Ο Φαρισαίος στο προσκήνιο της αυτάρκειας και ο Τελώνης
στο βάθος της συντριβής. Η απόσταση δεν είναι χωρική·
είναι υπαρξιακή. Έργο: Rebecca Brogan. The Parable
of The Pharisee and The Tax Collector (Luke 18:9-14)
Πλουτοκρατία, κοινωνικές ανισότητες, ηθικός ακτιβισμός και cancel culture μέσα από μια επικίνδυνα σύγχρονη παραβολή
✍🏻 Σοφία Ντρέκου (Sophia Drekou)
Εισαγωγή
Η παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου διαβάζεται συχνά σαν μάθημα ταπείνωσης. Στην πραγματικότητα, είναι μια ωμή καταγγελία της αυτοδικαίωσης ως μηχανισμού εξουσίας. Δεν μιλά για την αμαρτία, αλλά για την ηθική αυτάρκεια· όχι για την ατομική πτώση, αλλά για την κοινωνική νομιμοποίηση της ανισότητας. Και γι’ αυτό παραμένει επικίνδυνα επίκαιρη σε έναν κόσμο όπου η ηθική μετατρέπεται σε ταυτότητα, η ευαισθησία σε κεφάλαιο και η δικαιοσύνη σε δημόσιο θέαμα.
Δεν πρόκειται για ατομική αμαρτία, αλλά για συλλογικό μηχανισμό.
Όταν η ηθική γίνεται ταυτότητα, η εξουσία ντύνεται αρετή.
Από την παραβολή στην κοινωνία
Η παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου λειτουργεί σήμερα ως καθρέφτης μιας κοινωνίας που έχει μετατρέψει την αυτοδικαίωση σε πνευματική ιδεολογία. Σε ένα περιβάλλον έντονων κοινωνικών ανισοτήτων, όπου η πλουτοκρατία συνυπάρχει με τη φτώχεια και η έλλειψη κοινωνικής δικαιοσύνης παρουσιάζεται ως φυσική τάξη πραγμάτων, ο δημόσιος λόγος δεν αναζητά την αλήθεια αλλά την ηθική υπεροχή. Η κουλτούρα ακύρωσης και ο ηθικός ακτιβισμός λειτουργούν συχνά ως μηχανισμοί δημόσιας ηθικής διαγραφής, ενισχύοντας μια νέα μορφή ηθικής εξουσίας που ανθεί στα κοινωνικά δίκτυα και ακυρώνει κάθε δυνατότητα ρήξης ή μεταστροφής.
🟣 Η παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου ως πολιτική κριτική της αυτοδικαίωσης, της κοινωνικής ανισότητας και της ηθικής εξουσίας στον σύγχρονο δημόσιο λόγο.
Ο Φαρισαίος δεν εκπροσωπεί την υποκρισία.
Εκπροσωπεί την κανονικότητα που έχει αυτονομιμοποιηθεί.
Η παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου δεν είναι ένα αθώο θρησκευτικό αφήγημα για την ταπείνωση. Είναι ένα εκρηκτικό, ψυχοκοινωνικό, πολιτικό κείμενο για το πώς ο άνθρωπος κατασκευάζει το ηθικό του κύρος και πώς το χρησιμοποιεί ως όπλο. Αποδομεί τον μηχανισμό με τον οποίο οι κοινωνίες νομιμοποιούν την ανισότητα, την ηθική εξουσία και τελικά την απανθρωπιά τους.
🟣 1: Η αυτοδικαίωση ως ιδεολογία εξουσίαςΟ Φαρισαίος δεν ζητά.
Δηλώνει.
Δεν ελέγχεται.
Αυτοελέγχεται και αυτοεγκρίνεται.
Η προσευχή του δεν είναι σχέση, είναι δήλωση ταυτότητας.
Ένα είδος δημόσιου βιογραφικού ηθικής επάρκειας.
Αυτό ακριβώς είναι η αυτοδικαίωση: όταν το υποκείμενο μετατρέπει τη συμμόρφωσή του σε ηθικό κεφάλαιο.
Ο Φαρισαίος δεν είναι ο «κακός».
Είναι ο δικαιωμένος.
Είναι εκείνος που έχει λόγο, κύρος, θεσμική αποδοχή. Εκείνος που ξέρει να μιλά σωστά, να τοποθετείται ορθά, να στέκεται στην «σωστή πλευρά». Η προσευχή του δεν είναι επίκληση· είναι αυτοπαρουσίαση. Ένα ηθικό βιογραφικό μπροστά σε έναν Θεό που λειτουργεί ως θεατής, όχι ως Άλλος.
Ο Φαρισαίος δεν ζητά έλεος, γιατί δεν το χρειάζεται.
Και αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα.
Η αυτοδικαίωση δεν είναι ατομικό ελάττωμα. Είναι δομικό στοιχείο εξουσίας.
Στις σύγχρονες κοινωνίες, η οικονομική ανισότητα συνυπάρχει με μια άνευ προηγουμένου ηθική αυταρέσκεια των προνομιούχων. Οι πλούσιοι δεν είναι απλώς πλούσιοι. Είναι «καινοτόμοι», «αποτελεσματικοί», «άξιοι». Οι φτωχοί δεν είναι απλώς φτωχοί. Είναι «αποτυχημένοι», «ανεύθυνοι», «προβληματικοί».
Η κοινωνική αδικία δεν παρουσιάζεται ως αδικία.
Παρουσιάζεται ως φυσικό αποτέλεσμα ηθικής διαφοράς.
Αυτό είναι φαρισαϊσμός σε μακροκοινωνική κλίμακα.
Από τον Φαρισαίο στον σύγχρονο «ηθικό πολίτη»
Στη σύγχρονη κοινωνία, ο Φαρισαίος δεν φορά θρησκευτικό ένδυμα.
Φορά τον λόγο της προόδου, της ευαισθησίας, της ορθότητας.
Μιλά στο όνομα:
– της σωστής πλευράς της ιστορίας
– της ηθικής επίγνωσης
– της κοινωνικής ευθύνης
Και πάντα σε αντιπαραβολή με τους «άλλους».
«Δεν είμαι σαν αυτούς».
Αυτό είναι το σταθερό μοτίβο.
Ηθικός ακτιβισμός: όταν η αρετή γίνεται θέαμα
Ο ηθικός ακτιβισμός δεν στοχεύει πρωτίστως στη δικαιοσύνη.
Στοχεύει στη δημόσια επιβεβαίωση του ηθικού εαυτού.
Η δράση μετατρέπεται σε σημείο ταυτότητας.
Η ευαισθησία σε σήμα ανωτερότητας.
Δεν με ενδιαφέρει τόσο τι αλλάζει στον κόσμο
όσο ποιος είμαι εγώ που μιλά γι’ αυτό.
Ο Φαρισαίος της παραβολής θα αναγνώριζε τον εαυτό του άνετα εδώ.
Ο Τελώνης ως κοινωνικό απομεινάρι
Ο Τελώνης της παραβολής δεν είναι απλώς αμαρτωλός. Είναι κοινωνικά ανεπιθύμητος. Δεν έχει αφήγημα, δεν έχει λόγο, δεν έχει δικαίωμα να εξηγήσει τον εαυτό του. Δεν μπορεί να μετατρέψει τη ζωή του σε αποδεκτή ιστορία.
Στέκεται «μακρόθεν», όχι από ταπείνωση, αλλά επειδή έχει ήδη τοποθετηθεί εκεί από το κοινωνικό βλέμμα.
Η φράση του δεν είναι εξομολόγηση. Είναι κατάρρευση. Και αυτή η κατάρρευση είναι το μόνο σημείο όπου το σύστημα της αυτοδικαίωσης δεν έχει πρόσβαση.
Ηθικός ακτιβισμός: η νέα μορφή φαρισαϊσμού
Στον δημόσιο λόγο των κοινωνικών δικτύων, ο φαρισαϊσμός δεν χρειάζεται να είναι θρησκευτικός. Είναι ηθικός, πολιτικός, προοδευτικός.
Ο ηθικός ακτιβισμός συχνά δεν στοχεύει στη δικαιοσύνη, αλλά στην κατασκευή ηθικής ταυτότητας. Το «σωστό» δεν είναι αίτημα αλλαγής, αλλά σήμα υπεροχής. Η δημόσια τοποθέτηση γίνεται τελετουργία αυτοεπιβεβαίωσης.
Δεν μιλάω για την αναγκαία κριτική της εξουσίας.
Μιλάω για την απόλαυση της καταγγελίας.
Ποιος δικαιούται να σωθεί;
Η παραβολή θέτει ένα ενοχλητικό ερώτημα:
ποιος έχει δικαίωμα στο έλεος;
Ο Φαρισαίος θεωρεί ότι το έλεος απονέμεται βάσει επιδόσεων.
Ο Τελώνης δεν έχει καμία επίδοση να παρουσιάσει.
Και εδώ γίνεται η ανατροπή.
Η δικαίωση δεν δίνεται σε εκείνον που στέκεται σωστά,
αλλά σε εκείνον που δεν μπορεί πια να σταθεί ως «σωστός»
Εκεί όπου ο άλλος δεν είναι συνομιλητής,
αλλά σκηνικό για τη δική μου ηθική παράσταση.
Η δημόσια ηθική διαγραφή (ηθική ακύρωση ή κουλτούρα ακύρωσης) είναι ο σύγχρονος μηχανισμός δημόσιας ηθικής διαγραφής, όπου η αυτοδικαίωση του πλήθους αντικαθιστά τη δικαιοσύνη και το έλεος εξορίζεται ως αδυναμία. Είναι η συλλογική αυτοδικαίωση που μεταμφιέζεται σε ηθική ευαισθησία. Η κουλτούρα ακύρωσης δεν απονέμει δικαιοσύνη· απονέμει ηθική εξόντωση με τη βεβαιότητα του αλάθητου. Σαν λεπτή στάχτη πάνω στον δημόσιο λόγο. Η δημόσια ηθική διαγραφή λειτουργεί χωρίς διαδικασία, χωρίς έλεγχο, χωρίς έλεος.
Η cancel culture δεν πρόκειται για απλή κοινωνική πρακτική αλλά για ηθικό μηχανισμό τιμωρίας, είναι η τελειότερη εφαρμογή της φαρισαϊκής λογικής: ηθική καθαρότητα χωρίς δυνατότητα μεταστροφής. Η ηθική ακύρωσης δεν επιδιώκει τη δικαιοσύνη αλλά την εξόντωση της ηθικής αξιοπιστίας του άλλου.
Ο «άλλος» δεν σφάλλει.
Ακυρώνεται.
Δεν υπάρχει χώρος για αμφισημία, ιστορία, μεταβολή. Δεν υπάρχει χρόνος. Υπάρχει μόνο η στιγμιαία ετυμηγορία ενός πλήθους που έχει ήδη δικαιώσει τον εαυτό του.
Ο Φαρισαίος της παραβολής δεν θα είχε κανέναν λόγο να ακούσει τον Τελώνη. Τον έχει ήδη καταδικάσει - όχι νομικά, αλλά ηθικά.
Cancel culture: η τιμωρία χωρίς έλεος
Η cancel culture δεν λειτουργεί με βάση τη δικαιοσύνη.
Λειτουργεί με βάση τη διαγραφή του άλλου ως ηθικά ανεπίδεκτου.
Δεν υπάρχει χώρος:
– για μετάνοια
– για ρήγμα
– για μεταστροφή
Ο άλλος δεν είναι λανθασμένος.
Είναι ακυρωμένος.
Ακριβώς όπως ο Φαρισαίος έχει ήδη ακυρώσει τον Τελώνη πριν καν μιλήσει.
Η ανατροπή της παραβολής δεν είναι θρησκευτική παρηγοριά. Είναι πολιτικό σκάνδαλο.
Είναι εκείνος που έχει λόγο, κύρος, θεσμική αποδοχή. Εκείνος που ξέρει να μιλά σωστά, να τοποθετείται ορθά, να στέκεται στην «σωστή πλευρά». Η προσευχή του δεν είναι επίκληση· είναι αυτοπαρουσίαση. Ένα ηθικό βιογραφικό μπροστά σε έναν Θεό που λειτουργεί ως θεατής, όχι ως Άλλος.
Ο Φαρισαίος δεν ζητά έλεος, γιατί δεν το χρειάζεται.
Και αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα.
2: Πλουτοκρατία, φτώχεια και ηθική κανονικότητα🟣 Η αυτοδικαίωση ως θεμέλιο της σύγχρονης εξουσίας
Η αυτοδικαίωση δεν είναι ατομικό ελάττωμα. Είναι δομικό στοιχείο εξουσίας.
Στις σύγχρονες κοινωνίες, η οικονομική ανισότητα συνυπάρχει με μια άνευ προηγουμένου ηθική αυταρέσκεια των προνομιούχων. Οι πλούσιοι δεν είναι απλώς πλούσιοι. Είναι «καινοτόμοι», «αποτελεσματικοί», «άξιοι». Οι φτωχοί δεν είναι απλώς φτωχοί. Είναι «αποτυχημένοι», «ανεύθυνοι», «προβληματικοί».
Η κοινωνική αδικία δεν παρουσιάζεται ως αδικία.
Παρουσιάζεται ως φυσικό αποτέλεσμα ηθικής διαφοράς.
Αυτό είναι φαρισαϊσμός σε μακροκοινωνική κλίμακα.
Από τον Φαρισαίο στον σύγχρονο «ηθικό πολίτη»
Στη σύγχρονη κοινωνία, ο Φαρισαίος δεν φορά θρησκευτικό ένδυμα.
Φορά τον λόγο της προόδου, της ευαισθησίας, της ορθότητας.
Μιλά στο όνομα:
– της σωστής πλευράς της ιστορίας
– της ηθικής επίγνωσης
– της κοινωνικής ευθύνης
Και πάντα σε αντιπαραβολή με τους «άλλους».
«Δεν είμαι σαν αυτούς».
Αυτό είναι το σταθερό μοτίβο.
Ηθικός ακτιβισμός: όταν η αρετή γίνεται θέαμα
Ο ηθικός ακτιβισμός δεν στοχεύει πρωτίστως στη δικαιοσύνη.
Στοχεύει στη δημόσια επιβεβαίωση του ηθικού εαυτού.
Η δράση μετατρέπεται σε σημείο ταυτότητας.
Η ευαισθησία σε σήμα ανωτερότητας.
Δεν με ενδιαφέρει τόσο τι αλλάζει στον κόσμο
όσο ποιος είμαι εγώ που μιλά γι’ αυτό.
Ο Φαρισαίος της παραβολής θα αναγνώριζε τον εαυτό του άνετα εδώ.
Ο Τελώνης ως κοινωνικό απομεινάρι
Ο Τελώνης της παραβολής δεν είναι απλώς αμαρτωλός. Είναι κοινωνικά ανεπιθύμητος. Δεν έχει αφήγημα, δεν έχει λόγο, δεν έχει δικαίωμα να εξηγήσει τον εαυτό του. Δεν μπορεί να μετατρέψει τη ζωή του σε αποδεκτή ιστορία.
Στέκεται «μακρόθεν», όχι από ταπείνωση, αλλά επειδή έχει ήδη τοποθετηθεί εκεί από το κοινωνικό βλέμμα.
Η φράση του δεν είναι εξομολόγηση. Είναι κατάρρευση. Και αυτή η κατάρρευση είναι το μόνο σημείο όπου το σύστημα της αυτοδικαίωσης δεν έχει πρόσβαση.
Ηθικός ακτιβισμός: η νέα μορφή φαρισαϊσμού
Στον δημόσιο λόγο των κοινωνικών δικτύων, ο φαρισαϊσμός δεν χρειάζεται να είναι θρησκευτικός. Είναι ηθικός, πολιτικός, προοδευτικός.
Ο ηθικός ακτιβισμός συχνά δεν στοχεύει στη δικαιοσύνη, αλλά στην κατασκευή ηθικής ταυτότητας. Το «σωστό» δεν είναι αίτημα αλλαγής, αλλά σήμα υπεροχής. Η δημόσια τοποθέτηση γίνεται τελετουργία αυτοεπιβεβαίωσης.
Δεν μιλάω για την αναγκαία κριτική της εξουσίας.
Μιλάω για την απόλαυση της καταγγελίας.
Ποιος δικαιούται να σωθεί;
Η παραβολή θέτει ένα ενοχλητικό ερώτημα:
ποιος έχει δικαίωμα στο έλεος;
Ο Φαρισαίος θεωρεί ότι το έλεος απονέμεται βάσει επιδόσεων.
Ο Τελώνης δεν έχει καμία επίδοση να παρουσιάσει.
Και εδώ γίνεται η ανατροπή.
Η δικαίωση δεν δίνεται σε εκείνον που στέκεται σωστά,
αλλά σε εκείνον που δεν μπορεί πια να σταθεί ως «σωστός»
Εκεί όπου ο άλλος δεν είναι συνομιλητής,
αλλά σκηνικό για τη δική μου ηθική παράσταση.
🟣 3. Ηθικός ακτιβισμός και κουλτούρα ακύρωσηςΚουλτούρα ακύρωσης (cancel culture): χωρίς έλεος, χωρίς έξοδο. Σαν στάχτη από ακυρωμένες φωνές.
Η δημόσια ηθική διαγραφή (ηθική ακύρωση ή κουλτούρα ακύρωσης) είναι ο σύγχρονος μηχανισμός δημόσιας ηθικής διαγραφής, όπου η αυτοδικαίωση του πλήθους αντικαθιστά τη δικαιοσύνη και το έλεος εξορίζεται ως αδυναμία. Είναι η συλλογική αυτοδικαίωση που μεταμφιέζεται σε ηθική ευαισθησία. Η κουλτούρα ακύρωσης δεν απονέμει δικαιοσύνη· απονέμει ηθική εξόντωση με τη βεβαιότητα του αλάθητου. Σαν λεπτή στάχτη πάνω στον δημόσιο λόγο. Η δημόσια ηθική διαγραφή λειτουργεί χωρίς διαδικασία, χωρίς έλεγχο, χωρίς έλεος.
Η cancel culture δεν πρόκειται για απλή κοινωνική πρακτική αλλά για ηθικό μηχανισμό τιμωρίας, είναι η τελειότερη εφαρμογή της φαρισαϊκής λογικής: ηθική καθαρότητα χωρίς δυνατότητα μεταστροφής. Η ηθική ακύρωσης δεν επιδιώκει τη δικαιοσύνη αλλά την εξόντωση της ηθικής αξιοπιστίας του άλλου.
Ο «άλλος» δεν σφάλλει.
Ακυρώνεται.
Δεν υπάρχει χώρος για αμφισημία, ιστορία, μεταβολή. Δεν υπάρχει χρόνος. Υπάρχει μόνο η στιγμιαία ετυμηγορία ενός πλήθους που έχει ήδη δικαιώσει τον εαυτό του.
Ο Φαρισαίος της παραβολής δεν θα είχε κανέναν λόγο να ακούσει τον Τελώνη. Τον έχει ήδη καταδικάσει - όχι νομικά, αλλά ηθικά.
Cancel culture: η τιμωρία χωρίς έλεος
Η cancel culture δεν λειτουργεί με βάση τη δικαιοσύνη.
Λειτουργεί με βάση τη διαγραφή του άλλου ως ηθικά ανεπίδεκτου.
Δεν υπάρχει χώρος:
– για μετάνοια
– για ρήγμα
– για μεταστροφή
Ο άλλος δεν είναι λανθασμένος.
Είναι ακυρωμένος.
Ακριβώς όπως ο Φαρισαίος έχει ήδη ακυρώσει τον Τελώνη πριν καν μιλήσει.
🟣 4: Κοινωνικά δίκτυα και δημόσια ηθική διαγραφήΗ παραβολή ως ριζοσπαστική κριτική της κοινωνικής ηθικής
Η ανατροπή της παραβολής δεν είναι θρησκευτική παρηγοριά. Είναι πολιτικό σκάνδαλο.
Ο Χριστός δεν δικαιώνει τον αδύναμο επειδή είναι θύμα.
Τον δικαιώνει επειδή δεν έχει πρόσβαση στην αυτοδικαίωση.
Η σωτηρία δεν περνά από την ηθική υπεροχή, αλλά από την κατάρρευση της αυτάρκειας. Από το σημείο όπου το υποκείμενο δεν μπορεί πια να παρουσιάσει τον εαυτό του ως «σωστό».
Αυτό είναι απαράδεκτο για κάθε κοινωνία που θεμελιώνεται στην επίδοση, την εικόνα και τη σύγκριση.
Η παραβολή ως κριτική της ηθικής εξουσίας
Ο Χριστός δεν ανατρέπει απλώς έναν θρησκευτικό κανόνα.
Ανατρέπει τον μηχανισμό ηθικής κυριαρχίας.
Την ιδέα ότι:
– η αρετή εξουσιοδοτεί
– η ορθότητα καθαρίζει
– η κανονικότητα σώζει
Η παραβολή λέει το αντίθετο: η αυτοδικαίωση είναι
το τελευταίο εμπόδιο πριν από κάθε αληθινή μεταστροφή.
Όχι το λάθος, αλλά η ηθική αυτάρκεια.
Και αν η παραβολή εξακολουθεί να ενοχλεί, είναι γιατί μας αφαιρεί το δικαίωμα να σωζόμαστε με το σωστό μας πρόσωπο.
Χωρίς παρηγοριά: Η αυτοδικαίωση ως κανονικότητα
Η παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου δεν μας καλεί να γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι. Μας αφαιρεί το άλλοθι ότι είμαστε ήδη καλοί.
Και όσο η κοινωνία μας οργανώνεται γύρω από την αυτοδικαίωση - οικονομική, ηθική, πολιτισμική - τόσο ο Τελώνης θα μένει έξω, και ο Φαρισαίος θα προσεύχεται μόνος του, μπροστά σε έναν Θεό που δεν ακούει πια.
Γιατί ο Θεός της παραβολής δεν στέκεται με τους δικαιωμένους.
Στέκεται εκεί όπου σπάει η ιδεολογία της ηθικής αυτάρκειας.
Σαν σκόνη από κατεδαφισμένο οικοδόμημα.
Περισσότερα Άρθρα: Σ. Ντρέκου, Τριώδιο, Πολιτική
Διαβάστε επίσης: Η Παραβολή του Ασώτου υιού
🟣 Επίλογος: Ηθική αυτάρκεια και κοινωνική εξουσίαΗ πιο επικίνδυνη αμαρτία δεν είναι η παράβαση. Είναι η βεβαιότητα.
Όχι το λάθος, αλλά η ηθική αυτάρκεια.
Και αν η παραβολή εξακολουθεί να ενοχλεί, είναι γιατί μας αφαιρεί το δικαίωμα να σωζόμαστε με το σωστό μας πρόσωπο.
Χωρίς παρηγοριά: Η αυτοδικαίωση ως κανονικότητα
Η παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου δεν μας καλεί να γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι. Μας αφαιρεί το άλλοθι ότι είμαστε ήδη καλοί.
Και όσο η κοινωνία μας οργανώνεται γύρω από την αυτοδικαίωση - οικονομική, ηθική, πολιτισμική - τόσο ο Τελώνης θα μένει έξω, και ο Φαρισαίος θα προσεύχεται μόνος του, μπροστά σε έναν Θεό που δεν ακούει πια.
Γιατί ο Θεός της παραβολής δεν στέκεται με τους δικαιωμένους.
Στέκεται εκεί όπου σπάει η ιδεολογία της ηθικής αυτάρκειας.
Σαν σκόνη από κατεδαφισμένο οικοδόμημα.
Περισσότερα Άρθρα: Σ. Ντρέκου, Τριώδιο, Πολιτική
Διαβάστε επίσης: Η Παραβολή του Ασώτου υιού
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου