Το ποίημα «Του Λαζάρου» της Κικής Δημουλά, από τη συλλογή «Ενός λεπτού μαζί» (1998), αναπλάθει την ανάσταση με υπαρξιακό και οικείο τρόπο... περιγράφοντας τον ύπνο του Λαζάρου και τη δυσκολία του να επανέλθει από τη «στοκαρισμένη» σιωπή.
✍🏻 Ανάλυση - Σχολιασμοί: Σοφία Ντρέκου
Από τις ποιήτριες που ξεχωρίζω, είναι η Κική Δημουλά. Ιδιαίτερα για το σαρκαστικό παιχνίδι των λέξεων, το περίεργο πάντρεμα ουσιαστικών και επιθέτων, αλλά και για την επικριτική και ταυτόχρονα αναστοχαστική ματιά των στίχων της. Ό,τι καλύτερο, σφριγηλότερο και ανθρωπινότερο έχει να παρουσιάσει η νεότερη ελληνική ποίηση.
Γράφει κάπου για τη θλίψη των ημερών:
- «Δεν είναι δική μου η θλίψη. Των πραγμάτων είναι. Εγώ απλώς προσφέρθηκα να είμαι ο διαχειριστής αυτού του αισθήματος, επειδή έχω επαυξητικές ικανότητες»
Αρχίζει η Μεγάλη Εβδομάδα, η Εβδομάδα των Παθών του Πάσχα... και οδεύομεν προς την Ανάσταση του Κυρίου για ακόμη μια χρονιά. Από το Σάββατο του Λαζάρου στο Μεγάλο Σάββατο, από την Ανάσταση του Λαζάρου στην Ανάσταση του Κυρίου. Αυτός που ανέστησε, θα αναστηθεί και ο Ίδιος, σκέφτομαι.
Θυμάμαι ένα ποίημα της Κικής Δημουλά με θέμα ένα Σάββατο του Λαζάρου. Το ποιητικό υποκείμενο αποδομεί τον θρησκευτικό μύθο και τον αναπλάθει σε προσωπική ιστορία. Στο συγκεκριμένο ποίημα, ανατρέπει τη βιβλική ανάσταση του Λαζάρου, μετατρέποντάς την σε μια βαθιά υπαρξιακή σπουδή πάνω στην απώλεια και το ανέφικτο της επιστροφής.
Το ποίημα «Του Λαζάρου» της Κικής Δημουλά, από τη συλλογή «Ενός λεπτού μαζί» (1998), αναπλάθει τη βιβλική ιστορία της ανάστασης του Λαζάρου με υπαρξιακή και καθημερινή διάθεση. Η Δημουλά εστιάζει στην αμήχανη στιγμή της επιστροφής στη ζωή, τη φθορά και την ανάγκη για στοκάρισμα (διόρθωση) του φωτός, μετατρέποντας το βιβλικό γεγονός σε μια βαθιά ανθρώπινη, ποιητική εμπειρία.
Με μελαγχολική, εσωτερική, ατμόσφαιρα η χαρακτηριστική χρήση της φθοράς και της σιωπής.
Η ανάσταση παρουσιάζεται όχι ως θρίαμβος, αλλά ως μια δύσκολη διακοπή ενός «καλά στοκαρισμένου» (τακτοποιημένου/σφραγισμένου) ύπνου.
Με ύφος χαμηλόφωνο, ποιητικό, με έμφαση στη λεπτομέρεια και την αίσθηση του χρόνου. Χαρακτηρίζεται από τη γνωστή λιτότητα, την ειρωνεία και την ικανότητα της ποιήτριας να δίνει υπόσταση σε αφηρημένες έννοιες.
🌕 Κική Δημουλά - Του Λαζάρου
Νεφοσκεπές ψιλόβροχο ημέρας.
Kάτι μωραί καμπάνες πιτσιλάνε
τον ύπνο του Λαζάρου να εξέλθει.
Kαλά στοκαρισμένο το φως γύρω γύρω.
Είχα κι εγώ να δεύρο κάποιους έξω
μα δε μου αποκρίθηκαν αν θέλουν.
Πώς ν’ αποκριθούν με ωτακουστή
που άφησες καλά στοκαρισμένο
το φως γύρω γύρω.
Kι έπειτα γιατί τους ρωτάς αν θέλουν.
Tο θαύμα δε ρωτάει.
Σ’ αρπάζει από το αυτί και
σέρνοντας σε πετάει στο φως.
Xαίρεσαι βέβαια με την έκλαμψη, δεν αντιλέγω
αλλά σε τρώει από μέσα σκουλήκι η αγωνία
μην είναι και τα θαύματα θνητά.
Άστους λοιπόν καλύτερα εκεί
μην έχομεν να άρωμεν για δεύτερη φορά
κενόν τον κρέββατόν τους.
Τίποτα δεν άκουσες;
Kι όμως, όλην αυτή την ώρα εδώ μέσα
με άλλα κουβεντιάζοντας να πάρω λίγο αέρα
σε σένανε μιλούσα εκεί κάτω.
ότι δε σε προσφώνησα;
Mε ποιο απ’ όλα τα Λερναία ονόματα
να σε πρωτοφωνάξω.
Όποιο κι αν κόψω αποζητώντας σε
φυτρώνει αμέσως άλλο.
Από την ποιητική συλλογή, Ενός λεπτού μαζί Α' Έκδοση Ίκαρος: 1998, Σελίδες: 72.
1. Η Βίαιη Φύση του Θαύματος
Η Δημουλά απομυθοποιεί το «θαύμα». Δεν το παρουσιάζει ως πράξη ελέους, αλλά ως μια βίαιη παρέμβαση: «Το θαύμα δε ρωτάει / Σ’ αρπάζει από το αυτί και σέρνοντας σε πετάει στο φως». Η επιστροφή στη ζωή περιγράφεται ως αναγκαστική έκθεση σε ένα φως «στοκαρισμένο» (τεχνητό, ασφυκτικό), που δεν προσφέρει γαλήνη.
2. Η Θνητότητα των Θαυμάτων
Εδώ εισάγεται το παράδοξο: ακόμα κι αν συμβεί το θαύμα, η αγωνία παραμένει. Το «σκουλήκι» που τρώει τον άνθρωπο είναι ο φόβος ότι η ανάσταση είναι προσωρινή. Αν το θαύμα είναι θνητό, τότε η επιστροφή είναι απλώς μια αναβολή του τέλους, γεγονός που κάνει τον πόνο διπλό.
3. Η Προτίμηση της Σιωπής
Η ποιήτρια καταλήγει στο ανατρεπτικό συμπέρασμα: «Άστους λοιπόν καλύτερα εκεί». Προτιμά τη σταθερότητα του θανάτου από την οδύνη μιας δεύτερης απώλειας. Ο «κενός κρέββατος» (το άδειο κρεβάτι/φορείο) συμβολίζει τη ματαιότητα του να προσπαθείς να φέρεις πίσω όποιον έφυγε, αφού ο αποχωρισμός θα επαναληφθεί.
4. Τα «Λερναία Ονόματα» της Απουσίας
Στο τέλος, η Δημουλά απευθύνεται στον δικό της «Λάζαρο» (τον χαμένο σύζυγό της, Άθω Δημουλά). Τα ονόματα της απουσίας είναι «Λερναία»: όποια λέξη κι αν χρησιμοποιήσει για να περιγράψει την έλλειψη, φυτρώνουν άλλες τόσες. Η οδύνη είναι ατελείωτη και δεν δαμάζεται με λέξεις.
Σχεδιαστικά Στοιχεία
- Γλώσσα: Συνδυασμός καθημερινών λέξεων («πιτσιλάνε», «στοκαρισμένο») με εκκλησιαστικές αναφορές («δεύρο», «άρωμεν», «κρέββατον»).
- Αίσθηση: Μια μελαγχολική βροχή («νεφοσκεπές ψιλόβροχο») που πλαισιώνει την εσωτερική συνομιλία με τον κάτω κόσμο.
Η χρήση των θρησκευτικών συμβόλων από τη Δημουλά
Στο ποίημα «Του Λαζάρου», η Κική Δημουλά χρησιμοποιεί τα θρησκευτικά σύμβολα όχι για να εκφράσει πίστη, αλλά ως εργαλεία ποιητικής ανατομίας του πόνου. Τα δανείζεται από το Ευαγγέλιο και τα «μεταβολίζει» σε μια προσωπική, κοσμική γλώσσα.
Ας δούμε πώς μεταμορφώνει τα βασικά σύμβολα:
1. Η Ανάσταση ως Βία, όχι ως Χάρη
Στη χριστιανική παράδοση, η ανάσταση του Λαζάρου είναι η υπέρτατη απόδειξη της θείας δύναμης και αγάπης. Η Δημουλά την αντιστρέφει:
- Το «Δεύρο έξω» (το κάλεσμα της ζωής) γίνεται μια βίαιη αρπαγή: «Σ’ αρπάζει από το αυτί».
- Το Φως, που στη θρησκεία συμβολίζει τη θεότητα και την ελπίδα, εδώ είναι «στοκαρισμένο». Ο όρος παραπέμπει σε κάτι τεχνητό, κλειστό, που φράζει τις διόδους, κάνοντας τη ζωή να μοιάζει με φυλακή ή με ένα κακοφτιαγμένο σκηνικό
2. Η Λειτουργική Γλώσσα ως Ειρωνεία
Η ποιήτρια χρησιμοποιεί αυτούσιες φράσεις από τη βιβλική διήγηση και τη νεκρώσιμη ακολουθία, αλλά τις εντάσσει σε ένα πλαίσιο απόγνωσης: «Κενόν τον κρέββατον»: Η φράση παραπέμπει στον άδειο τάφο του Χριστού ή του Λαζάρου. Όμως για τη Δημουλά, το άδειο κρεβάτι δεν είναι σύμβολο νίκης επί του θανάτου, αλλά σύμβολο διπλής απώλειας. Αν ο νεκρός επιστρέψει και ξαναπεθάνει (γιατί τα θαύματα είναι «θνητά»), ο πόνος της απουσίας θα είναι αβάσταχτος για δεύτερη φορά.
3. Ο Λάζαρος ως Καθολικό Σύμβολο του «Απόντος»
Ο Λάζαρος του ποιήματος δεν είναι το ιστορικό πρόσωπο, αλλά ο Αγαπημένος που έφυγε. Η Δημουλά «ιεροποιεί» την προσωπική της απώλεια χρησιμοποιώντας το όνομά του. Η συνομιλία με τον «κάτω κόσμο» γίνεται μια ιδιότυπη προσευχή, όπου όμως ο Θεός απουσιάζει. Η ποιήτρια απευθύνεται απευθείας στον νεκρό, υποκαθιστώντας τη θρησκευτική μεταφυσική με την ψυχολογική μεταφυσική.
4. Τα «Λερναία Ονόματα» και η Ματαιότητα
Στο τέλος, η χρήση της λέξης «Λερναία» (από τη μυθολογία, αλλά με τη βάρος θρησκευτικής επίκλησης) δείχνει ότι καμία λέξη, κανένα «όνομα» (όπως τα ονόματα του Θεού στην ορθόδοξη παράδοση) δεν μπορεί να καλύψει το κενό. Η απουσία είναι ένα θηρίο που πολλαπλασιάζεται όσο προσπαθείς να το δαμάσεις με την επίκληση.
Συμπέρασμα
Η Δημουλά χρησιμοποιεί τα θρησκευτικά σύμβολα για να αναδείξει την ανθρωποκεντρική τραγωδία. Το «θαύμα» δεν την παρηγορεί· αντίθετα, την τρομάζει γιατί υπογραμμίζει την προσωρινότητα των πάντων. Η θρησκεία τής δίνει το λεξιλόγιο, αλλά η ίδια το χρησιμοποιεί για να δηλώσει την απόλυτη μοναξιά του ανθρώπου απέναντι στο θάνατο.
🟧 Η χρήση των συμβόλων με άλλα «πένθιμα» ποιήματα της συλλογής της
Στη συλλογή «Το λίγο του κόσμου» (1971), αλλά και σε μεταγενέστερα έργα της, η Κική Δημουλά χτίζει μια ολόκληρη «προσωπική θρησκεία» της απώλειας. Τα θρησκευτικά σύμβολα που είδαμε στο ποίημα «Του Λαζάρου» λειτουργούν ως σταθερός καμβάς πάνω στον οποίο κεντάει την απουσία του συζύγου της.
Ας δούμε πώς συγκρίνονται αυτά τα σύμβολα με άλλα εμβληματικά «πένθιμα» ποιήματά της:
1. Η «Φωτογραφία 1948» και το Σύμβολο της Ακινησίας
Ενώ στον «Λάζαρο» το σύμβολο είναι η Ανάσταση (η βίαιη επιστροφή), στη «Φωτογραφία 1948» το κεντρικό σύμβολο είναι η Εικόνα (η ακινητοποιημένη στιγμή).
- Σύγκριση: Στον «Λάζαρο» φοβάται τη θνητότητα του θαύματος. Στη «Φωτογραφία», η Δημουλά «προσεύχεται» σε μια χάρτινη αιωνιότητα. Το θρησκευτικό δέος εδώ μετατοπίζεται από το θείο πρόσωπο στο πρόσωπο του αγαπημένου που «εγκλωβίστηκε» στο χαρτί.
2. Το «Σημείο Αναγνωρίσεως» και η Μετατροπή σε Άγαλμα
Εδώ το σύμβολο είναι το Άγαλμα (μια γυναίκα με δεμένα χέρια).
- Σύγκριση: Αν ο Λάζαρος αρπάζεται από το αυτί για να βγει στο φως, η γυναίκα στο «Σημείο Αναγνωρίσεως» είναι «αιχμάλωτη» της ύλης. Και στα δύο ποιήματα, η Δημουλά χρησιμοποιεί τη μονιμότητα (του θανάτου ή της πέτρας) ως κάτι πιο ασφαλές από την εφήμερη ζωή. Η «θνητότητα των θαυμάτων» στον Λάζαρο ταυτίζεται με την «αιχμαλωσία» του αγάλματος: και τα δύο είναι καταστάσεις όπου ο άνθρωπος δεν έχει επιλογή.
3. Η Χρήση του «Πληθυντικού Αριθμού»
Αν και δεν είναι αυστηρά θρησκευτικό σύμβολο, ο Πληθυντικός στη Δημουλά λειτουργεί σαν Λιτανεία.
- Σύγκριση: Στο ποίημα «Ο Πληθυντικός Αριθμός», η Αγάπη και ο Φόβος προσωποποιούνται, όπως οι Άγιοι ή οι Δαίμονες. Όπως στον «Λάζαρο» τα ονόματα είναι «Λερναία» (πολλαπλασιάζονται), έτσι και εδώ ο πληθυντικός χρησιμοποιείται για να δείξει ότι η απώλεια δεν είναι μία, αλλά χιλιάδες μικρές καθημερινές απώλειες.
Κοινά Στοιχεία στη Χρήση των Συμβόλων:
- Η Αντιστροφή του Ιερού: Το «Ιερό» για τη Δημουλά δεν βρίσκεται στον ουρανό, αλλά στα ταπεινά αντικείμενα (ένα σβηστήρι, μια φωτογραφία, ένα άδειο κρεβάτι).
- Η Ειρωνεία προς το Θείο: Συχνά «μαλώνει» ή ειρωνεύεται τις θρησκευτικές έννοιες. Στον «Λάζαρο» ειρωνεύεται το φως («στοκαρισμένο»), ενώ σε άλλα ποιήματα παρουσιάζει τον Θεό ως έναν απόμακρο ή αδιάφορο «σκηνοθέτη» του πόνου.
- Το Πένθος ως Τελετουργία: Κάθε ποίημά της είναι μια μικρή «λειτουργία». Χρησιμοποιεί λέξεις όπως θυσία, προσφορά, αμαρτία, άφεση, αλλά πάντα με κοσμικό, υπαρξιακό περιεχόμενο.
Συμπερασματικά: Στον «Λάζαρο», τα σύμβολα είναι επιθετικά (το θαύμα σε σέρνει). Σε άλλα ποιήματα, τα σύμβολα είναι πιο στατικά (φωτογραφίες, αγάλματα). Όμως ο στόχος είναι ο ίδιος: να αποδειχθεί ότι η μνήμη είναι μια «δευτερολογία» του θανάτου, εξίσου επώδυνη.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου