Όταν η ελληνική διάνοια μετατρέπει τον θάλαμο του νοσοκομείου σε πνευματικό προπύργιο αντίστασης
Ο ποιητής του φωτός... κι ο ποιητής των ήχων δύο πρόσωπα που αποτελούν τους δασκάλους μας αενάως... τους χρωστάμε.
✍🏼 Σοφία Ντρέκου - Αρθρογράφος
ΕισαγωγήΜια βαθιά κατάθεση ψυχής του Μάνου Χατζιδάκι για τον Οδυσσέα Ελύτη, υμνώντας το μεγαλείο του ποιητή απέναντι στη μικρότητα της κοινωνίας. Ο Χατζιδάκις υπερασπίζεται τον Ελύτη, αναδεικνύοντας πώς η ποίησή του κρατά ζωντανή την Ελλάδα, μέσα από έναν σύντομο αλλά καθοριστικό διάλογο.
Ο νομπελίστας ποιητής είδε το πρώτο φως της ζωής του στις 2 Νοεμβρίου του 1911 στο Ηράκλειο της Κρήτης, στη συνοικία Εφτά Μπαλτάδες, γωνία Αριάδνης και Πασιφάης.
Γράφει ο Μάνος Χατζιδάκις για τον Οδυσσέα Ελύτη:Στον Οδυσσέα Ελύτη
Ό,τι χάραζε σε στίχους τάπαιρνε η θάλασσα πούχε στα χέρια του. Ό,τι ζωγράφιζαν τα χείλη του, τά 'σβηνε ο ουρανός πούχε στα μάτια του κι έτσι δεν μπόρεσε να δει αν έπρεπε να παραμείνει Αττικός ή Αιγαιοπελαγίτης.Κι ο ίδιος ο ποιητής αυτοεξομολογείται:
«Όντας στον ελάχιστο βαθμό “ποιητικός”, αγάπησα στον μέγιστο βαθμό την Ποίηση, με τον ίδιο τρόπο που, όντας στον ελάχιστο βαθμό “πατριώτης”, αγάπησα στον μέγιστο βαθμό τη Ελλάδα».*
Μάνος Χατζιδάκις: Ο θάνατος μιας προσωπικότητας είναι όπως και να το κάνουμε ανακουφιστικός. Όλοι σκέφτονται επιτέλους δεν θα προχωρήσει άλλο.
Θα μπορέσουμε να αποσιωπήσουμε ό,τι μας ενοχλεί. Θα παρερμηνεύουμε ό,τι μας ξέφυγε θα εκμεταλλευτούμε τις ασάφειες. Και φυσικά θα του κατασκευάσουμε μνημείο στα μέτρα μας: ακίνδυνο. Θα τον κάνουμε σύμβολο, απαραιτήτως Εθνικό.
Μόνο που κληρονόμοι και εχθροί είμαστε εμείς οι ίδιοι.
«Τα λόγια του θα τα φορέσουν εμβλήματα οι εχθροί»* που λέει κι ο ποιητής. Πολιτισμένοι και βάρβαροι υπήρξαμε εξ’ αρχής κι έτσι θα πορευτούμε. Ολίγον βάρβαροι και κάπως περισσότερο πολιτισμένοι. Ολίγον πολιτισμένοι και κάπως περισσότερο βάρβαροι, όσο προχωράει ο καιρός.
Ή μήπως θα βρούμε τρόπο να το αναστρέψουμε.
Σημείωση:*που λέει κι ο ποιητής: Ο Χατζιδάκις εννοεί τον Κων. Καβάφη στο ποίημά του «Οι Εχθροί»
*Ό,τι χάραζε σε στίχους: Η περίφημη αυτή φράση του Οδυσσέα Ελύτη και περιλαμβάνεται στη συλλογή δοκιμίων του Ανοιχτά Χαρτιά (στο κείμενο «Πρώτα-πρώτα η ποίηση»). Εκφράζει μια βαθιά και εσωτερική σχέση, πέρα από τυπολατρείες, μεγαλόστομες κορώνες ή εύκολα συνθήματα.
- Η απουσία επιτήδευσης: Ο Ελύτης δεν επιζητά τον τίτλο του επαγγελματία ή του δήθεν «προφήτη» ποιητή, ούτε τον θορυβώδη, φανατικό εθνικισμό.
- Η βαθιά ουσίας αγάπη: Η αγάπη του για την τέχνη και την πατρίδα είναι υπαρξιακή, καθαρή και βιωματική. Αγαπάει την Ελλάδα ως «συγκεκριμένη αίσθηση», φως, θάλασσα και γλώσσα, και όχι ως αφηρημένο ιδεολόγημα εξουσίας.
Οδυσσέας Ελύτης - Μάνος Χατζιδάκις - Κάρολος Κουν το 1957
στο υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης, τις μέρες του Κύκλου με την
Κιμωλία του Brecht. Φωτογραφία από το αρχείο του Γιώργου Χατζιδάκι.
Μάνος Χατζιδάκις & Οδυσσέας Ελύτης: Συνάντηση ένα απόγευμα νοσηλευόμενοι στον Ευαγγελισμό ως Αντίδοτο στη Φθορά της Εποχής μαςΣε μια περίοδο όπου ο σύγχρονος πολιτισμός βυθίζεται στην ευκολία, την αισθητική αλλοτρίωση και τον υλισμό, η ιστορική συνάντηση του Μάνου Χατζιδάκι και του Οδυσσέα Ελύτη στον Ευαγγελισμό λειτουργεί ως μια δυνατή, αντισυστημική κραυγή. Νοσηλευόμενοι και οι δύο, αντί να λυγίσουν μπροστά στη βιολογική φθορά και τον πόνο, μετέτρεψαν έναν ψυχρό θάλαμο νοσοκομείου σε ένα ζωντανό πνευματικό εργαστήρι.
Αυτός ο διάλογος Χατζιδάκι και Ελύτη δεν είναι μια απλή αναπόληση, αλλά ένα πολιτικοκοινωνικό μήνυμα για την αξία της τέχνης ως πράξη αντίστασης. Μέσα από τις μαρτυρίες, αποκαλύπτεται πώς η ελληνική γλώσσα, η ποίηση και η μουσική γίνονται το απόλυτο όπλο απέναντι στην αμορφωσιά και τη λήθη του συστήματος, διδάσκοντάς μας ότι η πνευματική ελευθερία δεν φυλακίζεται σε κανένα κρεβάτι πόνου.
ΔιάλογοςΤο Video αναδεικνύει τη σπάνια συνάντηση του Οδυσσέα Ελύτη και του Μάνου Χατζιδάκι κατά τη διάρκεια της κοινής τους νοσηλείας στον Ευαγγελισμό, μετατρέποντας τη φθορά σε πνευματική αναγέννηση. Μέσα από τον διάλογό τους, αναδεικνύεται η αξία της τέχνης ως αντίσταση, προσφέροντας ένα μάθημα πνευματικής ελευθερίας.
🎞️ Απόσπασμα από το παρακάτω βίντεο
- – Ελύτης: «Γιατί τα κάναμε όλα αυτά, Μάνο, τι νόημα είχε που δουλέψαμε;»
- – Χατζιδάκις: «Μην ανησυχείς, Οδυσσέα, για μας και τους φίλους μας τα κάναμε όλα. Άλλωστε η Ελλάδα υπάρχει αληθινά μόνο στα όνειρα μας.»
Ήταν 13 Ιουλίου του 1987. Περιμέναμε τον Μάνο Χατζιδάκι να μιλήσει για τον Οδυσσέα Ελύτη σε εκδήλωση στο πλαίσιο του Διεθνούς Φεστιβάλ Πάτρας. Δεν ήρθε... Το κείμενό του δημοσιεύθηκε αργότερα στο περιοδικό «Λέξη» και τελικά συμπεριελήφθη στη συναγωγή κειμένων του Χατζιδάκι «Ο καθρέφτης και το μαχαίρι» (1988). Στο τέλος του κειμένου υπάρχει η σημείωση του ίδιου του Χατζιδάκι: «Γραμμένο ξημερώματα Δευτέρας 13 Ιουλίου 1987 για να το διαβάσω στην Πάτρα, την ίδια μέρα». Αναφέρεται στη συλλογή του Ελύτη «Μαρία Νεφέλη».
Γράφει ο Χατζιδάκις:
Η φωτογραφία αυτή, από το Παρίσι του '70, περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Μάνου Χατζιδάκι «Ο καθρέφτης και το μαχαίρι», με τον Χατζιδάκι να την σχολιάζει ως εξής:
Γράφει ο Χατζιδάκις:
«Την «Μαρία Νεφέλη» είχα την τύχη να την ακούσω από τον ίδιο τον ποιητή όσο την έγραφε, μια Πρωτομαγιά του '70 στο Παρίσι. Ήταν αυτοεξόριστος με το κορίτσι που αγαπούσε κι εγώ οδοιπόρος του κόσμου όλου, από την Καλιφόρνια ως τη Ρώμη, εξόριστος για χρέη εφοριακά, μα και μ' ασίγαστο το πάθος για πρόσωπα καινούρια, άλλων γλωσσών κι άλλων καταγωγών. Οι λεπτομέρειες, βλέπετε, είναι πολύ πιο ποιητικές απ' τους καιρούς που τότε ζούσαμε, σαν χουντοχτυπημένοι.
Έτσι καθώς μού διάβαζε το ένα ποίημα μετά το άλλο, ένιωθα πως ο Ελύτης ζούσε για άλλη μια φορά την επανάστασή του. Άφηνε πίσω την πραγματική του ηλικία κι έφτανε τροπαιούχος στην φανταστική νεότητά του. Εγκατέλειπε το βάθρο του επιβεβλημένου ποιητή και ξαναποκτούσε το μανδύα του επαναστάτη, όχι για την επανάσταση αλλά για το κορίτσι του. Κι ήταν πανέμορφος. Γιατί οι επαναστάσεις δεν εμπνέουν - κι ας λένε ό,τι θέλουν οι μέτριοι ποιητές των γενεών, που τάχα έχουν τάξει την ποίησή τους στο λαό, ετσιθελικά, ερήμην βέβαια της θελήσεως του λαού.
Ένα κορίτσι ζωντανό είναι μια ύλη καταλυτική, χίλιες φορές πιο δυνατή από δυο τίτλους με κεφαλαία στο «Ριζοσπάστη». Κι ο Ελύτης σαν αληθινός, το ξέρει αυτό και τ' ακολουθεί στις δυνατές στιγμές του.
Η «Μαρία Νεφέλη» είναι μια δυνατή στιγμή του, μια επανάσταση απέναντι στον Χρόνο που προσπάθησε να τον σφραγίσει, απέναντι στον ίδιο τον εαυτό του.
Υ.Γ. Γραμμένο ξημερώματα Δευτέρας 13 Ιουλίου 1987 για να το διαβάσω στην Πάτρα, την ίδια μέρα.»
Στο κείμενό του για τον Ελύτη,ο Χατζιδάκις ανθολογεί και μερικά ποιήματα που θα διάβαζε το βράδυ εκείνο του Ιουλίου του 1987 στην Πάτρα. Από την συλλογή «Ήλιος ο πρώτος», από την «Μαρία Νεφέλη», από τα «Ρω του Έρωτα» και «μερικά εξαίσια ποιητικά αποφθέγματα», όπως τα χαρακτηρίζει ο Χατζιδάκις, απ' τη «Μαρία Νεφέλη».
Με τον Οδυσσέα Ελύτη στο Παρίσι, το 1970
Η φωτογραφία αυτή, από το Παρίσι του '70, περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Μάνου Χατζιδάκι «Ο καθρέφτης και το μαχαίρι», με τον Χατζιδάκι να την σχολιάζει ως εξής:
«Του Ελύτη του άρεσαν τα κορίτσια από παλιά. Αυτό δυσκόλεψε λίγο τη γνωριμία μας ώσπου άρχισα να γράφω μουσική για τον Ήλιο του. Και τραγουδούσα όπου βρισκόμουν, νύχτα - μέρα, «Σήκω μικρή μικρή Πορτοκαλένια», κι ο Ελύτης έτρεχε προς τη μεριά μου για ν' αγκαλιάσει την Πορτοκαλένια, έτσι καθώς ξυπνούσε από τη μουσική μου. Μ' αυτόν τον τρόπο γνωριστήκαμε και γίναμε πολύ φίλοι. Αλλά όσες φορές ξεχνούσε την Ελένη του και την Πορτοκαλένια, γινόταν το παράξενο να φεύγει κι από μένα. Κι ένιωθε τότες τις περίφημες Έξη και μία Τύψεις. Οι ενοχές του αυτές με σφράγισαν πότε αττικά και πότε αιγαιοπελαγίτικα».Ο Χατζιδάκις δεν μας έδωσε ποτέ την μουσική που έγραψε -προφανώς στη νιότη του- για τον Ήλιο (τον πρώτο) του Ελύτη. Την Πορτοκαλένια του δεν την ακούσαμε, δυστυχώς... Κι αυτό γιατί ο ίδιος ο Χατζιδάκις απεφάνθη:
«Το ποίημα δεν χρειαζόταν μουσική. Τώρα το ξέρω αυτό καλά. Γιατί ήταν το ίδιο Μουσική.»Γι' αυτό κι εμείς δεν παύουμε να μνημονεύουμε Ελύτη και Χατζιδάκι, όπου και να μας βρίσκει το κακό, όπου και να θολώνει ο νους μας.
Επίλογος: Το Αιώνιο Άξιον Εστί του Μάνου και του ΟδυσσέαΓράφει η Σοφία Ντρέκου
Η κοινή νοσηλεία των δύο μεγάλων της Ρωμηοσύνης μάς αφήνει μια βαριά παρακαταθήκη για τον 21ο αιώνα. Ο Μάνος Χατζιδάκις, με τον αιχμηρό, ασυμβίβαστο λόγο του, και ο Οδυσσέας Ελύτης, με το διάφανο, γεμάτο φως βλέμμα του, μας δείχνουν πώς πρέπει να στεκόμαστε όρθιοι απέναντι στη βαρβαρότητα. Ακόμα και μέσα στο σκοτάδι μιας ασθένειας, εκείνοι επέλεξαν να συζητούν για το μέλλον του τόπου, για την ομορφιά και την αλήθεια.
Η στάση ζωής τους αποτελεί ένα ηχηρό χαστούκι στη σύγχρονη απρόσωπη κοινωνία των αριθμών. Μας υπενθυμίζουν ότι όσο υπάρχει η ποίηση του Ελύτη να μας δείχνει τον ήλιο και η μουσική του Χατζιδάκι να μας ξυπνά τη συνείδηση, ο άνθρωπος δεν θα γίνει ποτέ υποχείριο κανενός συστήματος. Η συνάντησή τους στον Ευαγγελισμό δεν ήταν το τέλος, αλλά η αιώνια επιβεβαίωση ότι η ελληνική διάνοια ξέρει να νικά τη φθορά, αναζητώντας πάντα το Άκτιστο Φως της δημιουργίας.
by Sophia-Ntrekou.gr | Αέναη επΑνάσταση
Περισσότερα Θέματα: Μ. Χατζιδάκις, Ελύτης, Ποίηση, Μουσική
Δείτε Επίσης:
- Αφιέρωμα στο Νόμπελ λογοτεχνίας του Οδυσσέα Ελύτη (βίντεο)
- Αφιέρωμα στον λόγιο ποιητή των στίχων και των ήχων Μάνο Χατζιδάκι
Ενότητα Διαλόγου με Αναγνώστες και Αναγνώστριες
Ο Μάνος Χατζιδάκις, σκιαγραφεί τον Οδυσσέα Ελύτη, χαρακτηρίζοντάς τον υπερασπιστή της πνευματικής Ελλάδας, με την ευγένεια και την ποίησή του ως αντιστάσεις απέναντι στη μικρότητα της επίσημης πολιτείας.
Τι συμβαίνει όταν δύο κορυφαίοι Έλληνες, όπως ο Οδυσσέας Ελύτης και ο Μάνος Χατζιδάκις βρίσκονται νοσηλευόμενοι στον ίδιο όροφο του Ευαγγελισμού, μετατρέποντας το νοσοκομείο σε προπύργιο του Πνεύματος;
Αντί για παράπονα και μοιρολατρία, ο θάλαμος του νοσοκομείου μεταμορφώνεται σε ένα αντισυστημικό μετερίζι. Οι δύο μεγάλοι δημιουργοί, αντιμετωπίζοντας τη βιολογική φθορά, ανοίγουν έναν διάλογο για την τέχνη, την Ελλάδα και την πνευματική ελευθερία.
Σε μια εποχή σαν τη δική μας, που πνίγεται στον υλισμό και την αισθητική φτώχεια, η στάση ζωής τους είναι ένα μάθημα αντίστασης. Μας δείχνουν ότι η ομορφιά, η γλώσσα και το φως είναι τα μόνα όπλα που κανένα σύστημα δεν μπορεί να μας στερήσει.
Ερωτήσεις Διαλόγου
- Πώς η μετατροπή του νοσοκομειακού θαλάμου σε πεδίο πνευματικής δημιουργίας από τους Ελύτη και Χατζιδάκι αναδεικνύει την οντολογική ανωτερότητα της τέχνης έναντι της βιολογικής φθοράς;
- Με ποιον τρόπο ο συγκεκριμένος διάλογος των δύο δημιουργών λειτουργεί ως κριτικό σχόλιο απέναντι στην πολιτισμική και αισθητική αλλοτρίωση της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας;
- Ποια στοιχεία της αντισυστημικής σκέψης του Χατζιδάκι και της ηλιοκεντρικής μεταφυσικής του Ελύτη διακρίνετε να διασταυρώνονται κατά τη διάρκεια αυτής της κοινής τους δοκιμασίας;
- Κατά πόσο η στάση των δύο αυτών πνευματικών αναστημάτων μπορεί να αποτελέσει πρότυπο πνευματικής αντίστασης για τον σύγχρονο άνθρωπο που εγκλωβίζεται στην καθημερινή χρησιμότητα;
- Πώς αποτιμάτε τη σημασία της διατήρησης τέτοιων ιστορικών μαρτυριών για τη διαφύλαξη της συλλογικής μνήμης και της πολιτισμικής συνέχειας της Ρωμιοσύνης;
Keywords (Λέξεις-κλειδιά): Μάνος Χατζιδάκις | Οδυσσέας Ελύτης | Ευαγγελισμός | Διάλογος | Ελληνική Ποίηση | Μουσική | Ρωμιοσύνη | Πολιτισμός | Σοφία Ντρέκου | Αέναη επΑνάσταση
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου