Ο Επιτάφιος του Ρίτσου και ο Ματωμένος Μάης του 1936 | Αέναη επΑνάσταση

Η μητέρα του Τάσου Τούση θρηνεί τον γιο της. η ιστορική φωτογραφία 

στις 9 Μαΐου του 1936,  φώτο: εφημ. Ριζοσπάστης 10 Μαΐου 1936

Υπάρχουν εικόνες που δεν έγιναν απλώς ιστορία… έγιναν η μνήμη ενός λαού.

Ο Επιτάφιος δεν γράφτηκε μόνο για έναν νεκρό - Ο Ματωμένος Μάης του 1936 στη Θεσσαλονίκη, η κραυγή μιας μάνας, οι καπνεργάτες, ο Γιάννης Ρίτσος, ο «Επιτάφιος» και η μελοποίηση από τον Μίκης Θεοδωράκης

✍🏻 Σοφία Ντρέκου - Αρθρογράφος
(Sophia Drekou, Columnist in Blogger)

🔴 Εισαγωγή

Θεσσαλονίκη. Μάης του 1936.

Μια μάνα σκύβει πάνω από το νεκρό παιδί της στη μέση του δρόμου.
Γύρω της, αίμα, φωνές, εργάτες, καπνός και στρατιωτικές μπότες.

Μια φωτογραφία.
Ένας θρήνος.
Μια Ελλάδα που βράζει λίγο πριν τη δικτατορία.

Ο Γιάννης Ρίτσος βλέπει τη φωτογραφία στον Ριζοσπάστη και μέσα σε λίγες ώρες γεννιέται ο «Επιτάφιος»... όχι απλώς ως ποίημα, αλλά ως συλλογικό μοιρολόι ενός λαού που ζητά ψωμί, αξιοπρέπεια και δικαιοσύνη.

Και χρόνια αργότερα, ο Μίκης Θεοδωράκης θα μετατρέψει αυτόν τον θρήνο σε τραγούδι της μνήμης και της αντίστασης.

Ο ματωμένος Μάης του '36 στη Θεσσαλονίκη αποτελεί τον τελευταίο μεγάλο απεργιακό σταθμό πριν τη δικτατορία Μεταξά.

Τα αιματηρά γεγονότα του Μάη του 1936 στη Θεσσαλονίκη ξέσπασαν με αφορμή την απεργία των καπνεργατών του εργοστασίου «Κομέρσιας». Οι εργάτες μετά από απόρριψη αιτημάτων τους από τον εργοδότη, κατέλαβαν το εργοστάσιο, κλείστηκαν μέσα σε αυτό και με πανό και μαύρες σημαίες στα παράθυρα ζητούσαν συμπαράσταση.

Μερικά γεγονότα δεν περιγράφουν απλώς ένα κείμενο… ανοίγουν αμέσως μια πληγή μνήμης.

🛑 Τα Ιστορικά γεγονότα

• Η Θεσσαλονίκη λίγο πριν την έκρηξη

Από τον Απρίλιο του 1936 την Ελλάδα σαρώνει ένα μεγαλειώδες απεργιακό κύμα με κέντρο τη Θεσσαλονίκη και τους καπνεργάτες, που αποτελούν το πιο οργανωμένο κίνημα της εποχής. Η εξέγερση των εργατών στη Θεσσαλονίκη επεκτείνεται σε πολλές άλλες ελληνικές πόλεις, αποτελώντας έναν από τους βασικότερους σταθμούς στο ελληνικό εργατικό κίνημα.

Στην πρωθυπουργία από τις 27 Απρίλιου του ίδιου έτους, βρίσκεται ο Ιωάννης Μεταξάς, ο πρώην στρατιωτικός και πολιτικός που λίγους μήνες αργότερα, θα καταλύσει το πολίτευμα και θα εγκαθιδρύσει δικτατορία.

Την εποχή της εργατικής εξέγερσης, είχε προηγηθεί η οικονομική ύφεση προερχόμενη από το κραχ του 1929 στην παγκόσμια οικονομία) και η συνακόλουθη πτώχευση του 1932. Όμως δεν ήταν μόνον αυτό το οικονομικό και κοινωνικό πλαίσιο. Πριν από την κρίση, στην Ελλάδα είχε ήδη αποτύχει οικτρά η Μεγάλη Ιδέα του Βενιζέλου. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, δεν υπήρχε πια η Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών. Επιπλέον, οι πρόσφυγες που είχαν έρθει στη χώρα είχαν δώσει μιας πρώτης τάξεως δικαιολογία σε εργοδότες να μειώσουν τα μεροκάματα.

Άλλη μια δικαιολογία για τους εργοδότες, ώστε να μειώσουν τις αμοιβές ήταν ενδεχομένως και η παγκόσμια οικονομική κρίση της εποχής (1929-1932). Οι αμοιβές των 48.000 περίπου καπνεργατών έπεσαν από τις 135-150 δραχμές στις 75 δραχμές. Μάλιστα, πολλοί αναγκάζονταν να δουλεύουν δωρεάν μόνον για τα ένσημά τους.

• Οι καπνεργάτες κατεβαίνουν στους δρόμους

Με βασικό, λοιπόν, αίτημα την αύξηση των κουρεμένων ημερομισθίων τους, στα τέλη Απριλίου του 1936 λαμβάνει χώρα στη Θεσσαλονίκη το πρώτο καπνεργατικό συνέδριο. Εκεί πάρθηκε η απόφαση για απεργία διαρκείας. Την 29η Απρίλη 1936, ξεκίνησε η απεργία, σε Θεσσαλονίκη, Βόλο, Ξάνθη, Δράμα, Καβάλα.

Αξίζει να σημειωθεί εδώ, πώς ανάμεσα στα εκατοντάδες εργατικά σωματεία που υπήρχαν στη Θεσσαλονίκη στα χρόνια αυτά -σύμφωνα με το «Παλίμψηστο του αίματος» του Γιώργου Αναστασιάδη, καθηγητή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης- υπήρχε η Εθνική Ένωσις «Ελλάς» (ΕΕΕ), με ιδιαίτερα αρνητικό ρόλο, ήταν δε και αντισημιτική.

Οι καπνεργάτες ήταν ένα από τα πιο μαχητικά και οργανωμένα συνδικάτα στην Ελλάδα. Σε αντίθεση με άλλους κλάδους, οι διεκδικήσεις τους δεν αφορούσαν μόνο το οκτάωρο και τις καλύτερες συνθήκες εργασίας, αλλά και διαδικασίες που καθόριζαν οι εργοδότες, όπως το ποιος θα εργάζεται πού και πώς θα γίνεται η διαδικασία παραγωγής.

Κεντρικά αιτήματα ορίστηκαν η αύξηση του μεροκάματου, η εφαρμογή του νόμου περί τόγκας (o νόμος αυτός, που αποτελούσε επιδίωξη και των καπνεργατών, προέβλεπε την ισόποση συμμετοχή ανδρών και γυναικών στην επεξεργασία καπνού, σε αντίθεση με την πρακτική των εργοδοτών να προσλαμβάνουν γυναίκες με χαμηλά μεροκάματα), η βελτίωση των παροχών του Ταμείου Ασφαλίσεων Καπνεργατών και η αύξηση των συνδικαλιστικών και πολιτικών ελευθεριών.

Η στάση των εργατών δεν άρεσε σε κανέναν εργοδότη και η σύγκρουση ήταν αναπόφευκτη.

ΔΕΙΤΕ επίσης: Η αλήθεια πίσω από τους Εθνικούς Ευεργέτες - Όταν ο ιδρώτας του λαού χτίζει βίλες και παλάτια

Στις 29 Απριλίου 1936, 12 χιλιάδες καπνεργάτες της Θεσσαλονίκης, εκ των οποίων περίπου το 70% γυναίκες, κατέβηκαν σε απεργία. Η αστυνομία και ο στρατός βρίσκονται σε επιφυλακή και ετοιμότητα.

Η απεργία των καπνεργατών σύντομα γενικεύτηκε με τη συμμετοχή σιδηροδρομικών και τροχιοδρομικών. Ο Μεταξάς που επισκέφτηκε τη Θεσσαλονίκη και γέμισε τους εργάτες με υποσχέσεις δεν κατάφερε να τους πείσει. Τα επεισόδια δεν αποφεύχθηκαν.

Τα γεγονότα ξεκίνησαν γύρω στο Φεβρουάριο, με κατάληψη ενός εργοστασίου ύστερα από την απόρριψη των αιτημάτων των εργατών και συνεχίστηκε με συμπαράσταση καπνεργατών από άλλα εργοστάσια. Εναντίον τους χρησιμοποιήθηκε τόσο η αστυνομία όσο και ο στρατός. Δεν υπήρχε κεντρική συγκέντρωση, αλλά μικρές συγκεντρώσεις με ομιλητές σε διάφορα μέρη της πόλης.

Εργατοϋπάλληλοι, υφαντουργοί, τσαγκαράδες, αυτοκινητιστές, χαρτεργάτες, τυπογράφοι και άλλοι. Καθημερινά, τις πρώτες ημέρες του Μάη, οι δρόμοι πλημμυρίζουν εργατιά.

• Η πόλη μετατρέπεται σε πεδίο μάχης

H εξέγερση των καπνεργατών τον Μάιο του 1936

Στις 6 Μαΐου, όπως αναφέρεται στα «Νέα», μέλη της ΕΕΕ πυροβολούν εναντίον απεργών τσαγκαράδων στην Πλατεία Βλάλη και η έφιππη αστυνομία, απ’ την άλλη, συγκρούεται με ομάδες απεργών.

Στις 8 Μαΐου η Χωροφυλακή στήνει παντού πολυβολεία.

Στις 9 Μαΐου (Σάββατο ήταν) η απεργία είναι κάτι παραπάνω από γενική. Συμμετέχουν σχεδόν όλοι οι εργαζόμενοι. Η Χωροφυλακή χτυπά τον άοπλο λαό. Οι δρόμοι βάφονται με εργατικό αίμα. Η πόλη έχει μετατραπεί πλέον σε πεδίο μάχης, με 70 περίπου τραυματίες απεργούς.

Στις 10:30 το πρωί σε μια συγκέντρωση στη διασταύρωση των οδών Βενιζέλου και Εγνατίας, χωροφύλακες πυροβόλησαν και σκότωσαν 7-8 εργάτες. Σ' αυτό το σημείο έχει στηθεί το μνημείο του καπνεργάτη.

• Η Θεσσαλονίκη στο αίμα

Πρώτος νεκρός είναι ο 25χρονος αυτοκινητιστής από το Ασβεστοχώρι, Τάσος Τούσης. Οι συνάδελφοί του τοποθέτησαν τη σορό του πάνω σε μία πόρτα, που ξήλωσαν από κάποιο κοντινό οίκημα, και την περιέφεραν στην πόλη. Εκεί, νεκρό πάνω στην πόρτα τον είδε η μητέρα του. Την επόμενη ημέρα ο Ριζοσπάστης δημοσίευσε την ιστορική πλέον φωτογραφία με τη μητέρα του Τούση να οδύρεται πάνω από τον νεκρό γιό της.

Ο θρήνος της μητέρας πάνω στη σορό του γιου της στον δρόμο να τον μοιρολογεί, ενέπνευσαν τον Γιάννη Ρίτσο να γράψει τον Επιτάφιο.

Έφιπποι χωροφύλακες προσπαθούν να διαλύσουν τις απεργιακές συγκεντρώσεις

Στις 10 Μαΐου την επόμενη ημέρα, η κηδεία των θυμάτων είναι πραγματικός λαϊκός ξεσηκωμός. Στο νεκροταφείο συγκεντρώνονται περίπου 150.000 άνθρωποι. 

🟣 Γράφουν τα «ΑΘΗΝΑΪΚΑ ΝΕΑ» της 10ης Μαΐου 1936:

«Τα χθεσινά γεγονότα της Θεσσαλονίκης υπήρξαν πολύ χειρότερα και πολύ θλιβερώτερα από τα προχθεσινά. Νεκροί πολλοί έπεσαν και οι τραυματίαι είνε ακόμη περισσότεροι. Ο συνήθης τρόπος της αιματοχυσίας, με την οποίαν επικράτησεν από την εποχήν του κ. Τσαλδάρη και του μακαρίτου Κονδύλη να αντιμετωπίζωνται τα εργατικά ζητήματα, εθαυματούργησε και αυτήν την φοράν.

Ευρισκόμεθα δηλαδή ενώπιον μιάς πάγιας ψυχολογίας των στρατιωτικών και των αστυνομικών αρχών, η οποία είνε ανάγκη να καταβληθή προσπάθεια όπως μεταβληθή. Και την προσπάθειαν ταύτην πρέπει αναμφιβόλως να την καταβάλη η κυβέρνησις.

«Οι απεργοί καθώς επίσης και όλος ο εργατικός κόσμος της Θεσσαλονίκης μαζί με δεκάδας άλλας χιλιάδων λαού, από πρωίας προσήλθον εις το Νεκροταφείον και κατέκλυσαν τας οδηγούσας εις αυτό οδούς, προκειμένου την 11 π.μ. να γίνη η κηδεία των θυμάτων της χθεσινής αιματοχυσίας.

Όλος ο κόσμος ο οποίος από των συνοικιών και των συνοικισμών προσήλθε διά να παρακολουθήση την κηδείαν των θυμάτων ήτο βαθύτατα συγκεκινημένος, άπειρα δε άνθη και στέφανοι κατετέθησαν από τος ανθρώπους του λαού επί των σορών των νεκρών.

Τα θύματα μετεφέρθησαν την νύκτα διά στρατιωτικών αυτοκινήτων εις το νεκροταφείον της Ευαγγελιστρίας. Ούτοι είναι οι εξής εννέα:

Ευάγγελος Τούζης καπνεργάτης, Ιωάννης Πανόπουλος λαστιχοποιός, Δημήτρηιος Αγλαμίδης μηχανουργός, Δημήτριος Λαϊνάς υποδηματεργάτης, Σαλβατώρ Μασαράνωφ ιδιωτικός υπάλληλος, Αγγελική Καρανικόλα καπνεργάτρια, Α. Διαμαντόπουλος υποδηματεργάτης, Κίντο Ζακόμπ καπνεργάτης και εις σωφέρ εξ Ασβεστοχωρίου ονόματι Στάθης αγνώστου επωνύμου.

Τα πτώματα εναπετέθησαν εντός φερέτρων στολισμένων με άνθη και ετοποθετήθησαν από πρωΐας προ της εισόδου του νεκροταφείου και επί της οδού Αγίου Δημητρίου.

Κάτω οι δολοφόνοι

Συγκλονιστικαί σκηναί ελάμβανον χώραν καθ’ όλην την πρωΐαν. Αι οργανώσεις και τα σωματεία των εργατών ώρισαν τόπον συγκεντρώσεως διά να μεταβούν εις το νεκροταφείον την διασταύρωσιν των οδών Εγνατίας και Βενιζέλου.

Την 10.30’ τεράστια πλήθη απεργών και λαού με λάβαρα, στεφάνους και μαύρας σημαίας διήρχοντο την διασταύρωσιν και φωνάζοντα συνεχώς κατά της αστυνομίας, κατηυθύνοντο προς το νεκροταφείον. Τα πλήθη παρά την οδόν Αγίας Σοφίας ήρπασαν εις τας χείρας ένα συνταγαματάρχην του ενταύθα συντάγματος, του έδωσαν να κρατή εις τας χείρας ένα στέφανον και τον μετέφεραν επί των χειρών των μέχρι του νεκροταφείου.

Οι διαδηλωταί διερχόμενοι προ του τμήματος καταδιώξεως ελιθοβόλησαν αυτό θραύσαντες τους υαλοπίνακας.

Ταυτοχρόνως από όλα τα σημεία της πόλεως κατηυθύνοντο προς το νεκροταφείον πλήθη λαού με λάβαρα και επιγραφάς. Εις τας επιγραφάς μεταξύ άλλων ανεγράφοντο τα εξής: “Κάτω οι δολοφόνοι”. “Αντικατάστασις του αστυνομικού διευθυντού”. “Εφαρμογή του συμφωνητικού φιλελευθέρων και παλλαϊκού μετώπου”. “Συνδικαλιστικαί ελευθερίαι”. “Παραίτησις της κυβερνήσεως”.

Ολόκληρος ο χώρος της μεγάλης πλατείας του νεκροταφείου και οι οδοί Αγίου Δημητρίου, Εθνικής Αμύνης, Αποστόλου Παύλου και αι πάροδοι αυτών έχουν κατακλυσθή. Είναι η ώρα 11:30 και από όλας τας οδούς εξακολουθούν να καταφθάνουν άπειρα πλήθη.

Οι κώδωνες όλων των εκκλησιών ηχούν πενθίμως. Είναι αδύνατον να υπολογισθή το πλήθος. Κατά τους μετριωτέρους υπολογισμούς, υπερβαίνει τας 80.000. Οι στέφανοι είνε αναρίθμητοι».

Στις 11 Μαΐου κηρύσσονται απεργίες διαμαρτυρίας σε πολλές πόλεις της χώρας και στις 13 Μαΐου πανελλαδική απεργία μαζί με άλλους εργαζόμενους και συγκεντρώσεις σε διάφορα σημεία της Θεσσαλονίκης. Σε μια τέτοια συγκέντρωση οι χωροφύλακες (στην πλατεία Αριστοτέλους), πυροβόλησαν χωρίς λόγο πάνω στους συγκεντρωμένους εργάτες και σκότωσαν 9. Κατόπιν πυροβολούν και σε άλλα σημεία, προσπαθώντας να διαλύσουν τους συγκεντρωμένους, σκοτώνοντας και άλλους, ανάμεσα σ' αυτούς και γυναίκες.

12 νεκροί και πάνω από 280 τραυματίες ήταν ο απολογισμός της αιματηρής καταστολής από τη Χωροφυλακή της μεγάλης διαδήλωσης των απεργών καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη. 

Λίγους μήνες αργότερα, τον Αύγουστο του 1936 επιβάλλεται η δικτατορία Μεταξά με αφορμή τις απεργίες.

Πρωτοσέλιδο της εφημερίδας “Μακεδονία” (12 του Μάη 1936)

ΔΕΙΤΕ επίσης: Σέριφος 1916: Το χρονικό της αιματηρής απεργίας που καθιέρωσε το 8ωρο στην Ελλάδα

🛑 Ο «Επιτάφιος» του Γιάννη Ρίτσου - Μέρα Μαγιού μου μίσεψες

Ένα από τα έπη της ελληνικής ποιήσης γράφτηκε με αφορμή την κεντρική πρωτομαγιάτικη φωτογραφία. Είναι ο Επιτάφιος του Γιάννη Ρίτσου, του κορυφαίου νεοέλληνα λυρικού ποιητή της Ρωμιοσύνης, ο οποίος, με καταγεγραμμένα στο γονιδίωμα του τα ομηρικά μοιρολόγια της Μαλβάζιας και της Ακροταιναρίας, αποτύπωσε, συν τοις άλλοις, το μεγαλειώδες: «άρμεγες με τα μάτια σου το φώς της οικουμένης». 

• «ΤΑ ΝΕΑ» της 12ης Νοεμβρίου 1990 γράφουν:

Ο εικοσιπεντάχρονος τότε Γιάννης Ρίτσος είδε συγκλονισμένος μετά από 2-3 μέρες την φωτογραφία, στην εφημερίδα «Ριζοσπάστης», με το νεκρό (Τάσο Τούση), οποίος δολοφονήθηκε στη μεγάλη διαδήλωση των καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη και από πάνω την θρηνούσα μάνα του να μοιρολογεί. Κλείνεται μέσα στο σπίτι του για δυόμισι εικοσιτετράωρα και γράφει τη συλλογή ποιημάτων «Επιτάφιος», που αργότερα μελοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης το 1960.

Είκοσι δύο χρόνια αργότερα, το 1958, ο Ρίτσος έστειλε αντίτυπο της ποιητικής του συλλογής στον Μίκη Θεοδωράκη, στο Παρίσι. Ο σπουδαίος συνθέτης το μελοποίησε σ’ ένα μόλις απόγευμα, μέσα στο αυτοκίνητό του περιμένοντας τη γυναίκα του, Μυρτώ, έξω από το σούπερ μάρκετ, να έρθει με τα ψώνια.

• Ο Μίκης Θεοδωράκης και η μελοποίηση της μνήμης

«Ήταν τα πρώτα ποιήματά μου που είχαν μελοποιηθεί. Μου έκανε τρομερή εντύπωση, μα είναι δυνατόν η ποίηση να βρει μια πλήρη αντιστοιχία με την μουσική. Μέχρι τίνος έλεγα ότι η κάθε τέχνη είναι αυτάρκης και δεν έχει ανάγκη από την βοήθεια της άλλης. Αλλά όταν έγραψες τον Επιτάφιο και αργότερα φυσικά την Ρωμιοσύνη που ήταν η μεγάλη δόξα σου, είπα πραγματικά ότι εδώ πέρα είναι ένας δρόμος για να πλησιάσει η ποίηση μέσω της μουσικής εκείνους τους ανθρώπους που δεν θα τους πλησίαζε ίσως ποτέ».

🛑 Το Μορολόι της μάνας

(Θεσσαλονίκη. Μάης του 1936. Μια μάνα, καταμεσίς του δρόμου, μοιρολογάει το σκοτωμένο παιδί της. Γύρω της και πάνω της, βουΐζουν και σπάζουν τα κύματα των διαδηλωτών — των απεργών καπνεργατών. Εκείνη συνεχίζει το θρήνο της):

Το Μοιρολόι του Γιάννη Ρίτσου για τον δολοφονημένο Τάσο Τούση, 27 χρονών

Πρώτα έρχεται ο θρήνος…

«Μέρα Μαγιού μου μίσεψες μέρα Μαγιού σε χάνω

άνοιξη γιε που αγάπαγες κι ανέβαινες απάνω.
Στο λιακωτό και κοίταζες και δίχως να χορταίνεις
άρμεγες με τα μάτια σου το φως της οικουμένης.
Και μου ιστορούσες με φωνή γλυκιά ζεστή κι αντρίκεια
τόσα όσα μήτε του γιαλού δεν φτάνουν τα χαλίκια.
Και μου 'λεγες πως όλ' αυτά τα ωραία θα ν' δικά μας
και τώρα εσβήστης κι έσβησε το φέγγος κι η φωτιά μας.»

• Γιάννης Ρίτσος - Επιτάφιος I (απόσπασμα)

Γιέ μου, σπλάχνο τῶν σπλάχνων μου, καρδούλα τῆς καρδιᾶς μου,
πουλάκι τῆς φτωχιᾶς αὐλῆς, ἀνθὲ τῆς ἐρημιᾶς μου,
πῶς κλείσαν τὰ ματάκια σου καὶ δὲ θωρεῖς ποὺ κλαίω
καὶ δὲ σαλεύεις, δὲ γρικᾷς τὰ ποὺ πικρὰ σοῦ λέω;

Γιόκα μου, ἐσὺ ποὺ γιάτρευες κάθε παράπονό μου,
Ποὺ μάντευες τί πέρναγα κάτου ἀπ᾿ τὸ τσίνορό μου,
τώρα δὲ μὲ παρηγορᾶς καὶ δὲ μοῦ βγάζεις ἄχνα
καὶ δὲ μαντεύεις τὶς πληγὲς ποὺ τρῶνε μου τὰ σπλάχνα;

Πουλί μου, ἐσὺ ποὺ μοῦ ῾φερνες νεράκι στὴν παλάμη
πῶς δὲ θωρεῖς ποὺ δέρνουμαι καὶ τρέμω σὰν καλάμι;

Στὴ στράτα ἐδῶ καταμεσὶς τ᾿ ἄσπρα μαλλιά μου λύνω
καὶ σοῦ σκεπάζω τῆς μορφῆς τὸ μαραμένο κρίνο.

Φιλῶ τὸ παγωμένο σου χειλάκι ποὺ σωπαίνει
κι εἶναι σὰ νὰ μοῦ θύμωσε καὶ σφαλιγμένο μένει.

Δὲ μοῦ μιλεῖς κι ἡ δόλια ἐγὼ τὸν κόρφο δές, ἀνοίγω
καὶ στὰ βυζιὰ ποὺ βύζαξες τὰ νύχια, γιέ μου μπήγω.

• Μερικά έργα δεν γράφονται μόνο με λέξεις… γράφονται με αίμα, μνήμη και ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Η μάνα κλαίγοντας να εξιστορεί μοιρολογώντας, τις χάρες του παλικαριού, των παλικαριών, του μπροστάρη, των μπροστάρηδων, για μια ζωή καλλίτερη, για το δικαίωμα ώστε η προσφορά του να έχει την δίκαιη ανταπόδοση. Και πίσω στο μαύρο σκοτάδι ο φασισμός μαζί με τα όργανά του, να σχεδιάζουν στο τραπέζι, στο εργαστήρι του τρόμου, τα βρώμικα σχέδια τους για το πισωγύρισμα του υπερήφανου Λαού, για τον εξανδραποδισμό του, την ταπείνωση του, το γονάτισμα του, το πως θα γίνει βορά, στο ντόπιο και ξένο κεφάλαιο. Από την άλλη ο ποιητής, αυτός που αφουγκράζεται, που αποτυπώνει τα τεκταινόμενα, αυτός που δίνει και την λύση για την αποτροπή των σκοτεινών σχεδίων.

• ...και μετά η συνείδηση προσπαθεί να καταλάβει τι άκουσε.

🎭 Ο Νίκος Λυγερός σαν «στοχαστής» ερμηνεύει το βάθος του έργου «Επιτάφιο» ως έργο μνήμης και αντίστασης

Ο στρατηγικός αναλυτής προσεγγίζει τον «Επιτάφιο» όχι ως ένα απλό ποίημα ή θεατρικό κείμενο, αλλά ως έργο ιστορικής μνήμης, υπαρξιακής αντοχής και συλλογικής συνείδησης.

– Ο Επιτάφιος δεν είναι θεατρικό…

– Το ξέρω… Αλλά μου ζήτησαν ένα ποίημα…
– Εδώ πρόκειται για άσμα… Θέλει πολύ δουλειά… Είναι έργο…
– Θα με βοηθήσετε;
– Δεν μπορώ να κάνω και αλλιώς… Αλλά θα πρέπει πρώτα να βρεθούμε στο 1936.
– Στην Θεσσαλονίκη; Στην απεργία;
– Και στη συνέχεια στο 1956 για την τελική έκδοση.
– Και θα κάνουμε όλα αυτά για την ερμηνεία ενός ποιήματος.
– Ενός αποσπάσματος μόνο αλλιώς…
– Απόλυτα κατανοητό.
– Αλλιώς πώς θα μπορέσει η ψυχή σου ν’ αντέξει τη ζωή της.
– Και ν’ αποκτήσω παιδί…
– Ενώ δεν έχεις κλείσει ούτε είκοσι φορές την Άνοιξη.
– Γίνεται όμως;
– Αν σέβεσαι το έργο και δεν το εκφυλίζεις, θα δουν την προσπάθεια.
– Είμαι πιστή.
– Και Χριστιανή.
– Θα κάνω ό,τι δεν μπορώ, Δάσκαλε…

Μια στοχαστική «ηχώ» του ποιήματος

Για τον Νίκο Λυγερό, ο «Επιτάφιος» του Γιάννης Ρίτσος δεν είναι μόνο ένας θρήνος για τον νεκρό καπνεργάτη της Θεσσαλονίκης. Είναι η φωνή μιας μάνας που μετατρέπεται σε φωνή ολόκληρου λαού. Είναι η στιγμή όπου η προσωπική απώλεια γίνεται ιστορική μνήμη και η ποίηση αποκτά δύναμη αντίστασης απέναντι στη λήθη, τη βία και τον εκφασισμό.

Μέσα από τη λιτή αλλά πυκνή γραφή του, ο Λυγερός βλέπει τον «Επιτάφιο» ως ένα έργο που δεν μπορεί να αποκοπεί από το ιστορικό και ανθρώπινο βάθος του. Γι’ αυτό και επιμένει ότι δεν πρόκειται απλώς για «θεατρικό» ή λογοτεχνική αναπαράσταση, αλλά για άσμα, για βίωμα, για συλλογική εμπειρία πόνου και αξιοπρέπειας.

Η αναφορά του στη Θεσσαλονίκη του 1936, αλλά και στην τελική έκδοση του έργου το 1956, δείχνει πως ο «Επιτάφιος» δεν ανήκει μόνο σε μια συγκεκριμένη στιγμή της ιστορίας. Ανήκει σε κάθε εποχή όπου ο άνθρωπος καλείται να υπερασπιστεί την ανθρώπινη αξία απέναντι στη βαρβαρότητα.

🔴 Ο Ματωμένος Μάης δεν τελείωσε ποτέ

Ο «Επιτάφιος» δεν ανήκει μόνο στο 1936.

Ανήκει σε κάθε εποχή όπου ο άνθρωπος σκοτώνεται για να μείνει φτηνός.
Σε κάθε μάνα που θρηνεί παιδί.
Σε κάθε εργάτη που ζητά να ζήσει με αξιοπρέπεια και αντιμετωπίζεται σαν απειλή.

Ο Γιάννης Ρίτσος δεν έγραψε μόνο ένα ποίημα.
Έγραψε το μοιρολόι μιας κοινωνίας που κατάλαβε πως πίσω από κάθε «τάξη» χωρίς δικαιοσύνη, κρύβεται πάντα η βία.

Και ο Μίκης Θεοδωράκης το έκανε φωνή.

Για να θυμόμαστε ότι οι λαοί δεν γονατίζουν μόνο από τον φόβο.
Γονατίζουν κυρίως όταν ξεχνούν.

† Καλό Παράδεισο στους Αγωνιστές της Εργατικής Τάξης
Αιωνία η Μνήμη στους πεσόντες για την Ανθρωπότητα †

• Κάθε μεγάλη μνήμη χρειάζεται και τις ρίζες της… αλλιώς η ιστορία γίνεται απλή συγκίνηση χωρίς συνέχεια.

📚 Βιβλιογραφία

• Γιάννης Ρίτσος, Επιτάφιος, Εκδόσεις Κέδρος,1979
• Μίκης Θεοδωράκης, Οι Δρόμοι του Αρχάγγελου, Έκδοση Πανεπιστημιακές Εκδόσεις, 2009 Κρήτης. Το έργο είναι η αυτοβιογραφία του μεγάλου Έλληνα συνθέτη Μίκη Θεοδωράκη, στην οποία καταγράφει τις αναμνήσεις, τα συναισθήματα και τα γεγονότα που σημάδεψαν τη ζωή του.
• Γιώργος Αναστασιάδης, Το Παλίμψηστο του Αίματος - Ο Μάης του 1936 στη Θεσσαλονίκη, Εκδόσεις Παρατηρητής, 2010. Αριθμός σελίδων 368. Στη συλλογική μνήμη και στην ιστοριογραφία είναι ανεπαρκώς φωτισμένος ο ζοφερός "δρόμος του αίματος" που αρχίζει με τη δολοφονία του βασιλιά Γεωργίου Α' (1913), συνεχίζεται με τις εκτελέσεις του Μεσοπολέμου και τους δολοφονημένους διαδηλωτές του Μάη '36.
• Κωστής Μοσκώφ, Θεσσαλονίκη - Τομή της Μεταπρατικής Πόλης, Εκδόσεις Στοχαστής,1973
• Μαρκ Μαζάουερ, Θεσσαλονίκη, Πόλη των Φαντασμάτων, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2006 Σελίδες 607
• Δημήτρης Λιβιεράτος, Κοινωνικοί Αγώνες στην Ελλάδα, (τομ. 4ος) Εκδόσεις: Εναλλακτικές Εκδόσεις, 1976.
• Βασίλης Ραφαηλίδης, Ιστορία (κωμικοτραγική) του Νεοελληνικού Κράτους, Εκδόσεις Εικοστού Πρώτου, 2018
• Γιώργος Ιωάννου, Η Πρωτεύουσα των Προσφύγων, Εκδόσεις Κέδρος, 1984.
• Νίκος Λυγερός, κείμενα και διαλογικές προσεγγίσεις για τον «Επιτάφιο» και τη μνήμη του Μάη του 1936.

Σημείωση ανανέωσης (2026): Το άρθρο ανανεώθηκε και εμπλουτίστηκε με νέα ερμηνευτικά και ιστορικά στοιχεία, στο πλαίσιο της διαρκούς μελέτης και ανάδειξης του θέματος.

by Αέναη επΑνάσταση | Sophia Ntrekou.gr

Περισσότερα Θέματα: Γιάννης Ρίτσος, Μίκης Θεοδωράκης, Πρωτομαγιά

🎞️ Δείτε το μεγάλο βιντεο / αφιέρωμα στον Επιτάφιο

Το αφιέρωμα που ακολουθεί δεν είναι απλώς μια ιστορική καταγραφή.

Είναι ένα ταξίδι στη μνήμη ενός λαού που γνώρισε τη φτώχεια, την καταστολή, το αίμα και την αξιοπρέπεια των ανθρώπων που στάθηκαν όρθιοι όταν όλα τούς ήθελαν γονατισμένους.

Μέσα από σπάνια ντοκουμέντα, ιστορικές μαρτυρίες, εκπομπές, αναλύσεις και μουσικές στιγμές, ξεδιπλώνεται ο Ματωμένος Μάης του 1936 στη Θεσσαλονίκη — η στιγμή όπου ο θρήνος μιας μάνας έγινε ποίηση από τον Γιάννης Ρίτσος και τραγούδι μνήμης από τον Μίκης Θεοδωράκης.

Γιατί ο «Επιτάφιος» δεν είναι μόνο λογοτεχνία.
Είναι ιστορία.
Είναι κοινωνική πληγή.
Είναι η στιγμή που η τέχνη αρνήθηκε να αφήσει τη λήθη να νικήσει.

1. Video απόσπασμα από την «Μηχανή του χρόνου» για τον Ματωμένο Μάη του ’36 | Ολόκληρη η εκπομπή ▶️ ΕΔΩ

▶️ 2. Video ένα σύντομο χρονικό. Θεσσαλονίκη, Μάης 1936. Η Ελλάδα την περίοδο του Μεσοπολέμου (1919-1939). (Video Α, Β) Απόσπασμα από το ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ «Πανόραμα του Αιώνα»

🎞️ 3. Video Αφιέρωμα της ΕΡΤ το 1987, στο έργο του Μίκη Θεοδωράκη και του Γιάννη Ρίτσου «Επιτάφιος»

ΜΑΓΙΚΕΣ ΣΤΙΓΜΕΣ ΤΟ 1987 ΣΤΗΝ ΕΡΤ: Μουσική και συζήτηση του Μίκη Θεοδωράκη με το Γιάννη Ρίτσο για την ιστορία του έργου. Ο Μίκης και ο Ρίτσος μιλούν για τα γεγονότα της Πρωτομαγιάς το 1936 στη Θεσσαλονίκη, ο Ρίτσος διαβάζει στίχους από τον Επιτάφιο και ο Μίκης διευθύνει την ορχήστρα και η Μαρία Φαραντούρη τραγουδά τα 8 τραγούδια που μελοποίησε ο Μίκης.

Επαναπροβλήθηκε στα κατοπινά χρόνια τόσο από την ΕΡΤ, όσο και από το κανάλι της Βουλής, την Μεγάλη Πέμπτη, 16 Απριλίου 2009, στο πλαίσιο ενός μεγάλου αφιερώματος στον Μίκη Θεοδωράκη.

Ο Γιάννης Ρίτσος και ο  Μίκης Θεοδωράκης συζήτησαν με τον Σπύρο Κατσίμη, για τη συνεργασία τους και τις συνθήκες, κάτω από τις οποίες δημιουργήθηκε ο «Επιτάφιος», ενώ ο Γιάννης Ρίτσος διάβασε ποιήματά του από τον έργο. Παράλληλα, προβλήθηκαν αποσπάσματα από τη συναυλία του Μίκη Θεοδωράκη που δόθηκε στο Κολλέγιο Αθηνών το 1987, με τα τραγούδια του «Επιτάφιου» ερμηνευμένα από την Μαρία Φαραντούρη, καθώς και οπτικοακουστικό υλικό από της εκπομπές της ΕΡΤ «Πανόραμα του Αιώνα» και «Η ΕΡΤ στη Βόρειο Ελλάδα».

Στη συναυλία έπαιξαν οι μουσικοί: Κώστας Παπαδόπουλος (μπουζούκι), Γιάννης Σπάθας (ηλεκτρική κιθάρα), Christian Boissell (πνευστά), Γιάννης Ζερβίδης (πιάνο), Δημήτρης Παπαγγελίδης (ακουστική κιθάρα), Αντώνης Τουρκογιώργης (μπάσο) και Νίκος Αντύπας (κρουστά).

Την εισαγωγή της εκπομπής του 1987 διάβασε ο Αλέξης Κωστάλας, ενώ τη νεότερη προβολή από το κανάλι της Βουλής προλόγισε ο κριτικός και ιστορικός μουσικής Γιώργος Μονεμβασίτης.

Κράτησα μια φράση από τον πρόλογο του Αλέξη Κωστάλα, που με λίγες μόνο λέξεις, εξηγεί το γιατί η συνεργασία μεταξύ συνθέτη και ποιητή είχε αυτά τα αποτελέσματα: «Ο Επιτάφιος είναι το ευτυχισμένο αποτέλεσμα της συνεργασίας του ποιητή που έζησε τον Μάη του 1936 και του συνθέτη που αγκάλιασε το ποίημα αυτό 22 χρόνια αργότερα, μέσα σε μια άλλη εποχή λαϊκών αγώνων και οραμάτων». Η σκηνοθεσία της εκπομπής ήταν του Μιχάλη Μούζα.

🎞️ Video 49:24

💿 4. ♫🎤 Οι γνωστές και άγνωστες ηχογραφήσεις στον «Επιτάφιο» του Μίκη & του Ρίτσου

Οκτώ δισκογραφημένες και μια ανέκδοτη ηχογράφηση ενός έργου που αποτέλεσε ορόσημο στον ελληνικό πολιτισμό με άρθρο Ogdoo.gr

▶️ VIDEO χρονικό

🎞️ 5. Video Το ντοκιμαντέρ Μάης 1936 ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ

Προσαρμοσμένο στην αφήγηση - καταγραφή του Θέμου Κορνάρου» που παρουσιάστηκε σε σχετική εκδήλωση που έγινε στη Θεσσαλονίκη τη Δευτέρα 9 Μάη 2016. Πρόκειται για σεναριοποιημένη παρουσίαση του βιβλίου του Θέμου Κορνάρου, που με εξαίσια λογοτεχνική ματιά παρουσιάζει το χρονικό των γεγονότων. Το ντοκιμαντέρ εμπλουτίζεται με παρουσίαση στοιχείων για το τι προηγήθηκε του Μάη του '36.

Επίσης περιλαμβάνει αρχειακά υλικά (φωτογραφίες, εφημερίδες), αλλά και κινηματογραφικά στιγμιότυπα. Παρουσιάζονται επίσης αποσπάσματα από συνεντεύξεις που ήταν μάρτυρες και έπαιξαν πρωτοπόρο ρόλο στα γεγονότα, μεταξύ άλλων και αποσπάσματα της συνέντευξης της Μαρίκας Τούση, αδελφής του πρώτου νεκρού του Μάη του 36 αυτοκινητιστή Τάσου Τούση.

▶️ 31:59 Ντοκ Μάης 1936 ΧΡΟΝΙΚΟ

🎞️ 6. Video Μέρα Μαγιού - Γιώργος Παπαστεφάνου 1 Μαΐου 2016

Στην ατμόσφαιρα η συγκίνηση ήταν διάχυτη. Αλλά παρόν ήταν και το αιώνιο τράκ τού Μπιθικώτση, όπως τού μαθητή μπροστά στον δάσκαλο. Βλέπετε, ήταν η πρώτη φορά μετά από χρόνια, συνολικά εννιά, που θα τους ξαναβλέπαμε μαζί, τον Γρηγόρη να τραγουδά Θεοδωράκη και τον Μίκη να τον συνοδεύει με το πιάνο. «Θέλω να τον προσέξεις γιατί είναι ο Πατριάρχης» μού είχε πει ο Μίκης κάποιες μέρες πιο μπροστά, όταν τού πρότεινα να πάρει μέρος στη «Μουσική βραδιά» για τον Γρηγόρη, που ετοιμάζαμε με την Δάφνη Τζαφέρη.

Εκείνη την εποχή, Μάρτης του 1976, ο Μίκης έμενε ακόμα στη Νέα Σμύρνη και στο σπίτι του είχαμε δει και τους γονείς του. Στο ραντεβού μας ήμασταν όλοι συνεπείς και θα είχαμε τελειώσει και νωρίτερα, αν δεν είχε ξεχάσει ο ηχολήπτης μας το μαγνητόφωνο, στην Αγία Παρασκευή. Την ατέλειωτη, έτσι μού φάνηκε, ώρα μέχρι να 'ρθεί το μηχάνημα απ' την ΕΡΤ, ο Μίκης, ψύχραιμος και υπομονετικός, την κάλυψε με ωραίες ιστορίες.

Τα τραγούδια και η συνέντευξη κινηματογραφήθηκαν μια κι έξω. Και απ' αυτά διαλέγω λόγω ημέρας το «Μέρα Μαγιού» από τον «Επιτάφιο» σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου. Έργο γραμμένο στο Παρίσι το 1958, που εμείς γνωρίσαμε το '60 με την φωνή τής Νάνας Μούσχουρη και την ενορχήστρωση τού Μάνου Χατζιδάκι. Ο δίσκος με τον Μπιθικώτση και τον Μανώλη Χιώτη στο μπουζούκι βγήκε, τον ίδιο χρόνο, λίγο μετά.

🎞️ Video  1:49

🎞️ 7. Video Ο Μάης του 1936 στην Θεσσαλονίκη (εκπομπή Μαρτυρίες)

Ντοκιμαντέρ, απ' το αρχείο της ΕΡΤ, εξιστορεί την εργατική εξέγερση που έλαβε χώρα τον Μάιο του 1936 στη Θεσσαλονίκη και επεκτάθηκε και σε άλλες πόλεις της Ελλάδας.

🎞️ Video 49:48

🎞️ 8. Ματωμένος Μάης του '36 (1976)

Σενάριο: Τάσος Ψαρράς, 95'
Μουσική: Λουκιανός Κηλαηδόνης

Η ταινία αποδίδει με τρόπο γλαφυρό τη μεγάλη απεργία των καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη τον Μάη του '36, που ο στρατός του Μεταξά έπνιξε στο αίμα. Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης η παρουσίαση του τρόπου με τον οποίο η χώρα οδηγήθηκε με συγκεκριμένο σχέδιο μέσα από το οποίο η χώρα οδηγήθηκε στη δικτατορία του Μεταξά της 4ης Αυγούστου 4 Αυγούστου του 1936 τον ίδιο χρόνο. Πρωταγωνιστεί ο λαός, και η αφήγηση δεν επιμένει στη δραματικότητα ή στις υπερβολές.

Παίζουν οι ηθοποιοί: Βαγενά Άννα, Γκόπης Βασίλης, Μπογιαρίδης Μιχάλης, Καπάτος Στέλιος, Βάγιας Δημήτρης, Παπαθανασίου Ασπασία, Καζάν Βαγγέλης, Βαρνάς Βασίλης, Καρπετά Ελένη, Κωνσταντινίδης Κώστας, Μανίσογλου Ελένη, Φιτσώρος Χρήστος, Γακίδης Ιωάννης, Παπαδημητρίου Θανάσης, Ιωακείμ Μυρσίνη, Κατραμαδάς Ζαφείρης, Πανταζής Τάσος, Μητροπούλου Καίτη, Μαυρομάτης Δημήτρης, Πατεράκη Ρούλα, Ζάχος Απόστολος, Φιτσώρη Βάννα, Τερζόπουλος Δημήτρης, Τολικα Ολυμπία, Ριζούδης Θεόδωρος, Δινάλης Γιώργος, Κοντογιαννίδης Παύλος, Ρωμανός Μιχάλης, Αναγνωστίδης Ακύλλας

🎞️ Video  1:42:51

• Εισαγωγή για διάλογο με Αναγνώστες και Αναγνώστριες

Θεσσαλονίκη. Μάης του 1936.

Μια μάνα σκύβει πάνω από το νεκρό παιδί της στη μέση του δρόμου.
Γύρω της, εργάτες, αίμα, φωνές, χωροφυλακή και μια πόλη που βράζει λίγο πριν τη δικτατορία Μεταξά.

Η φωτογραφία του νεκρού καπνεργάτη Τάσου Τούση και του σπαρακτικού θρήνου της μάνας του συγκλονίζει την Ελλάδα και γίνεται η σπίθα για να γράψει ο Γιάννης Ρίτσος τον «Επιτάφιο».

Χρόνια αργότερα, ο Μίκης Θεοδωράκης θα μετατρέψει αυτό το μοιρολόι σε συλλογική μνήμη και τραγούδι αντίστασης.

Ο «Επιτάφιος» δεν είναι μόνο ποίηση.
Είναι η στιγμή που ο πόνος ενός ανθρώπου γίνεται φωνή ολόκληρου λαού.

Γιατί ο Ματωμένος Μάης του 1936 δεν ανήκει μόνο στην ιστορία.
Ανήκει σε κάθε εποχή όπου η αξιοπρέπεια θεωρείται απειλή.

Υπάρχουν στιγμές που η ιστορία δεν γράφεται με μελάνι… αλλά με αίμα, μνήμη και ανθρώπινο θρήνο.

Ερωτήσεις Διαλόγου:

• Ο Γιάννης Ρίτσος έγραψε τον «Επιτάφιο» για έναν νεκρό εργάτη ή για ολόκληρη την Ελλάδα της εποχής;

• Γιατί οι μεγάλες κοινωνικές εκρήξεις γεννιούνται σχεδόν πάντα μέσα από φτώχεια, ταπείνωση και αίσθηση αδικίας;

• Πιστεύετε ότι σήμερα υπάρχουν νέες μορφές κοινωνικής καταστολής πιο «αόρατες» αλλά εξίσου επικίνδυνες;

• Μπορεί η ποίηση και η μουσική να λειτουργήσουν ακόμη ως μορφή αντίστασης ή έχουν μετατραπεί κυρίως σε πολιτιστική κατανάλωση;

• Αν συνέβαινε σήμερα ένας «Μάης του 1936», οι κοινωνίες θα ξεσηκώνονταν… ή θα τον παρακολουθούσαν παθητικά μέσα από οθόνες;

Keywords (Λέξεις-κλειδιά) Μάης 1936, Ματωμένος Μάης, Θεσσαλονίκη 1936, Επιτάφιος Ρίτσου, Γιάννης Ρίτσος, Μίκης Θεοδωράκης, καπνεργάτες, εργατικό κίνημα, απεργία Θεσσαλονίκης, Τάσος Τούσης, Μεταξάς, εργατικοί αγώνες, ελληνική ποίηση, Ρωμιοσύνη, εργατική εξέγερση