24/6/15

Οι φωτιές του Αϊ Γιάννη του Κλήδονα. Παραμονή Γενεθλίου Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου

Τέλενδος - Φωτιές Αη-Γιαννιού
Τέλενδος - Φωτιές Αη-Γιαννιού 

Παραμονή Γενεθλίου Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου
Οι φωτιές του Αϊ Γιάννη του Κλήδονα: 
Tο δημοφιλέστερο έθιμο του καλοκαιριού 

Σοφία Ντρέκου
  • Η γιορτή του Αϊ Γιάννη του Κλήδονα
  • Η παγανιστική προέλευση του εθίμου 
  • Βίντεο: Το τραγούδι των Γ. Σπανού/Λ.Παπαδόπουλου «Στην Αριστοτέλους»:...Και φωτιές ανάβανε στους μεγάλους δρόμους τ’ Αϊ Γιάννη θα ’τανε θαρρώ...
  • Γιώργος Σεφέρης - «Φωτιές του Αϊ Γιάννη» (ποίημα/Λονδίνο, Ἰούλιος 1932)
  • Έθιμα του Αϊ Γιαννιού στην Βόρεια Ευρώπη
  • Λατρεύοντας τον ήλιο, αντί για Τον Δημιουργό του ήλιου
Η γιορτή του Αϊ Γιάννη του Κλήδονα

Από τις μεγαλύτερες καλοκαιρινές γιορτές της ελληνικής παράδοσης, αφού η γιορτή του Αϊ Γιάννη του ΚλήδοναΡιγανά, ή Ριζικάρη) συνοδεύεται από το παραδοσιακό έθιμο με το πέρασμα πάνω από τις φωτιές.

Το προσωνύμιο «Κλήδονας» προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «κλήδων» που σημαίνει προγνωστικός ήχος και χρησιμοποιούνταν για να περιγράψει τον συνδυασμό των τυχαίων και ασυνάρτητων λέξεων κατά τη διάρκεια μαντικής τελετής.

Ουσιαστικά ο «Kλήδονας» σχετίζεται με μια λαϊκή μαντική διαδικασία, η οποία λέγεται ότι αποκαλύπτει στις άγαμες κοπέλες την ταυτότητα του μελλοντικού τους συζύγου.

Σύμφωνα με το έθιμο, την παραμονή του Αϊ-Γιαννιού, οι ανύπαντρες κοπέλες μαζεύονται σε ένα από τα σπίτια του χωριού και μία από αυτές πηγαίνει στο πηγάδι να φέρει το «αμίλητο νερό» και στη διαδρομή μέχρι το σπίτι δεν πρέπει να μιλήσει σε κανέναν.

Στο σπίτι το νερό μπαίνει σε πήλινο δοχείο, στο οποίο η κάθε κοπέλα ρίχνει ένα προσωπικό της αντικείμενο, τα λεγόμενα ριζικάρια και στη συνέχεια σκεπάζουν το δοχείο με κόκκινο ύφασμα και το δένουν ενώ παράλληλα προσεύχονται στον Αϊ Γιάννη και τοποθετούν το δοχείο σε ανοιχτό χώρο, όπου μένει όλη νύχτα.
  • Την ίδια εκείνη νύχτα λέγεται ότι τα κορίτσια θα δουν στα όνειρά τους το μελλοντικό τους σύζυγο.
Παράλληλα, την παραμονή της γιορτής του Αϊ Γιάννη Ιωάννη, αναβιώνει και το γνωστό έθιμο με τις φωτιές: Στη πλατεία του χωριού στήνεται μια μεγάλη φωτιά πάνω από την οποία πηδάνε όλοι οι κάτοικοι του χωριού. Σύμφωνα με την παράδοση, η φωτιά, επιφέρει την κάθαρση και οι άνθρωποι απαλλάσσονται από το κακό

Ο Άι-Γιάννης λέγεται και Ριζικάρης αφού η παράδοση λέει ότι φέρνει τύχη και γι' αυτό έπρεπε από την παραμονή οι κάτοικοι του χωριού να έχουν τακτοποιήσει όλες τις οικιακές δουλειές τους.

Επίσης ο Αϊ Γιάννης αποκαλείται και Ριγανάς, επειδή την ημέρα αυτή έβγαιναν και μάζευαν ρίγανη, η οποία έπρεπε να συλλεχθεί πρωί πρωί, πριν από την ανατολή του ηλίου, αφού πίστευαν, ότι έτσι είχε μαγική δύναμη.

Η παγανιστική προέλευση του εθίμου

Tο έθιμο του Κλήδωνα στον Πλάτανο Σάμου
εικ.:Tο έθιμο του Κλήδωνα στον Πλάτανο Σάμου

Η παραμονή του γενεθλίου του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου (24 Ιουνίου) χαρακτηρίζεται από πυρολατρικά και μαντικά έθιμα. Στα πυρολατρικά έθιμα ανάγονται οι φωτιές του Αϊ Γιαννιού του Φανιστή, ή Ριζικάρη ή Ριγανά, όπως ονομάζεται για την περίσταση ο Άγιος σε διάφορα μέρη της χώρας, ενώ στα μαντικά ξεχωρίζει ο Κλήδονας, η μολυβδομαντεία, η ονειρομαντεία κ.ά.

Οι φωτιές του Αϊ-Γιαννιού, που μας είναι πιο οικείο ως έθιμο, ανάβονται συνήθως σε σταυροδρόμια κατά γειτονιές, με ανταγωνιστική διάθεση, καθώς κάθε γειτονιά θέλει να παρουσιάσει τη μεγαλύτερη φωτιά. Σε αυτή ρίχνονται εύφλεκτα άχρηστα αντικείμενα του σπιτιού και απαραιτήτως το μαγιάτικο στεφάνι. Μικροί και μεγάλοι πηδούν πάνω από τη φωτιά, κάνοντας μια ευχή για καλή υγεία και απαλλαγή από το κακό. Ο Κλήδονας (κληδών=οιωνός) είναι μία μαντική πράξη, που τελείται με σκοπό να φανερωθεί, ιδιαίτερα στις κοπέλες, το ριζικό ή η τύχη τους. Απαραίτητα συστατικά, μια στάμνα με «αμίλητο» νερό, ένα φρούτο ή κάποιο προσωπικό μικροαντικείμενο μιας κοπέλας.

Τα έθιμα αυτά της υπαίθρου είναι παγανιστικής προελεύσεως, που καταδικάζονται από την Εκκλησία (65ος Κανόνας της Πενθέκτης Συνόδου του 691: «Εί τις κληρικός, ή λαϊκός εισέλθοι εις συναγωγήν Ιουδαίων, ή αιρετικών προσεύξασθαι, ο μεν καθαιρείσθω, ο δε αφοριζέσθω».) και τείνουν να εκλείψουν, αν δεν έχουν εκλείψει, σε μια εποχή έντονης αστικοποίησης. Ένας απόηχός τους ακούγεται ακόμη στο νοσταλγικό τραγούδι των Γ. Σπανού/Λ.Παπαδόπουλου «Στην Αριστοτέλους»:

♫♪...Και φωτιές ανάβανε στους μεγάλους δρόμους 
τ’ Αϊ Γιάννη θα ’τανε θαρρώ...♫♪


Γιώργος Σεφέρης - «Φωτιές του Αϊ Γιάννη» 
  • Την ανάμνηση διασώζει και ο Γιώργος Σεφέρης στο ποίημά του «Φωτιές του Αϊ Γιάννη» από τη συλλογή «Τετράδιο Γυμνασμάτων» (1940).
Ἡ μοίρα μας, χυμένο μολύβι, δὲν μπορεῖ ν᾿ ἀλλάξει δὲν μπορεῖ νὰ γίνει τίποτε.
Ἔχυσαν τὸ μολύβι μέσα στὸ νερὸ κάτω ἀπὸ τ᾿ ἀστέρια κι ἂς ἀνάβουν οἱ φωτιές.

Ἂν μείνεις γυμνὴ μπροστὰ στὸν καθρέφτη τὰ μεσάνυχτα βλέπεις
βλέπεις τὸν ἄνθρωπο νὰ περνᾶ στὸ βάθος τοῦ καθρέφτη
τὸν ἄνθρωπο μέσα στὴ μοίρα σου ποὺ κυβερνᾶ τὸ κορμί σου,
μέσα στὴ μοναξιὰ καὶ στὴ σιωπὴ τὸν ἄνθρωπο
τῆς μοναξιᾶς καὶ τῆς σιωπής κι ἂς ἀνάβουν οἱ φωτιές.

Τὴν ὥρα ποὺ τέλειωσε ἡ μέρα καὶ δὲν ἄρχισε ἡ ἄλλη
τὴν ὥρα ποὺ κόπηκε ὁ καιρός
ἐκεῖνον ποὺ ἀπὸ τώρα καὶ πρὶν ἀπὸ τὴν ἀρχὴ κυβερνοῦσε τὸ κορμί σου
πρέπει νὰ τὸν εὕρεις, πρέπει νὰ τὸν ζητήσεις γιὰ νὰ τὸν εὕρει τουλάχιστο
κάποιος ἄλλος, ὅταν θά ῾χεις πεθάνει.

Εἶναι τὰ παιδιὰ ποὺ ἀνάβουν τὶς φωτιὲς καὶ φωνάζουν μπροστὰ στὶς φλόγες μέσα στὴ ζεστὴ νύχτα (Μήπως ἔγινε ποτὲς φωτιὰ ποὺ νὰ μὴν τὴν ἄναψε κάποιο παιδί, ὦ Ἠρόστρατε) καὶ ρίχνουν ἁλάτι μέσα στὶς φλόγες γιὰ νὰ πλαταγίζουν (Πόσο παράξενά μας κοιτάζουν ξαφνικὰ τὰ σπίτια, τὰ χωνευτήρια τῶν ἀνθρώπων, σὰν τὰ χαϊδέψει κάποια ἀνταύγεια).

Μὰ ἐσὺ ποὺ γνώρισες τὴ χάρη τὶς πέτρας πάνω στὸ θαλασσόδαρτο βράχο τὸ βράδυ ποὺ ἔπεσε ἡ γαλήνη ἄκουσες ἀπὸ μακριὰ τὴν ἀνθρώπινη φωνὴ τῆς μοναξιᾶς καὶ τῆς σιωπῆς
μέσα στὸ κορμί σου τὴ νύχτα ἐκείνη τοῦ Ἅι-Γιάννη ὅταν ἔσβησαν ὅλες οἱ φωτιές
καὶ μελέτησες τὴ στάχτη κάτω ἀπὸ τ᾿ ἀστέρια.

Λονδίνο, Ἰούλιος 1932


Έθιμα του Αϊ Γιαννιού στην Βόρεια Ευρώπη

Ανάλογα έθιμα υπάρχουν και στους λαούς της Βόρειας Ευρώπης, που ανάγονται στην έλευση του καλοκαιριού (Θερινό Ηλιοστάσιο). Ο σπουδαίος ρώσος συνθέτης Μόδεστος Μουσόργκσκι έγραψε ένα συμφωνικό ποίημα, εμπνευσμένος από τα ρωσικά λογοτεχνικά έργα και θρύλους. Ο Μοντέστ Μουσόργκσκι (Modest Mussorgsky 1839-1881), μετουσίωσε μία «σαββατιάτικη παγανιστική γιορτή μαγισσών» σε ένα θαυμάσιο μουσικό θέμα, γεμάτο δύναμη, λυρισμό και μυστήριο με τον αυθεντικό τίτλο Νύχτα Του Αγίου Ιωάννη Στο Φαλακρό Βουνό (Ρωσικά: Иванова ночь на лысой горе), που το ολοκλήρωσε στις 23 Ιουνίου 1867 (παραμονή της γιορτής του Αγίου Ιωάννη). Τίτλος του «Η Νύχτα του Αγίου Ιωάννη στο Φαλακρό Βουνό» και βασίστηκε σε διήγημα του Νικολάι Γκόγκολ, με ήρωα σ' ένα χωρικό, που είναι αυτόπτης μάρτυς ενός χορού δαιμόνων την παραμονή της γιορτής του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου στο «Φαλακρό Βουνό» του Κιέβου. 

♫♪ Night at Bald Mountain
Modest Petrovich Mussorgsky

  • Το απολυτίκιο της εορτής (επίσημο τροπάριο που ψάλλεται στην εκκλησία): 
«Προφήτα και Πρόδρομε της παρουσίας Χριστού, αξίως ευφημήσαι σε ουκ ευπορούμεν ημείς οι πόθω τιμώντες σε στείρωσις γαρ τεκούσης και πατρός αφωνία, λέλυνται τη ενδόξω και σεπτή σου γεννήσει και σάρκωσις Υιού του Θεού κόσμω κηρύττεται». 

ΛΑΤΡΕΥΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΗΛΙΟ
ΑΝΤΙ ΓΙΑ ΤΟ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ...

Η γιορτή του γενεθλίου του Τιμίου Προδρόμου από παλιά περιείχε πολλά απομεινάρια από αρχαία ειδωλολατρικά έθιμα, κυρίως μαντείες και τον περίφημο «χορό πάνω απ' τις φωτιές»: οι άνθρωποι έκαιγαν τους «μάηδες» (τα στεφάνια της πρωτομαγιάς) και πηδούσαν πάνω απ' τις φωτιές τους. Όλα αυτά είναι η πασίγνωστη λαογραφία του Κλήδονα.

Σήμερα τα παραπάνω έχουν ατονήσει και περιορίζονται σε αναπαραστάσεις λαογραφικού χαρακτήρα... Όμως έχει επιστρέψει στο δυτικό κόσμο (που κάποτε ήταν ορθόδοξος χριστιανικός) μια άλλη ιδέα: ότι είναι σωστό και καλό να ξαναρχίσουμε να λατρεύουμε τον Ήλιο και τη Φύση («Μάνα Γη» - για χάρη της ΣΗΜΕΡΑ γίνονται και ακρωτηριασμοί + εκτρώσεις) σα θεούς, αφήνοντας κατά μέρος τη λατρεία του αληθινού Θεού.

Οι χριστιανοί, από την αρχή της εμφάνισής τους, δε λατρεύουν τα δημιουργήματα, αλλά το Δημιουργό. Όμως, στην εποχή μας, «εποχή μαζικής αποστασίας από το χριστιανισμό» (φράση του Γέροντα Σωφρόνιου), πολλοί άνθρωποι πιστεύουν πως είναι καλό γι' αυτούς, πως «ενώνονται με όλα τα όντα», πως «αποχτούν ανώτερη συνειδητότητα», πως αναβαθμίζονται ως άνθρωποι ποικιλότροπα, αν σταματήσουν να λατρεύουν το Δημιουργό και Σωτήρα του Κόσμου και γυρίσουν σε πρωτόγονες ειδωλολατρικές τελετουργίες των αρχαίων θρησκειών ή ασκούν τις σωματικές και πνευματικές ασκήσεις των θρησκειών της Άπω Ανατολής.

Μέσα στην τεράστια αυτή σύγχυση, που μεθοδεύεται προσεχτικά από νεοεποχίτικους ειδωλολατρικούς (δήθεν φιλοσοφικούς) κύκλους, τούτες τις μέρες, που οι ορθόδοξοι χριστιανοί τιμάμε τη γέννηση του μεγάλου αγίου προφήτη και προδρόμου Ιωάννη, πολλοί λατρεύουν το «θεό Ήλιο» κάνοντας θρησκευτικές πράξεις για να τιμήσουν το θερινό ηλιοστάσιο. Δείτε αναλυτικά το άρθρο ΕΔΩ.

Ηλ. πηγές/ αναφορές
www.sansimera.gr
www.nektarios.gr
el.wikipedia.org
o-nekros.blogspot.com
www.youtube.com
www.sophia-ntrekou.gr

Δείτε σχετικά:














Στίχοι: Μάνος Ελευθερίου
Μουσική: Δήμος Μούτσης
Πρώτη εκτέλεση: Δ. Μητροπάνος

Η σούστα πήγαινε μπροστά
κι ο μάγκας τοίχο-τοίχο
δεν έτυχε στα χρόνια αυτά
τίποτα να πετύχω

Ανάβουνε φωτιές στις γειτονιές
του Αη-Γιάννη αχ πόσα ξέρεις και μου λες
αχ πόσα τέτοια ξέρεις και μου λες
που 'χουν πεθάνει...

Με βάλαν πάνω στην κορφή
στ' αγριεμένο κύμα
στης Σμύρνης την καταστροφή
στ' άδικο και στο κρίμα...







Από την ελληνική ταινία «Όμορφες Μέρες» του Κώστα 
Ασημακόπουλου (1970) γυρισμένη στο νησί της Πάτμου.

Ο κλήδονας 
Μουσική: Γιάννης Σπανός
Στίχοι: Κώστας Ασημακόπουλος
Πρώτη εκτέλεση: Αλέκα Μαβίλη

Κάθε κοπέλα το γαμπρό τον περιμένει
σαν ένα ήλιο λαμπερό τη χαραυγή
Να την εκάνει αληθινά ευτυχισμένη
και να σκορπίσει ρόδα αχνά σ' όλη τη γη.

Πότε ο λεβέντης της θα 'ρθει σαν τους αγγέλους
μ' ένα άσπρο κρίνο θα σταθεί ή με σπαθί,
πότε ο λεβέντης της θα 'ρθει σαν τους αγγέλους
μ' ένα άσπρο κρίνο θα σταθεί ή με σπαθί.

Τις μαργαρίτες τις ρωτά κι ένα σημάδι
μέσα στον κλήδονα ζητά δειλά να δει
Τον εθωρεί πολεμιστή μες στο πηγάδι
ταξιδευτή, τραγουδιστή, απλό παιδί.

Πότε ο λεβέντης της θα 'ρθει σαν τους αγγέλους
μ' ένα άσπρο κρίνο θα σταθεί ή με σπαθί,
πότε ο λεβέντης της θα 'ρθει σαν τους αγγέλους
μ' ένα άσπρο κρίνο θα σταθεί ή με σπαθί.

Μουσική Γιάννης - Σπανός Στίχοι - Κ. Ασημακόπουλος.









H Πάτμος είναι στις «Όμορφες Μέρες» ταυτόχρονα το νησί της Αποκάλυψης και της ταπεινής ψαροπούλας, των απέραντων ακρογιαλιών και του ελληνικού μόχθου, της ντοπιολαλιάς και της κοσμοπολίτικης εισβολής, της αιγαιοπελαγίτικης μοναξιάς και της τουριστικής καρτ-ποστάλ.







Μη Βάζεις Μαράζι 

Κλείσανε οι δρόμοι και οι ταχυδρόμοι 
πίνουν κρασί στα καπηλειά, 
και τραγούδια, γέλια πάγωσαν στα τέλια 
του τηλεγράφου σαν πουλιά. 

Όσα πια γι' αγάπες να 'κανες και να 'πες
δίχως να δεις ποτέ καλό,
όλα σκόρπια χάμω τα 'γραψες στην άμμο
κύμα τα πήρε στο γιαλό.

Μη βάζεις μαράζι και μη σε τρομάζει
το σκληρό χαλάζι κι η κακοκαιριά,
μη βάζεις μαράζι που πικρά βραδιάζει
μέσα από τ' αγιάζι θά 'ρθει η ξαστεριά.


my best






FaceBook
Elli Milou: Κι ένα βορειοελλαδίτικο έθιμο της μέρας: Μηλογιάννης. Τό κανε η μαμά μου χτες με κάποια αρωματικά φυτά (λεβάντα, Αγιάννη), νερό και τα φρούτα. Πολύ συγκινήθηκα. Το κάναμε, όταν ήμασταν παιδιά. · 24 Ιουνίου 2017 ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ ΔΑΣΚΑΛΟΙ ΧΩΡΙΣ ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑ

Σοφία Ντρέκου: Τί ομορφιά παραδοσιακή... συγκινητικό. Σας ευχαριστώ πολύ που το μοιραστήκατε μαζί μας. 24 Ιουνίου 2017

Σοφία Ντρέκου 24 Ιουνίου 2015 Φώτο: Τέλενδος - Φωτιές Αη-Γιαννιού
24 Ιουνίου 2015 1. ♫♪ Δώσε μου Φωτιά - Μη Βάζεις Μαράζι
23 Ιουνίου 2015 στις 7:27 π.μ. Περιμένοντας Τον Ήλιο... (The Doors - Waiting for the Sun)
Σοφία Ντρέκου 29 Αυγούστου 2015 στις 6:32 μ.μ. Ἡ μοίρα μας, χυμένο μολύβι
υιος ασωτος(Sotirios Laliotis): Έτσι για την Ιστορία. Λένε, ότι οι κοπελιές φορώντας στο κεφάλι μαντήλι, πήγαιναν στα πηγάδια και παρακαλώντας τον Αϊ Γιάννη, έβλεπαν τον άντρα που θα γινόταν το ταίρι τους. Λένε. 30 Αυγούστου στις 12:07 π.μ.

Δεν υπάρχουν σχόλια: