24 Δεκ 2018

Δεκέμβριος: Αστρονομία, Παράδοση και Χριστούγεννα

Ο Δεκέμβρης και τα Χριστούγεννα 🎄 Παράδοση, Τραγούδια και η εξέγερση μιας ολόκληρης γενιάς

Ο ΔΕΚΕΜΒΡΗΣ ΚΑΙ ΤΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ

Ο Δεκέμβριος, όπως κι αν το δει κάποιος, είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένος με τον εορτασμό των Χριστουγέννων στις 25 του μήνα. Ο κύριος, μάλιστα, λόγος που έκανε την Εκκλησία να προσδιορίσει τον εορτασμό των Χριστουγέννων στις 25 Δεκεμβρίου είναι η προσπάθεια των Πατέρων, όπως αναφέρει ο Πάπας Γρηγόριος ο Α’ «να μετατραπούν βαθμιαίως αι εορταί των εθνικών εις Χριστιανικάς», αφού η 25η Δεκεμβρίου ήταν για τη Ρώμη η κεντρική εορτή των Σατουρναλίων και της γέννησης του «αηττήτου ηλίου», η γνωστή ως Dies Natalis Invicti Solis. Παράλληλα οι αρχαίοι Έλληνες γιόρταζαν τα Κρόνια (αφιερωμένα στον Κρόνο) και τα Διονύσια, καθώς επίσης και τα θεοφάνεια ή επιφάνεια του ηλιακού θεού Φοίβου-Απόλλωνα.

Στη Ρώμη πάλι έχουμε 
τα Σατουρνάλια την αρχαιότερη γιορτή των Ρωμαίων που την απέδιδαν στον Ρωμύλο ή στους Πελασγούς. Ξεχώρισε όμως από τις άλλες αγροτικές γιορτές τους το 217 π.Χ. Οι γιορτές αυτές έπαιρναν πανηγυρικό χαρακτήρα και είχαν κατακτήσει ολόκληρο τον ελληνορωμαϊκό κόσμο. Άρχιζαν με τα Βρουμάλια από τις 24 Νοεμβρίου έως τις 17 Δεκεμβρίου και ακολουθούσαν τα Σατουρνάλια από τις 18 έως τις 24 Δεκεμβρίου. Κατά την κεντρική ημέρα της γιορτής του «αηττήτου ηλίου» στις 25 Δεκεμβρίου, εορταζόταν το γεγονός της τροπής του ηλίου, που άρχιζε και πάλι να ανεβαίνει στον ουρανό, να μεγαλώνουν οι ημέρες, και μαζί τους οι ζωογόνες ακτίνες του ήλιου ξανάκαναν τη Γη να καρποφορήσει. Την 1η Ιανουαρίου γιορτάζονταν οι Καλένδες, στις 3 τα Βότα, στις 4 τα Λορεντάλια και στις 7 Ιανουαρίου τελείωνε η περίοδος αυτή των εορτών.

Επειδή λοιπόν
οι πρώτοι χριστιανοί ήσαν εκτός νόμου στη Ρώμη, και δεν τους επιτρεπόταν να συναντιούνται ή να εκκλησιάζονται μαζί, οι συναντήσεις τους γίνονταν κρυφά και σε μικρές ομάδες στις κατακόμβες τους, όπου και τελούσαν τις θρησκευτικές τους εορτές. Για να αποφύγουν λοιπόν τους διωγμούς αποφάσισαν να γιορτάσουν τα Χριστούγεννα στις 25 Δεκεμβρίου, όταν οι Ρωμαίοι ήσαν απασχολημένοι με τις δικές τους γιορτές των Σατουρναλίων. Μ’ αυτόν τον τρόπο έλπιζαν να μην ανακαλυφθούν από τους εορτάζοντες Ρωμαίους.
Έτσι η 25η Δεκεμβρίου ως ημέρα εορτασμού των Χριστουγέννων, καθιερώθηκε για πρώτη φορά στη Ρώμη κατά τα μέσα περίπου του 4ου μ.Χ. αιώνα, ενώ κατά τη διάρκεια της αυτοκρατορίας του Ιουστινιανού, τον 6ο αιώνα, ο εορτασμός των Χριστουγέννων στις 25 Δεκεμβρίου ξαπλώθηκε σ' ολόκληρη την Ανατολή εκτός από την Αρμενία όπου διατηρήθηκε ο συνεορτασμός στις 6 Ιανουαρίου.
Ο εορτασμός όμως των Χριστουγέννων την ίδια ημέρα που οι εθνικοί γιόρταζαν τα δικά τους Σατουρνάλια ή Κρόνια είχε και τις δυσμενείς του επιπτώσεις. Γιατί, σιγά-σιγά, και ιδιαίτερα μεταξύ του 5ου και 8ου αιώνα, πολλά από τα απαράδεκτα για την εκκλησία έθιμα των αρχαίων εορτασμών πέρασαν και στην Χριστιανική εορτή και ιδιαίτερα στο Βυζάντιο «όπου ο λαός τα ακολουθούσε με υπερβολή και γι’ αυτό οι Πατέρες της Εκκλησίας ή οι Κανόνες των Συνόδων τα πολεμούσαν». Το 729 μ.Χ. μάλιστα ο Πάπας Ζαχαρίας αναγκάστηκε να απαγορεύσει με αυστηρότητα τους εορτασμούς των Χριστουγέννων του τύπου των αρχαίων Καλενδών.


Εντούτοις πολλά από τα έθιμα αυτά των Σατουρναλίων και των Καλενδών που διαρκούσαν 12 συνολικά ημέρες, διατηρούνται ακόμη και σήμερα στους εορτασμούς του «Δωδεκαημέρου» του χρονικού δηλαδή διαστήματος μεταξύ των δυο μεγάλων ακινήτων εορτών της Χριστιανοσύνης των Χριστουγέννων στις 25 Δεκεμβρίου, και των Θεοφανίων στις 6 Ιανουαρίου.

Ο εορτασμός της 25ης Δεκεμβρίου από τους αρχαίους είχε μία 
σπουδαία αστρονομική σημασία. Στην εποχή μας, δηλαδή, ο Ήλιος βρίσκεται στο νοτιότερο ύψος του στις 22 Δεκεμβρίου. Επί έξι μήνες, κάθε μέρα χαμηλώνει όλο και περισσότερο στον ουρανό ανατέλλοντας όλο και πιο αργότερα και δύοντας καθημερινά ενωρίτερα. Μετά τις 22 Δεκεμβρίου όμως, ο Ήλιος αρχίζει σιγά-σιγά να αναρριχάται και πάλι στον ουρανό, και οι μέρες αρχίζουν να μεγαλώνουν. Έτσι, τα μεσημέρια ο Ήλιος φαίνεται όλο και πιο ψηλότερα στον ουρανό. Ονομάζουμε την 22α Δεκεμβρίου ημέρα της «χειμερινής τροπής του Ηλίου», οπότε ο Ήλιος σταματάει την προς Νότο κίνησή του και τρέπεται στην αντίθετη φορά, προς Βορρά. Επειδή μάλιστα για μερικές ημέρες πριν και μετά τη «χειμερινή τροπή» ο Ήλιος φαίνεται να αργοστέκεται πάνω στην εκλειπτική σαν να είναι έτοιμος να σταματήσει, η χειμερινή τροπή ονομάζεται επίσης και «χειμερινό ηλιοστάσιο». Η ημέρα αυτή επισημαίνει επίσης την αρχή της εποχής του Χειμώνα. Δεν ήταν όμως πάντα έτσι.

Το πρόβλημα αρχίζει με το 
Ιουλιανό Ημερολόγιο που εισήγαγε ο Ιούλιος Καίσαρ το 44 π.Χ. που είχε όμως κι αυτό τις δικές του ατέλειες γιατί έχανε μία ημέρα κάθε 128 χρόνια. Το Ιουλιανό λοιπόν ημερολόγιο είχε θεσπίσει την «χειμερινή τροπή του Ηλίου», το χειμερινό δηλαδή ηλιοστάσιο, στις 25 Δεκεμβρίου, αλλά με την πάροδο των ετών το προστιθέμενο μικρό λάθος είχε μεταθέσει την πραγματική ημερομηνία της χειμερινής τροπής. Έτσι λοιπόν το 325 μ.Χ. το έτος που έγινε η Σύνοδος της Νικαίας (σημ. βλ. αναλυτικά εδώ), η χειμερινή τροπή συνέβαινε στις 22 Δεκεμβρίου. Η μετάθεση όμως του Χειμερινού Ηλιοστασίου συνεχίστηκε χωρίς να διορθωθεί μέχρι και το έτος 1582, οπότε η χειμερινή τροπή συνέβαινε στις 12 Δεκεμβρίου.

Τότε ο Πάπας Γρηγόριος 13ος εισήγαγε μία νέα μεταρρύθμιση, γι’ αυτό και το νέο ημερολόγιο, αυτό που χρησιμοποιούμε σήμερα, ονομάζεται Γρηγοριανό, και χάνει μία μόνον ημέρα στα 4.000 χρόνια. Για να γίνει μια καινούρια αρχή, η Γρηγοριανή μεταρρύθμιση έτρεψε τη θέση του ημερολογίου προς τα εμπρός με βάση το έτος της Συνόδου της Νικαίας και όχι το έτος εισαγωγής του Ιουλιανού ημερολογίου, το 44 π.Χ. Γι’ αυτό και το Χειμερινό Ηλιοστάσιο συμβαίνει σήμερα στις 21-22 Δεκεμβρίου, και ο πρωταρχικός λόγος για τον εορτασμό της 25ης Δεκεμβρίου έχει πια χαθεί.


Σιμόπουλος, Διονύσης Π.: Οι Μήνες Νοέμβριος και Δεκέμβριος, 
Γεωτρόπιο Ελευθεροτυπίας, Τεύχος 498 (31 Οκτωβρίου 2009)


Δεκέμβριος: Αστρονομία και Παράδοση
Στράτος Θεοδοσίου και Μάνος Δανέζης

O Δεκέμβριος είναι ο δωδέκατος και τελευταίος μήνας των χριστιανικών ημερολογίων (Ιουλιανού, Γρηγοριανού και Νέου-Διορθωμένου Ιουλιανού) με διάρκεια 31 ημερών. Όπως φαίνεται από την ονομασία του, που προέρχεται από το decem, δηλαδή τον λατινικό αριθμό δέκα, αρχικά ήταν ο δέκατος και τελευταίος μήνας του αρχαίου δεκάμηνου ρωμαϊκού ημερολογίου του Ρωμύλου, που άρχιζε τον μήνα Μάρτιο. Aργότερα, επί Νουμά Πομπίλιου, όπως και άλλοι μήνες του έτους, μετακινήθηκε δύο θέσεις προς τα πίσω και έγινε ο δωδέκατος μήνας, χωρίς όμως να αλλάξει η αρχική ονομασία του. O αυτοκράτορας Λούκιος Kόμμοδος (161-192), γιος του αυτοκράτορα Mάρκου Aυρηλίου, μετονόμασε τους μήνες του έτους σύμφωνα με τους τίτλους του (Hρωδιανός 1, 14, 9).

Mε αρχή τον Ιανουάριο, οι μήνες μετονομάστηκαν ως εξής: Lucius (Λούκιος), Aelius (Αίλιος), Aurelius (Αυρήλιος), Commodus (Κόμμοδος), Augustus (Αύγουστος), Herculeus (Ηράκλειος), Romanus (Ρωμαίος), Exsuperatorius (Υπεραίρων), Amazonius (Αμαζόνιος), Invictus (Ανίκητος), Felix (Ευτυχής), Pius (Ευσεβής). Ο Δίων Κάσσιος αποδίδει την ενέργεια αυτή στη μεγαλομανία του αυτοκράτορα. Βεβαίως, οι ονομασίες αυτές δεν επικράτησαν.

Με τον ερχομό του Δεκεμβρίου το κρύο γίνεται τσουχτερό στην πατρίδα μας, αφού στις 22 Δεκεμβρίου, δηλαδή στο χειμερινό ηλιοστάσιο αρχίζει επισήμως ο χειμώνας.
Βίντεο: Aπόσπασμα από την εκπομπή της ΕΡΤ «Οι 12 μήνες» όπου οι καθηγητές Στράτος Θεοδοσίου και Μάνος Δανέζης, μάς κάνουν μία μικρή εισαγωγή στην ιστορία των ημερολογίων και τους αστερισμούς. Το απόσπασμα βασίζεται στα βιβλία των δύο καθηγητών «Η Οδύσσεια των Ημερολογίων» (Τόμος Α') και «Τα Άστρα και οι Μύθοι τους» (Τόμος Β'). 


Η σειρά αποτελείται από 12 επεισόδια, ένα για κάθε μήνα, και καταγράφει την αρμονική εναλλαγή του χρόνου, των εργασιών των εθίμων. Παραστάσεις που σχετίζονται ανευρίσκονται από τα πρώτα χριστιανικά χρόνια σε ψηφιδωτά δάπεδα, σε τοιχογραφίες παλατιών και εκκλησιών, σε μικρογραφίες και κώδικες σε διάφορα μέρη της Ευρώπης και της Ελλάδας. 


Στα έργα μεγάλων Ελλήνων και ξένων ζωγράφων όπως του Κόντογλου (βλ. εδώ), του Τσαρούχη, του Βασιλείου, σε χαρακτικά του Τάσσου (βλ εδώ) κ.ά. στα έργα λαϊκών ζωγράφων. Τα έθιμα που καταγράφονται αναφέρονται στον κάθε μήνα χωριστά, είτε αυτά συνεχίζονται μέχρι σήμερα, είτε έχουν χαθεί στο χρόνο. Θρύλοι, παραδόσεις, τραγούδια, δοξασίες είναι τα έθιμα που αποτελούν τον άξονα της σειράς.


Καλό μήνα και με το καλό το άγιο Δωδεκαήμερο!

www.sophia-ntrekou.gr


Σχετικά θέματα:


Δεν υπάρχουν σχόλια: