7 Δεκ 2020

Δεκέμβριος: Αστρονομία και Παράδοση

Photo credit: Meniou/Wikipedia, CC BY-SA
Photo credit: Meniou/Wikipedia, CC BY-SA

Δεκέμβριος: Αστρονομία και Παράδοση
Στράτος Θεοδοσίου και Μάνος Δανέζης

Δεκέμβριος, ο μήνας του χειμερινού ηλιοστασίου

Ο Δεκέμβριος είναι ο μήνας του χειμερινού ηλιοστασίου, γι’ αυτό σε ορισμένα μέρη της πατρίδας μας λέγεται Bρωμαλίτης ή Mπρουμάρης από τη λατινική λέξη «bruma» (χειμερινό ηλιοστάσιο), που υποδηλώνει τη μικρότερη μέρα του έτους στις 22 Δεκεμβρίου στο χειμερινό ηλιοστάσιο. 

Πραγματικά η λέξη υποδηλώνει αυτήν ακριβώς τη μικρότερη μέρα του χρόνου και η εξέλιξή της είναι: dies brevissima ↔ brevma ↔ bruma.

Aπό την ημερομηνία αυτή ‒τότε που ο Ήλιος στην ετήσια πορεία του περνά από αυτό το ημερολογιακό ορόσημο‒ και μετά, αργά, αλλά σταθερά, η μέρα (το φωτεινό τμήμα του εικοσιτετραώρου) συνεχώς μεγαλώνει. 

Η ελληνική λαϊκή παράδοση βιαστική, ήδη από της Aγίας Άννας (9 Δεκεμβρίου) αναφέρει ότι παίρνει «άνεση» ή «ανάσα» η μέρα, παρετυμολογώντας το όνομα της αγίας. 

Επίσης του Aγίου Σπυρίδωνα (12 Δεκεμβρίου), πάλι η λαϊκή παράδοση, παρετυμολογώντας για άλλη μια φορά το όνομα του αγίου, θεωρεί ότι παίρνει η μέρα ένα «σπυρί», δηλαδή μεγαλώνει κάπως, έτσι ώστε η αύξηση αυτή να γίνει μία ολόκληρη ώρα τα Χριστούγεννα. Γι’ αυτό ο ελληνικός λαός λέει: «Χριστός γεννάται, ώρα γεννάται».
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Στράτος Θεοδοσίου και Μάνος Δανέζης, Η Οδύσσεια των ημερολογίων-Αστρονομία και Παράδοση. Εκδόσεις Δίαυλος, Αθήνα 1996.

O Δεκέμβριος είναι ο δωδέκατος και τελευταίος μήνας των χριστιανικών ημερολογίων (Ιουλιανού, Γρηγοριανού και Νέου-Διορθωμένου Ιουλιανού) με διάρκεια 31 ημερών. Όπως φαίνεται από την ονομασία του, που προέρχεται από το decem, δηλαδή τον λατινικό αριθμό δέκα, αρχικά ήταν ο δέκατος και τελευταίος μήνας του αρχαίου δεκάμηνου ρωμαϊκού ημερολογίου του Ρωμύλου, που άρχιζε τον μήνα Μάρτιο. Aργότερα, επί Νουμά Πομπίλιου, όπως και άλλοι μήνες του έτους, μετακινήθηκε δύο θέσεις προς τα πίσω και έγινε ο δωδέκατος μήνας, χωρίς όμως να αλλάξει η αρχική ονομασία του. O αυτοκράτορας Λούκιος Kόμμοδος (161-192), γιος του αυτοκράτορα Mάρκου Aυρηλίου, μετονόμασε τους μήνες του έτους σύμφωνα με τους τίτλους του (Hρωδιανός 1, 14, 9).

Mε αρχή τον Ιανουάριο, οι μήνες μετονομάστηκαν ως εξής: Lucius (Λούκιος), Aelius (Αίλιος), Aurelius (Αυρήλιος), Commodus (Κόμμοδος), Augustus (Αύγουστος), Herculeus (Ηράκλειος), Romanus (Ρωμαίος), Exsuperatorius (Υπεραίρων), Amazonius (Αμαζόνιος), Invictus (Ανίκητος), Felix (Ευτυχής), Pius (Ευσεβής). Ο Δίων Κάσσιος αποδίδει την ενέργεια αυτή στη μεγαλομανία του αυτοκράτορα. Βεβαίως, οι ονομασίες αυτές δεν επικράτησαν.

Με τον ερχομό του Δεκεμβρίου το κρύο γίνεται τσουχτερό στην πατρίδα μας, αφού στις 22 Δεκεμβρίου, δηλαδή στο χειμερινό ηλιοστάσιο αρχίζει επισήμως ο χειμώνας.
 

Βίντεο: Απόσπασμα από την εκπομπή της ΕΡΤ «Οι 12 μήνες» όπου οι καθηγητές Στράτος Θεοδοσίου και Μάνος Δανέζης, μάς κάνουν μία μικρή εισαγωγή στην ιστορία των ημερολογίων και τους αστερισμούς. Το απόσπασμα βασίζεται στα βιβλία των δύο καθηγητών «Η Οδύσσεια των Ημερολογίων» (Τόμος Α') και «Τα Άστρα και οι Μύθοι τους» (Τόμος Β'). 

Η σειρά αποτελείται από 12 επεισόδια, ένα για κάθε μήνα, και καταγράφει την αρμονική εναλλαγή του χρόνου, των εργασιών των εθίμων. Παραστάσεις που σχετίζονται ανευρίσκονται από τα πρώτα χριστιανικά χρόνια σε ψηφιδωτά δάπεδα, σε τοιχογραφίες παλατιών και εκκλησιών, σε μικρογραφίες και κώδικες σε διάφορα μέρη της Ευρώπης και της Ελλάδας. 
Δείτε επίσης: Ο Δεκέμβριος και τα Χριστούγεννα πότε καθιερώθηκαν στην ιστορία; - Διονύσης Σιμόπουλος
Στα έργα μεγάλων Ελλήνων και ξένων ζωγράφων όπως του Κόντογλου, του Τσαρούχη, του Βασιλείου, σε χαρακτικά του Τάσσου κ.ά. στα έργα λαϊκών ζωγράφων. Τα έθιμα που καταγράφονται αναφέρονται στον κάθε μήνα χωριστά, είτε αυτά συνεχίζονται μέχρι σήμερα, είτε έχουν χαθεί στο χρόνο. Θρύλοι, παραδόσεις, τραγούδια, δοξασίες είναι τα έθιμα που αποτελούν τον άξονα της σειράς.