29 Δεκ 2017

Αντρέι Ταρκόφσκι: ο Κινηματογραφικός Ποιητής (Andrei Tarkovsky)


Αντρέι Ταρκόφσκι (Andrei Tarkovsky) 1932 - 1986

Στη μνήμη του σημαντικότερου, ίσως, σκηνοθέτη που ανέδειξε 
ο σοβιετικός κινηματογράφος, Αντρέι Ταρκόφσκι † 29 Δεκ. 1986.


Τον είπαν ποιητή της 7ης τέχνης, εκείνος όμως δεν αποδεχόταν τον χαρακτηρισμό του ποιητή και τον απέδιδε σε άλλους σκηνοθέτες, επειδή πίστευε ότι ο ποιητικός κινηματογράφος γίνεται σκόπιμα ακατανόητος.

Απεχθανόταν τις αλληγορίες και ήταν εχθρός των συμβόλων. Η τέχνη-του μιλούσε μόνο με εικόνες. Εικόνες που βασίζονται στη συνείδησή-μας και στον αληθινό κόσμο τον οποίο επιδιώκουν να εκφράσουν. Εικόνες πολυδιάστατες που δεν μπορούν να βρουν έκφραση με λόγια, αλλά αποτελούν απτή έκφραση της αλήθειας, όπως εκείνος έλεγε.

Οι ταινίες του Αντρέι Ταρκόφσκι δεν είναι ευανάγνωστες για τον καθένα, δε διαβάζονται μόνο με το μυαλό, χρειάζονται όλο το σώμα. Πολύ πριν αφοσιωθεί στη σκηνοθεσία, σπούδασε μουσική, ζωγραφική, γλυπτική, έμαθε αραβικά, εργάστηκε ακόμα και σαν γεωλόγος.

Ο Ταρκόφσκι όμως ήταν και φιλόσοφος, χωρίς, κανείς να μπορεί να επιχειρήσει ένα διαχωρισμό ανάμεσα στον σπουδαίο δημιουργό και τον καλό στοχαστή. Ο μεγάλος Σουηδός σκηνοθέτης Ίνγκμαρ Μπέργμκαν έλεγε γι΄αυτόν, πως ήταν ο μόνος που μπορούσε να αφουγκράζεται και να βλέπει το Θεό. Η αξία όμως του Ταρκόφσκι, δε βρίσκεται στην μεγάλη σκηνοθετική-του ικανότητα, αλλά στην ποιητικότητα της ύπαρξής-του. Η ύπαρξή-του προηγείται της σκηνοθετικής του αξίας και σαν σκηνοθέτης προηγείται του έργου-του.

Οι μόλις 8 κινηματογραφικές-του ταινίες αποτελούν αναφορά για όλο τον σύγχρονο κινηματογράφο και είναι μια πολυεπίπεδη πνευματική παρακαταθήκη στην έβδομη τέχνη. Μπορεί η επιστήμη να κάνει τη ζωή καλύτερη, αλλά η τέχνη την κάνει ομορφότερη. Και ο Ταρκόφσκι με την τέχνη-του συνέβαλε να γίνει λίγο πιο όμορφη η ζωή.

Αν και ο Σεργκέι Αϊζενστάιν είναι ο άνθρωπος που ουσιαστικά δημιουργεί το ρωσικό κινηματογράφο, ο Αντρέι Ταρκόφσκι είναι αυτός που τον καθιερώνει.

Το κυριότερο παράπονο από τις σοβιετικές αρχές ήταν ότι δεν του επέτρεψαν να μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη όλα του τα σχέδια και τις ιδέες. Το έργο του Ταρκόφσκι χαρακτηρίζεται από τα χριστιανικά και μεταφυσικά θέματα, τους αργούς ρυθμούς, τα εξαιρετικής αισθητικής και μακράς διάρκειας μακρινά πλάνα.

«Είμαι χαμένος. Δεν μπορώ να ζήσω στη Ρωσία, αλλά ούτε μακριά από αυτήν», έγραφε το 1983 στο ημερολόγιό του. Βρισκόταν στην Ιταλία για τις ανάγκες της ταινίας του Νοσταλγία. Εγκαθίσταται μόνιμα αρχικά στη γειτονική χώρα και στη συνέχεια στη Γαλλία. Η τελευταία του ταινία Η Θυσία γυρίστηκε στη Σουηδία το 1986 και κερδίζει τρία βραβεία στις Κάννες. Στις 29 Δεκεμβρίου 1986 άφησε την τελευταία του πνοή στο Παρίσι, χτυπημένος από την επάρατη νόσο.

by Αέναη ΕπΑνάσταση | Sophia-Ntrekou.gr


 Βίντεο: Ιταλικό Ντοκιμαντέρ που προβλήθηκε στην ΕΡΤ (1983) με συνέντευξη του μεγάλου σκηνοθέτη και αποσπάσματα από τις ταινίες του. Ο Αντρέι Ταρκόφσκι μιλά για τα παιδικά του χρόνια, τους γονείς του, το σπίτι του, τον πόλεμο, την τέχνη (36:30), τον κινηματογράφο, τους δασκάλους του, τις ταινίες του, την επιστήμη, την γνώση, την εμπειρία, την μοναξιά, το νερό, τον πλούτο, τους φόβους του. τον θάνατο, τις γυναίκες και τον έρωτα. 



♦ Βίντεο: Αποσπάσματα από το κινηματογραφικό ποίημα του Αντρέι Ταρκόφσκι «Καθρέπτης». Ακολουθεί απόσπασμα από το βιβλίο του Αντρέι Ταρκόφσκι με τον τίτλο «Σμιλεύοντας τον χρόνο» κι αφορά την ταινία του «Καθρέπτης», σε πολυτονική γραφή.

«Πρέπει νά παραδεχτώ ὅτι, άκόμα κι ὅταν επαγγελματίες κριτικοί έπαινοῦσαν τή δουλειά μου, οἱ ιδέες καί τά σχόλιά τους μέ άφηναν άνικανοποίητο, τουλάχιστον είχα συχνά τήν αίσθηση πώς άδιαφοροῦσαν γιά τό ἔργο μου ἤ ήταν αναρμόδιοι νά τό κρίνουν άντί νά μιλήσουν γιά τήν ἄμεση, βαθύτερη επίδραση της ταινίας στό κοινό, γέμιζαν ολόκληρες σελίδες μέ τετριμμένες εκφράσεις άπό τήν τρέχουσα κινηματογραφική δημοσιογραφία. Ἔπειτα ὅμως συναντοῦσα ανθρώπους πού τούς είχε κάνει έντύπωση κάποια ταινία μου, ἤ έπαιρνα γράμματά τους πού έμοιαζαν περισσότερο εξομολόγηση γιά τή ζωή τους, και καταλάβαινα πιά γιατί δούλευα. Συνειδητοποιούσα ὅτι τό χρέος μου ήταν νά εἶμαι υπεύθυνος άπέναντι στό λαό, αν θέλετε. Δεν μπόρεσα νά πιστέψω ποτέ, πώς ένας καλλιτέχνης θά δούλευε μόνο γιά τόν εαυτό του, αν ήξερε ὅτι αυτό πού κάνει δέν θά τό χρειαστεί κανένας...

«Όσοι ήθελαν νά συναντήσουν τό σκηνοθέτη, δυστυχώς δέν τό κατόρθωσαν άνάμεσά τους και ό συντάκτης αύτοῦ τοῦ σημειώματος. Είναι άσύλληπτο πώς ὁ Ταρκόφσκι κατόρθωσε νά κάνει ἕνα ἔργο μέ τόσο φιλοσοφικό βάθος, χρησιμοποιώντας καθαρά κινηματογραφικά μέσα. Τό κοινό, συνηθισμένο σέ ταινίες μέ υπόθεση, δράση, χαρακτήρες, καί τό άπαραίτητο «χάπυ ἔντ» άναζητᾶ ὅλα αὐτά τά οἰκεία του στοιχεῖα στήν ταινία τοῦ Ταρκόφσκι και συχνότατα φεύγει απογοητευμένο. Γιά τί πράγμα μᾶς μιλάει αύτή ή ταινία; Μᾶς μιλάει γιά ἕναν Ἄνθρωπο. Ὄχι τόν συγκεκριμένο ἄνθρωπο πού μόνο τόν άκοῦμε, μέ τή φωνή τοῦ Ίννοκέντι Σμοκτουνόφσκι. Εἶναι μιά ταινία γιά σένα, γιά τόν πατέρα σου, γιά τόν παπού σου, γιά κάποιον πού θά ζεῖ ὕστερα ἀπό σένα καί θά εξακολουθεῖ νά εἶναι «ἐσύ».

Γιά ἕναν Ἄνθρωπο πού ζεῖ στή γῆ, άποτελεῖ κομμάτι τῆς γῆς, καί ή γῆ άποτελεῖ κομμάτι τοῦ έαυτοῦ του· γιά τό ὅτι ἕνας ἄνθρωπος εἶναι ὑπόλογος γιά τή ζωή του άπέναντι στό παρελθόν ὅσο και στό μέλλον. 'Απλῶς παρακολούθησέ την τήν ταινία κι ἄκου τή μουσική τοῦ Μπάχ καί τά ποιήματα τοῦ Ἀρσένι Ταρκόφσκι. Δές την ὅπως κοιτάει κανείς τ' άστέρια, ἤ τή θάλασσα, ὅπως θαυμάζει ἕνα τοπίο. Δέν θά βρεῖς ἐδώ μαθηματική λογική, γιατί ἀυτή ή λογική δέν μπορεῖ νά ἐξηγήσει τί εἶναι ὁ ἄνθρωπος καί ποιό εἶναι τό νόημα τῆς ζωῆς».

Ἕνας ἐργάτης ἐργοστασίου στό Λένινγκραντ, σπουδαστής νυχτερινῆς σχολῆς, ἔγραψε: «Σοῦ γράφω μέ ἀφορμή τόν Καθρέφτη, μιά ταινία πού δέν μπορώ νά μιλήσω γι' αὐτήν, ἐπειδή τή ζῶ. Εἶναι μεγάλη ἀρετή νά μπορείς ν' ἀκοῦς καί νά καταλαβαίνεις. (...) Σέ τελευταία ἀνάλυση, ἡ βασική ἀρχή πού διέπει τίς ἀνθρώπινες σχέσεις εἶναι νά μπορεῖς να καταλαβαίνεις καί νά συγχωρεῖς τά ἀκούσια σφάλματά τους, τίς φυσικές ἀποτυχίες τους. Ἄν δύο ἄνθρωποι δοκίμασαν ἔστω μία φορά τήν ἴδια ἐμπειρία, θά μπορέσουν νά καταλάβουν ὁ ἕνας τόν ἄλλο ἀκόμα κι ἅν ὁ ἕνας ζοῦσε στήν ἐποχή τῶν μαμούθ καί ὁ ἄλλος τήν ἐποχή τοῦ ἠλεκτρισμοῦ. Κι ό Θεός νά δώσει νά καταλάβουν οἱ ἄνθρωποι ὁ ἕνας τόν ἄλλο καί νά νιώσουν βαθιά ὅλοι μαζί τήν ἐπιθυμία γιά τό καλό».

«…Πόσες λέξεις ξέρει ἕνας ἄνθρωπος;» ρωτᾶ ρητορικά ή νεαρή κοπέλα τή μητέρα της. «Πόσες χρησιμοποιεί στό καθημερινό του λεξιλόγιο; Ἑκατό, διακόσιες, τριακόσιες; Τυλίγουμε τά αἰσθήματά μας σέ λέξεις, προσπαθοῦμε νά ἐκφράσουμε μέ λέξεις τή χαρά, τή λύπη καί κάθε μας συγκίνηση, δηλαδή ὅλα ὅσα στήν πραγματικότητα μένουν ἀνέκφραστα. Ό Ρωμαίος εἶπε ὄμορφα λόγια στήν Ἰουλιέτα, λέξεις ζωντανές, ἐκφραστικές, πού σίγουρα ὅμως δέν ἔλεγαν οὔτε τά μισά ἀπό ὅσα ἔκαναν τήν καρδιά του νά χτυπᾶ δυνατά, τοῦ ἔκοβαν τήν ἀνάσα κι ἔκαναν τήν Ἱουλιέτα νά ξεχνᾶ τά πάντα, πέρα ἀπό τήν ἀγάπη της.» Ὑπάρχει κι ἄλλο εἶδος γλώσσας, κι ἄλλη μορφή ἐπικοινωνίας μέ τά αἰσθήματα καί τίς εἰκόνες. Μ' αὐτή τήν ἐπικοινωνία οἱ ἄνθρωποι παύουν νά εἶναι χωρισμένοι ό ἕνας ἀπό τόν ἄλλον, οἱ φραγμοί καταργοῦνται. Θέληση, συναίσθημα καί συγκίνηση μετακινοῦν τά ἐμπόδια ἀνάμεσα στούς ἀνθρώπους, πού στέκονται ἀπό τις δύο ὄψεις ἐνός καθρέφτη, ἀπό τίς δύο πλευρές μιᾶς πόρτας.

(...)Τά περιθώρια τῆς ὀθόνης χάνονται καί ό κόσμος πού συνήθως εἶναι ἔξω ἀπό μᾶς μπαίνει μέσα μας, γίνεται κάτι τό ἀληθινό. (...)

Κι αὐτό δέν συμβαίνει μέσω τοῦ μικροῦ Ἀντρέι αὐτός πού ἀπευθύνεται ἄμεσα στό κοινό εἶναι ό ἴδιος ό Ταρκόφσκι, ἀπό τήν ἄλλη πλευρά τῆς ὀθόνης».



 Βίντεο: Ο ποιητής να διεγείρει το πνεύμα κι όχι να τρέφει ειδωλολάτρες. Ευημερία ενώ δεν υπάρχει ατομική ιδιοκτησία; Αδιανόητο! Συνέχεια του αφιερώματος στον Αντρέι Ταρκόφσκι και στη ταινία του «Καθρέπτης».





 Βίντεο: ολόκληρη η ταινία σε σκηνοθεσία Αντρέι Ταρκόφσκι «Andrey Rublyov» (1966) [Αγία Τριάδα του Ρουμπλιόφ] με Ελληνικούς υπότιτλους, για τον περίφημο ρώσο αγιογράφο του 15ου αιώνα Αντρέι Ρουμπλιόφ, τελειώνει με την εικόνα της Αγίας Τριάδας του Ρουμπλιόφ - σύμβολο, θα λέγαμε, της Ρωσικής Ορθοδοξίας - η οποία από ασπρόμαυρη γίνεται έγχρωμη καθώς κλείνει η ταινία. Και νιώθεις ένα θάμβος, καθώς το πλάνο του Ταρκόφσκι σε συνέχει κυριολεκτικά, έτσι που να νομίζεις ότι είσαι ο τέταρτος της Τριάδας!

Βίντεο: Όλη τη νύχτα βάδισε ενάντια στο ρεύμα... «Νοσταλγία» Αντρέι Ταρκόφσκι. Το 1983, ο κορυφαίος Ρώσος σκηνοθέτης, Αντρέι Ταρκόφσκι βρίσκεται στην Ιταλία σ' ένα είδος αυτοεξορίας. Η ψυχολογική κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο ξενιτεμένος σκηνοθέτης κατά τα γυρίσματα της «Νοσταλγίας» και μακριά από την οικογένεια του, αντικατοπτρίζεται έμμεσα στην ψυχή του πρωταγωνιστή της ταινίας, Andrei. Η αριστουργηματική «Νοσταλγία» αποτελεί την έβδομη και προτελευταία ταινία ενός κορυφαίου δημιουργού, που έγραψε τη δική του μοναδική ιστορία στον χώρο της Έβδομης Τέχνης. Η Νοσταλγία είναι η πρώτη ταινία του Ταρκόφσκι έξω από τα σύνορα της Σοβιετικής Ένωσης.





Βίντεο: Αντρέι Ταρκόφσκυ Ο κινηματογράφος είναι ψηφιδωτό από το χρόνο (Ελληνικοί υπότιτλοι). Μεγάλη συνάντηση στη Ρώμη με τον σκηνοθέτη Αντρέι Ταρκόφσκυ, όπου αναπτύσσει μερικές από τις μεγάλες του ιδέες για την καλλιτεχνική δημιουργία και ιδιαίτερα τη σημασία της χρονικής διάστασης στην αντίληψή του για τον κινηματογράφο. Ο Ταρκόφσκυ σχολιάζει επίσης αποσπάσματα από διευθυντές κινηματογραφικών ταινιών που τον ενέπνευσαν όπως ο Kurosawa, ο Buñuel, ο Antonioni ... (Ρώμη, τέλος 1982). Από την Donatella Baglivo ("Il cinema è un mosaico fatto di tempo", 1984).





Βίντεο: Ο Ευθύμης Χατζής μιλά για την κινηματογραφική δημιουργία του Αντρέι Ταρκόφσκυ, με άξονα προσέγγισης την πεποίθησή του ότι «τον Ταρκόφσκυ καλείσαι όχι να τον δεις: να τον ζήσεις». «Ο Ταρκόφσκυ», μας λέει, «δημιουργεί ένα χώρο που δεν είναι ούτε φλας-μπακ, ούτε ανάμνηση, ούτε καθαρά ρεαλιστικός, ούτε όμως και μόνο ποιητικός. Ένα χώρο ο οποίος είναι εσωτερικός, ένα χώρο όπου η σκέψη μας συναντάει την καρδιά μας. Και εκεί πραγματικά συμβαίνει μια κάθαρση». Η εκδήλωση διοργανώθηκε από το Αντίφωνο (www.antifono.gr) στο βιβλιοπωλείο των εκδόσεων Εν Πλω, τον Ιανουάριο του 2017 με αφορμή τα 30 χρόνια από την εκδημία του μεγάλου Ρώσου δημιουργού.




Δεν υπάρχουν σχόλια: