Ιστορική ανάλυση της δίκης του Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, της απολογίας του και της σύγκρουσης της βαυαρικής εξουσίας με τη νεοσύστατη ελληνική δικαιοσύνη
Ο «Γέρος του Μοριά» (Kolokotronis Theodoros 1770-1843) έγινε στόχος συκοφαντιών εκ μέρους των πολιτικών του αντιπάλων. Η βαυαρική αντιβασιλεία δυσανασχετούσε έντονα εξαιτίας της φιλοκαποδιστριακής και φιλορωσικής του τοποθέτησης.
Εισαγωγή
Η δίκη του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη δεν υπήρξε απλώς ένα δικαστικό γεγονός, αλλά μια κορυφαία στιγμή σύγκρουσης ανάμεσα στην επαναστατική μνήμη και τη βαυαρική κρατική εξουσία που επιβλήθηκε στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος. Η απολογία του Γέρου του Μοριά, λόγος καθαρός, πολιτικός και βαθιά ηθικός, αποκαλύπτει το χάσμα ανάμεσα σε μια δικαιοσύνη που υπηρετεί την εξουσία και σε μια δικαιοσύνη που οφείλει να υπηρετεί την ιστορική αλήθεια. Μέσα από τη δίκη-παρωδία του Όθωνα και των Βαυαρών, αναδύεται ένα διαχρονικό ερώτημα: ποιος έχει το δικαίωμα να δικάζει εκείνον που θεμελίωσε την ελευθερία;
🔴 Η δίκη του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, ηγέτη της Επανάστασης του 1821 που έστησαν οι Βαυαροί με την κατηγορία της προδοσίαςΗ δίκη του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη και του Δημητρίου Πλαπούτα ξεκίνησε 16 Απριλίου του 1834 στο Ναύπλιο, με την κατηγορία της «εσχάτης προδοσίας» και της συνωμοσίας κατά του ανήλικου τότε βασιλιά Όθωνα. Υπήρξε μια πολιτική δίωξη από την Αντιβασιλεία, όπου καταδικάστηκαν σε θάνατο για «εσχάτη προδοσία». Η ποινή για τον Κολοκοτρώνη και τον Πλαπούτα ήταν θανατική εκτέλεση στη λαιμητόμο, εντός 24 ωρών.
Παρά την προκατασκευασμένη απόφαση, η άρνηση των δικαστών Γεωργίου Τερτσέτη και Αναστάσιου Πολυζωίδη να υπογράψουν την απόφαση της ενοχής τους, επειδή εκτίμησαν ότι τα στοιχεία ήταν χαλκευμένα, έσωσε την τιμή της δικαιοσύνης.
Βασικά Στοιχεία της Δίκης:
Κατηγορίες: Εσχάτη προδοσία και συνωμοσία κατά της Αντιβασιλείας. Στο εδώλιο του κατηγορουμένου βρέθηκαν ο Γέρος του Μοριά, ο εξάδελφός του Δημήτρης Πλαπούτας, πρωτεργάτης κι αυτός της επανάστασης του 1821, ο Κίτσος Τζαβέλας και μερικοί ακόμα αγωνιστές.
Σκοπός: Η εξουδετέρωση των ηγετών του «ρωσικού κόμματος» (φιλορωσικού) και η εδραίωση της βαυαρικής εξουσίας - Βαυαροκρατία. (Σημερινή Γερμανία)
Η Καταδικαστική Απόφαση
Απόφαση (25 Μαΐου 1834): Καταδίκη σε θάνατο με συνοπτικές διαδικασίες. Το πενταμελές δικαστήριο εξέδωσε την απόφαση με ψήφους 3 έναντι 2, καταδικάζοντας τους δύο ήρωες της Επανάστασης σε θάνατο, παρά την έλλειψη αποδεικτικών στοιχείων.
Η στάση των δικαστών
Οι Δικαστές που αρνήθηκαν: Ο πρόεδρος του δικαστηρίου Αναστάσιος Πολυζωίδης και ο δικαστής Γεώργιος Τερτσέτης αρνήθηκαν σθεναρά να υπογράψουν την καταδίκη, παρά τις πιέσεις και τη βία θεωρώντας άδικες τις κατηγορίες, αστήρικτες και πολιτικά υποκινούμενες.
Η αντίσταση: Η άρνησή τους οδήγησε στη βίαιη προσαγωγή τους στο δικαστήριο από τον υπουργό Δικαιοσύνης Κωνσταντίνο Σχινά, ο οποίος προσπάθησε να τους εξαναγκάσει να υπογράψουν.
Γεώργιος Τερτσέτης (αριστερά) και Αναστάσιος Πολυζωίδης (δεξιά)
Η κίνησή τους αυτή προκάλεσε την οριστική τους παύση, τη φυλάκιση και την άγρια κακοποίησή τους από την Αντιβασιλεία.
Η παρέμβαση: Ο βασιλιάς Όθωνας, μετά την ενηλικίωσή του, λόγω της λαϊκής κατακραυγής και του κινδύνου εξέγερσης, έδωσε χάρη (1835), μετατρέποντας την ποινή σε φυλάκιση και στη συνέχεια αποφυλακίζοντας τους, αναγνωρίζοντας την αθωότητά τους.
Συνέπειες: Η δίκη ανέδειξε τον αυταρχισμό της Αντιβασιλείας αλλά και την ηρωική στάση της ελληνικής δικαιοσύνης στο πρόσωπο των δύο δικαστών, που αθωώθηκαν αργότερα.
Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, κατά τη διάρκεια της δίκης, στάθηκε με αξιοπρέπεια, δηλώνοντας ότι δεν φοβάται τον θάνατο, έχοντας έρθει αντιμέτωπος με αυτόν πολλές φορές κατά την Επανάσταση.
Η κορυφαία στιγμή της πρόκλησης του λαϊκού αισθήματος με τη δίκη – παρωδία του Γέρου του Μοριά την οποία έστησαν οι Βαυαροί με την κατηγορία της προδοσίας. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης καταδικάστηκε σε θάνατο προκαλώντας την οργή των Ελλήνων.
Η δίκη του Κολοκοτρώνη έγινε στο Παλιό Τζαμί, που κοσμεί το κέντρο της πόλης του Ναυπλίου, της πρώτης πρωτεύουσας του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Κράτησε πολλές μέρες και τελείωσε στις 26 Μαΐου 1834.
Μετατροπή της Θανατικής Ποινής σε 20ετή κάθειρξη
Λόγω της λαϊκής κατακραυγής και του κινδύνου εξέγερσης, η θανατική ποινή μετατράπηκε εντός τριών ημερών σε 20ετή κάθειρξη. Με την ενηλικίωση του Όθωνα το 1835, στον Κολοκοτρώνη δόθηκε πλήρης αμνηστία και ο ίδιος αποφυλακίστηκε, αναλαμβάνοντας αργότερα υψηλά αξιώματα.
Η πραγματική αιτία ήταν ότι οι Άγγλοι ήθελαν να «αποδομήσουν» τον Γέρο του Μοριά που που θεωρούνταν «ρωσόφιλο». Βρήκαν εύκολα εγχώριους «υπερπατριώτες» και τον έστειλαν κατηγορούμενο, μαζί με τον Πλαπούτα!
👑 Ο Όθων, του Οίκου των Βίττελσμπαχ, ήταν πρίγκιπας της Βαυαρίας και ο πρώτος βασιλιάς του ελληνικού κράτους. Ήταν ο μοναδικός μονάρχης της Ελλάδος που έφερε τον τίτλο Βασιλεύς της Ελλάδος, δεδομένου ότι οι επόμενοι, του Οίκου των Γκλύξμπουργκ, είχαν τον τίτλο Βασιλεύς των Ελλήνων.
Λόγω της καχυποψίας απέναντι στον Κυβερνήτη της Ελλάδας, Ιωάννη Καποδίστρια (θεωρείτο ρωσόφιλος όπως και ο Κολοκοτρώνης), κατά την υπογραφή του Πρωτοκόλλου της Ανεξαρτησίας, το Ηνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας και της Ιρλανδίας πέτυχε τη συμφωνία με τις Μεγάλες Δυνάμεις (Προστάτιδες Δυνάμεις) για τη μεταβολή του πολιτειακού σχήματος του ελληνικού κράτους, την επιβολή της μοναρχίας.
Βαυαροί ήταν Γερμανοί αυτός που κατάγεται ή κατοικεί στη Βαυαρία της Γερμανίας. Η Βαυαρία (γερμανικά: Freistaat Bayern) είναι το νοτιότερο από τα δεκαέξι ομόσπονδα κρατίδια που απαρτίζουν τη Γερμανία. Η έκτασή της είναι 70.553 τετρ.χλμ., έχει 12,4 εκ. κατοίκους και πρωτεύουσά της είναι το Μόναχο.
⬛ 🟡 Όλη η ιστορική απολογία στη δίκη του Κολοκοτρώνη (20.03.1834).
Η απολογία του Κολοκοτρώνη όπως καταγράφεται από το Γενικό Επιτελείο Στρατού (ΓΕΣ) στο βιβλίο του ταξίαρχου Γεωργίου Καραμπατσόλη «Η δίκη των στρατηγών Θεόδωρου Κολοκοτρώνη και Δημητρίου Πλαπούτα».
Η ΑΠΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗ
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Ορκίζομαι να είπω την αλήθεια και μόνη την αλήθεια εις ό,τι ερωτηθώ.
- Ορκίζομαι. (Κάθονται όλοι στις θέσεις τους).
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Πώς ονομάζεσαι;
- Θεόδωρος Κολοκοτρώνης.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Πόθεν κατάγεσαι;
- Από το Λιμποβίσι της Καρύταινας.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Πόσων ετών είσαι;
- Εξήντα τεσσάρων.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Τι επάγγελμα κάνεις;
- Στρατιωτικός. Στρατιώτης ήμουνα. Κράταγα επί 49 χρόνια στο χέρι το ντουφέκι και πολεμούσα νύχτα μέρα για την πατρίδα. Πείνασα, δίψασα, δεν κοιμήθηκα μια ζωή. Είδα τους συγγενείς μου να πεθαίνουν, τ΄ αδέρφια μου να τυραννιούνται και τα παιδιά μου να ξεψυχάνε μπροστά μου. Μα δε δείλιασα. Πίστευα πως ο Θεός είχε βάλει την υπογραφή του για τη λευτεριά μας και πως δεν θα την έπαιρνε πίσω.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Τι απολογείσαι για την κατηγορία που σου αποδίδεται;
- Τον απερασμένο Ιούλη διάβηκα στην Τριπολιτσά για να στεφανώσω εν’ αντρόγενο. Από κεί τράβηξα, μαζί με τη νύφη μου, για το μοναστήρι της Άγια-Μονής. Την παραμονή της Παναγιάς ήρθε κι ο Ρώμας στην Καρύταινα όπου καθίσαμε κάνα δυο μέρες. Έπειτα ο Ρώμας έφυγε κι εγώ γύρισα στην Τριπολιτσά στις 18 τ’ Αυγούστου.
➡️ ΔΕΙΤΕ επίσης: Η απελευθέρωση και η άλωση της Τριπολιτσάς, ήταν από τις κορυφαίες στιγμές της Επανάστασης του 1821
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Είχες προηγουμένως άλλες συναντήσεις με το Ρώμα;
- Δεν είχα πριν καμία συνάντηση μαζί του. Τον αντάμωσα για πρώτη φορά στην Τριπολιτσά. Μακριές ομιλίες δεν είχαμε. Τρώγαμε όμως μαζί.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Και τι λέγατε;
- Τα συνηθισμένα όπου λένε οι άνθρωποι όταν τρώνε αντάμα ψωμί.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Δεν είχες την περιέργεια να ρωτήσεις τον Ρώμα για τα όσα διέδιδε περί Αντιβασιλείας;
- Καμία περιέργεια δεν έβαλα στο νου μου.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Τον άλλον καιρό τι έκανες στην Τριπολιτσά;
- Πάγαινα στο παζάρι. Σύναζα τους χωριάτες και τους μίλαγα επειδής ήτανε ερεθισμένοι από κείνους τους διαβόλους τα νόμιστρα. Τους έλεγα: «Βρε τσομπάνηδες, τι πλερώνατε τον καιρό της τουρκιάς και τι πλερώνετε τώρα; Δεν πλερώνετε τώρα λιγότερα απ’ τον καιρό της τουρκιάς;». Και τους τ’ απόδειχνα με παραδείγματα.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Τον πρίγκιπα Μπρέντ τον γνωρίζεις;
- Ναι, τον γνωρίζω. Ήρθε μάλιστα στην Τριπολιτσά για να δη το Ρώμα. Σα μπατζανάκης του που είναι.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Ποιοι άλλοι ήταν τότε στην Τριπολιτσά;
- Ο Νικηταράς και Πλαπούτας που είχανε έρθει απ’ τα χωριά τους.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Τι άκουσες περί μιας αναφοράς εναντίον της Αντιβασιλείας και των Βαυαρών;
- Δεν άκουσα τίποτα ούτε και μου μίλησε ποτέ κανείς για καμία τέτοια ανα-φορά.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Δεν άκουσες τίποτα;
- Όχι.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Γνωρίζεις τους ληστές Κοντοβουνήσιο, Μπαλκανά και Καπογιάννη;
- Τον Κοντοβουνήσιο τον γνωρίζω απ’ τον εμφύλιο πόλεμο. Ο Μπαλκανάς ήτανε γουρνοβοσκός. Τον κατάτρεχα. Δυο φορές μου ‘φυγε απ’ τα σίδερα. Τον Καπογιάννη δεν τον γνωρίζω.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Τον γραμματικό του Κοντοβουνίσιου, Χρήστο Νικολάου, τον ξέρεις;
- Ναι. Είν’ ένα ξόανο παιδαρέλι.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Τον Αλωνιστιώτη τον γνωρίζεις;
- Τον γνωρίζω, είναι μάλιστα και συγγενής μου.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Ήξερες πως θα πήγαινε στη Λιβαδειά;
- Όχι, δεν το ήξερα. Απ’ τον κόσμο το άκουσα πως πήγε.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Δεν τον είχες δει προηγουμένως;
- Όχι.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: (Δείχνοντάς το). Είναι αληθινό αυτό το γράμμα του Υπουργού των Εξωτερικών της Ρωσίας προς εσένα;
- Ναι, είναι.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Πώς πήρε αφορμή να σου γράψει ο Ρώσος υπουργός;
- Ήταν απάντηση σ’ ένα δικό μου γράμμα. Πήρ’ αφορμή για να του γράψω από τούτο δω το περιστατικό: Άμα ήρθε ο Βασιλιάς μας, ο πρεσβευτής της Ρωσίας Ρούκμαν άφησε ένα γράμμα του στο περιβόλι μου συστήνοντάς με στους Ρώσους καπετάνιους του Αιγαίου. Γι’ αυτό έκαμα κι εγώ ένα ίδιο γράμμα συστήνοντας αυτόν και το ναύαρχό τους Ρίκορντ σε δικούς μας. Δε μου πέρασε η ιδέα πως αυτό βλάφτει είτε είν’ εμποδισμένο. Τόκαμα από λεπτότητα.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Τι άλλο έγραφες σ’ αυτό το γράμμα;
- Τίποτις άλλο απ’ τη σύσταση. Όσο για το γράμμα που έλαβα έλεγε ν’ αγαπούμε το βασιλιά μας και τη θρησκεία μας. Άλλο δε θυμούμαι. Σ’ αυτό φαίνεται τι μου γράφει ο Ρώσος υπουργός, φανερώνοντας έτσι με ποιο πνεύμα τούγραψα κι εγώ
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Πότε έφυγες για τελευταία φορά από δω;
- Δε θυμάμαι καλά. Θαρρώ στις αρχές του Ιούλη. Ήτανε η πρώτη φορά που ‘φυγα από όταν ήρθε ο βασιλιάς.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Και γιατί έφυγες;
- Η αιτία όπου μ’ έκανε ν’ αφήσω την εδώ ήσυχη ζωή μου είναι, πρώτο γιατί εγώ είμαι βουνίσιος και με πειράζει η ζέστη, δεύτερο για να στεφανώσω ένα αντρόγενο και τρίτο γιατί μούγραψε ο γιος μου ο Γενναίος μην αρρωστήσω και γι’ αυτό καθόμουνα στην Τριπολιτσά για τον καθαρό αέρα.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Και σ’ όσους ερχόντουσαν να σε ιδούν τι τους έλεγες;
- Τους συμβούλευα, καθώς έκανα και στην Άγια-Μονή, όπου έβαλα λόγο γι’ αυτό.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Έχεις άλλο τίποτα να πεις για όσα σε κατηγορούν;
- Τούτω δω μονάχα. Μετά το φόνο του Κυβερνήτη η Πατρίδα ήτανε χωρισμένη στα δύο. Εγώ άμα έμαθα το διορισμό του Βασιλιά, έκαμα τη σημαία του και σύναξα κι όλους τους φίλους μου και κάμαμε μιαν αναφορά στη Βαυαρία φανερώνοντας την αφοσίωσή μας. Όταν ήρθ’ ο Βασιλιάς σκόρπισα τους ανθρώπους μου κι ησύχασα.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Τότε, γιατί αντενέργησες στο βασιλιά σου και στην Αντιβασιλεία.
- Εγώ ν’ αντενεργήσω; Μα δε ξέρετε λοιπόν κι εσείς οι ίδιοι κι όλοι οι Έλληνες πόσο πάσκισα στον καιρό του σηκωμού ν’ αποχτήσει το έθνος κεφαλή και να μου λείψουν οι φροντίδες; Άμα ο Θεός μου ‘δωσε Βασιλέα, εγώ είπα σ’ όλους τους φίλους μου: «Τώρα είμ’ ευτυχισμένος. Θα κρεμάσω την κάπα μου στον κρεμανταλά και θα πλαγιάσω στην καλύβα μου ν’ αποθάνω ήσυχος κι ευχαριστημένος».
Αυτά είπε ο Γέρος του Μοριά και κάθισε στον πάγκο του, ενώ στην αίθουσα απλώθηκε βαθιά σιωπή και αγωνία.
Στη δίκη του Κολοκοτρώνη κατέθεταν σειρά από μάρτυρες κατηγορίας ο ένας πίσω από τον άλλο. Σαν τελείωσε ή σειρά τους κι ήρθε η ώρα των μαρτύρων υπεράσπισης, μπήκε στην αίθουσα υποβασταζόμενος ένας ανάπηρος οπλαρχηγός, με το σώμα γεμάτο τούρκικα βόλια. Τότε, ο συνήγορος είπε προς το Δικαστήριο:
- Αυτή τη στιγμή δεν έρχεται ένας μάρτυς, αλλά ένας Μάρτυρας. Οι άλλοι μίλησαν με το στόμα τους. Ο καπετάνιος θα μιλήσει με τις πληγές του. Έχετε μπροστά σας μάρτυρες και Μάρτυρα. Επιλέξατε!
Τελικά οι κατηγορούμενοι Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο ηγέτης της Επανάστασης του 1821 και ο Δημητρίος Πλαπούτας, καταδικάστηκαν σε θάνατο, παρόλο που δύο από τους πέντε δικαστές, ο Τερτσέτης και ο Πολυζωίδης αρνήθηκαν να υπογράψουν την ετυμηγορία. Η ποινή για τον Κολοκοτρώνη και τον Πλαπούτα ήταν θανατική εκτέλεση στη λαιμητόμο, εντός 24 ωρών.
Το αυθεντικό έγγραφο με την απόφαση καταδίκης σε θάνατο του Κολοκοτρώνη
και του Δημητρίου Πλαπούτα στο Ναύπλιο στις 26 Μαΐου 1834. Λείπουν δύο
υπογραφές, του προέδρου του δικαστηρίου Αναστασίου Πολυζωΐδη
και ενός από τους δικαστές, του Γεωργίου Τσερτσέτη.
Ο άνθρωπος που υπερασπίστηκε με πάθος την ελευθερία των Ελλήνων, βρέθηκε φυλακισμένος στο Ναύπλιο, κάτω από πολύ άσχημες συνθήκες. Ο Κολοκοτρώνης είχε περάσει στις φυλακές μεταχείριση που δεν του είχαν επιφυλάξει ούτε οι Οθωμανοί διώκτες του.
Έζησε για εφτά μήνες στα μπουντρούμια των μεσαιωνικών φυλακών στο Παλαμήδι και την Ακροναυπλία. Το σκοτεινό μπουντρούμι, που έχει ταυτιστεί στη συνείδησή μας ως φυλακή του Κολοκοτρώνη στο Παλαμήδι, φαίνεται πως δεν ήταν ο χώρος που έμεινε έγκλειστος ο θρυλικός Γέρος του Μοριά μετά την καταδίκη του σε θάνατο στις 26 Μαΐου 1834 από το καθεστώς της Αντιβασιλείας του Όθωνα.
Η φυλακή του ήταν όντως στο Παλαμήδι, όχι όμως στον προμαχώνα του Αγίου Ανδρέα. Ήταν σε ένα μικρό ισόγειο κτίσμα με παράθυρο και μικρή αυλή στον προμαχώνα του Μιλτιάδη.
Είναι αξιοσημείωτο ότι ο Θ. Κολοκοτρώνης στα απομνημονεύματά του αναφέρεται συνοπτικά στη φυλάκισή του στο Παλαμήδι μετά την καταδίκη του χωρίς καμιά περιγραφή της φυλακής.
«Μ’ έβαλαν έξι μήνες μυστική φυλακή, χωρίς να δω άνθρωπο εκτός του δεσμοφύλακα. Δεν ήξερα τι γίνεται για έξι μήνες, ούτε ποιος ζει, ούτε ποιος πέθανε, ούτε ποιόν [άλλον] έχουν στη φυλακή. Για τρεις μέρες δεν ήξερα πως υπάρχω, μου φαινόταν σαν όνειρο. Ρωτούσα τον εαυτό μου αν ήμουν εγώ ο ίδιος ή άλλος κανένας. Δεν ήξερα γιατί μ’ έχουν κλεισμένο. Με τον καιρό μου πέρασε απ’ το νου, πως ίσως η Κυβέρνηση, βλέποντας την υπόληψη που ’χε ο λαός προς εμένα, με φυλάκισε για να μου κόψει την επιρροή. Ποτέ δεν πίστεψα πως θα φτάσουν σε τέτοιο σημείο να φτιάξουν ψευδομάρτυρες.», είχε γράψει ο Κολοκοτρώνης στα απομνημονεύματά του.
➡️ ΔΕΙΤΕ επίσης: Μητροπέτροβας ο γενναίος γηραιός αγωνιστής του 1821 και κηδεμόνας του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη
η φυλακή του πρωταγωνιστή της ελευθερίας, Θ. Κολοκοτρώνη
στο Παλαμήδι. Μουσείο Ελληνικής Ιστορίας Παύλου Βρέλλη
Στο άκουσμά της ποινής για τον Κολοκοτρώνη και τον Πλαπούτα, ο πρώτος σταυροκοπήθηκε, ο δεύτερος αναλύθηκε σε λυγμούς. Το ακροατήριο έμεινε άναυδο.
«Άδικα σε σκοτώνουν στρατηγέ…», είπε στον Κολοκοτρώνη ένα από τα παλικάρια του, που του συμπαραστεκόταν. Η Ιστορία δεν έγραψε το όνομά του. Όμως κατέγραψε την απάντηση που έδωσε ο αγέρωχος πολέμαρχος: «Γι’ αυτό λυπάσαι; Καλύτερα να σε σκοτώνουν άδικα, παρά δίκαια!».
Πρόεδρος του δικαστηρίου ήταν ο Αναστάσιος Πολυζωίδης καταγόμενος από το Μελένικο Σερρών, Μακεδόνας. Απ' όσα είχε ακούσει αυτές τις μέρες ήταν σχεδόν βέβαιος για την ενοχή των κατηγορουμένων. Οι Βαυαροί αντιβασιλείς είχαν καταφέρει να πείσουν ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας ότι οι κατηγορούμενοι ήταν ένοχοι εσχάτης προδοσίας.
Μέλη του δικαστηρίου ήταν ο εξ Ζακύνθου Γ. Τερτσέτης, ο Δ. Σούτσος, ο Α. Βούλγαρης και ο Φ. Φραγκούλης. Ο αντιβασιλέας Γεώργιος Λουδοβίκος φον Μάουρερ είχε εκ των προτέρων αποφασίσει να πάρει τα κεφάλια των δύο ηρώων. Για την ευόδωση των σκοπών του χρησιμοποίησε τον υπουργό Δικαιοσύνης Κωνσταντίνο Σχινά και τον εισαγγελέα της έδρας, κάποιον Μάσoν.
Ο ρόλος του: Ο Εδουάρδος Μάσον (Edward Masson) ήταν Βρετανός νομικός υπήκοος και δικαστικός που ήρθε στην Ελλάδα το 1824 και υπηρέτησε ως βασιλικός εισαγγελέας. Οργάνωσε και εκτέλεσε τη δίκη του 1834, στην οποία ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο Δημήτριος Πλαπούτας και άλλοι αγωνιστές κατηγορήθηκαν για συνωμοσία κατά της βαυαρικής Αντιβασιλείας.
Η ιστορική φράση: Κατά τη διάρκεια της δίκης, ο Κολοκοτρώνης απέρριψε τις κατηγορίες του Μάσον με την περίφημη φράση: «Αυτά τα κολοκύθια με τη ρίγανη φύλαξέ τα να τα ειπείς σε άλλους, όχι στον Κολοκοτρώνη». Ο Μάσον υπήρξε μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα, που ταυτίστηκε με τις πιο σκοτεινές δικαστικές διώξεις της οθωνικής περιόδου κατά των ηρώων του 1821.
🟣 Οι αδέκαστοι δικαστές
Δύο από τους πέντε δικαστές, ο Αναστάσιος Πολυζωίδης και ο Γεώργιος Τερτσέτης παρ’ όλες τις πιέσεις και τους εκβιασμούς, δεν έβαλαν την υπογραφή τους στο έγκλημα. Αφού απολύθηκαν και φυλακίστηκαν, κάθισαν και οι ίδιοι στο εδώλιο του κατηγορουμένου. Οι συγκλονιστικές απολογίες τους αποτελούν πολύτιμη παρακαταθήκη στον αγώνα για τα πανανθρώπινα ιδανικά της ελευθερίας και της δικαιοσύνης.
Πρώτη έκδοση της Απολογίας του Τσερτσέτη στο Δικαστήριο του Ναυπλίου,
όπου δικαζόταν ως κατηγορούμενοι με τον Πολυζωϊδη, για τη στάση τους
ως Δικαστών στη Δίκη του Κολοκοτρώνη και του Πλαπούτα, γραμμένη
από τον Γεώργιο Τερτσέτη. Αθήνα 1835.
Ο Γεώργιος Τερτσέτης (Ζάκυνθος, 1800 - Αθήνα, 15 Απριλίου 1874) ήταν Έλληνας ιστορικός, πολιτικός, συγγραφέας, ποιητής, φιλόσοφος, απομνημονευματογράφος, νομικός και αγωνιστής της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Είχε διοριστεί αρχειοφύλακας στη βιβλιοθήκη της Βουλής στο νεοσύστατο Ελληνικό κράτος, θέση που κράτησε μέχρι το θάνατό του.
Το 1832 διορίστηκε από την Αντιβασιλεία μέλος του πενταμελούς δικαστηρίου του Ναυπλίου που δίκαζε τους Κολοκοτρώνη, Πλαπούτα κ.ά. Ο Τερτσέτης τότε μαζί με τον πρόεδρο του δικαστηρίου Αναστάσιο Πολυζωίδη, γνωρίζοντας πολύ καλά την αθωότητα των κατηγορουμένων, αρνήθηκε να υπογράψει την απόφαση καταδίκης τους σε θάνατο δια αποκεφαλισμού για εσχάτη προδοσία.
Το πνεύμα της ηθικής του και οι αξίες του ανθρωπιστού του φαίνονται από το παρακάτω απόσπασμα του λόγου που εκφώνησε κατά τη διάρκεια αυτής της δίκης:
«Δὲν εἶμαι ἀπὸ τὴν Σπάρτη, δὲν εἶμαι Ἀθηναῖος, πατρίδα μου ἔχω ὅλην τὴν Ἑλλάδα. Τοιουτοτρόπως ἐκφράζεται ὁ γενναῖος Πλούταρχος, εἶναι σχεδὸν δύο χιλιάδες ἔτη, εἰς ἕνα τῶν συγγραμμάτων του. Ἡμεῖς γεννημένοι εἰς πλέον εὐτυχισμένην ἐποχήν, δηλαδὴ ὅταν ἡ θρησκεία καὶ ἡ φιλοσοφία ἐφώτισαν, ἐκήρυξαν, ἐσφράγισαν τὸ δόγμα τῆς ἀγάπης καὶ τῆς ἰσότητος, δυνάμεθα νὰ εἰποῦμεν, ὅτι ἡμεῖς δὲν εἴμεθα οὔτε ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα, οὔτε ἀπὸ τὴν Ἰταλία, οὔτε ἀπὸ τὴν Γερμανία, οὔτε ἀπὸ τὴν Ἀγγλία, πατρίδα μας ἔχομεν τὸ ἀνθρώπινο γένος. Ὅση γῆ περιαγκαλιάζει ὁ εὔμορφος αἰθέρας εἶναι ἀγαπητή μας πατρίδα.»
Η κίνησή τους αυτή προκάλεσε την οριστική τους παύση, τη φυλάκιση και την άγρια κακοποίησή τους από την Αντιβασιλεία.
Το 1864 εξελέγη αντιπρόσωπος της Ζακύνθου στη Βουλή.
Πέθανε στις 15 Απριλίου 1874 στην Αθήνα.
Παράρτημα: Το κείμενο του Αναστάσιου Πολυζωίδη, σε μορφή Portable Document Format (PDF), στον σύνδεσμο: Λόγος εισαγωγικός εις την έναρξιν των εργασιών του εν Ναυπλίῳ Δικαστηρίου εκφωνηθείς υπό του Προέδρου Α. Πολυζωΐδου
🔴 Επίλογος: Πολιτική ΜνήμηΗ δίκη του Κολοκοτρώνη δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν· ανήκει σε κάθε εποχή όπου η εξουσία επιχειρεί να ξαναγράψει την Ιστορία στο όνομα της τάξης και της «νομιμότητας». Η απολογία του δεν ήταν μια υπεράσπιση εαυτού, αλλά μια υπεράσπιση της ίδιας της Επανάστασης απέναντι σε ένα κράτος που φοβήθηκε τους θεμελιωτές του. Εκεί, μέσα σε μια παρωδία δικαιοσύνης, αποκαλύφθηκε κάτι διαχρονικό: ότι η ελευθερία δεν τιμωρείται επειδή παρανόμησε, αλλά επειδή θυμίζει. Και η πολιτική μνήμη δεν διασώζεται από τους θεσμούς, αλλά από εκείνους που τολμούν να θυμούνται όταν τους ζητούν να σωπάσουν.
...γιατί ό,τι δικάστηκε άδικα, επιστρέφει πάντα ως κρίση συνείδησης.
🎞️ Video Η απολογία του Πολυζωίδη. Το ήθος ενός λειτουργού της δικαιοσύνης
Απόσπασμα απ' την ταινία «Η Δίκη των δικαστών» (1974) όπου ο εξαιρετικά μοναδικός ηθοποιός Νίκος Κούρκουλος, δίνει ρεσιτάλ ερμηνείας υποδυόμενος τον δικαστή Πολυζωίδη, ο οποίος αρνήθηκε να καταδικάσει τον Κολοκοτρώνη αφού έτσι του επέβαλαν τα μνημόνια της εποχής του (Βαυαροί αντιβασιλείς).
Η απολογία του Πολυζωίδη, όπως αποδίδεται από τον Νίκο Κούρκουλο στην ταινία «Η Δίκη των δικαστών» (1974) αποτελεί την πιο απλή και συνάμα εμβριθή μέχρι σήμερα ανάλυση, των σχέσεων της Ελλάδος με τη Δύση.
Αποτυπώνει ως ένα βαθμό το «Ελληνικό δράμα» και την κρίση ταυτότητας που περνά ο Ρωμιός, από την απελευθέρωσή της Πατρίδας μας μέχρι και τούδε. Μια κρίση ταυτότητας που οφείλεται στη βίαιη επιβολή πάνω στο σώμα της Ρωμιοσύνης ηθών, εθών, κανόνων και θεσμών, ξένων προς την ιδιοσυγκρασία, την εμπειρία, τα βιώματά και εν τέλει την παράδοσή αυτού του λαού.
Είναι μια πρώιμη, αλλά τόσο εύστοχη ανάλυση, που επεξηγεί εν πολλοίς τις παθογένειες της νεοελληνικής κοινωνίας -σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο- και την αποτυχία του νεοελληνικού κράτους.
Το βίντεο αφιερώνεται στους σημερινούς δικαστές και πολιτικάντηδες που ξεπουλούν την χώρα. Αργά ή γρήγορα όλο και κάποιος δικαστής Πολυζωίδης θα γεννηθεί στην πατρίδα, γιατί η πατρίδα μας, γεννά προδότες αλλά γεννά και ήρωες!
🎞️ Ο Νίκος Κούρκουλος (ως Πρόεδρος Αθανάσιος Πολυζωΐδης)
και ο Νικηφόρος Νανέρης (ως Γεώργιος Τερτσέτης)
🌿.✟. Ο Θάνατος του Θεόδωρου ΚολοκοτρώνηΤον Φεβρουάριο του 1843, ο Γέρος του Μοριά κατοικούσε στην Αθήνα.
Λίγο πριν το τέλος του, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ένιωσε πως η ώρα του πλησίαζε. Περιόδευσε στον Μοριά, αποχαιρετώντας φίλους και εχθρούς, δίνοντας και παίρνοντας συγχώρεση. Την 1η Φεβρουαρίου 1843, πάντρεψε τον γιο του Κολίνο, ζώντας μία από τις πιο ευτυχισμένες στιγμές του.
Δύο μέρες μετά το βράδυ της 3ης Φεβρουαρίου, παρευρέθηκε σε χορό στο παλάτι, χορεύοντας με κέφι ελληνικούς χορούς... όμως ένιωσε μια αδιαθεσία. Τη νύχτα, επιστρέφοντας σπίτι, υπέστη εγκεφαλική συμφόρηση. Κάλεσε τα παιδιά του, τα αποχαιρέτισε και τα συμβούλευσε να είναι πάντα μονιασμένα.
Παρά τις προσπάθειες των γιατρών, το πρωί της 4ης Φεβρουαρίου 1843 άφησε την τελευταία του πνοή.
Οι γιατροί διαπίστωσαν απλώς τον θάνατό του και τον απέδωσαν σε αποπληξία (αιμορραγία εντός των εσωτερικών οργάνων ή διαταραχή που προκαλείται σαν εγκεφαλικό, μπορεί να χαρακτηρίζεται και αποπληξία).
Ξημέρωνε η 4η Φεβρουαρίου. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης πέθανε σε ηλικία 73 ετών. Η είδηση του θανάτου του βύθισε στη θλίψη τους Έλληνες, που τον αποχαιρέτησαν με συγκίνηση και δέος.
Το νέο προκάλεσε θρήνο στην πρωτεύουσα. Πλήθος λαού, αυθόρμητα και αμίλητα, τον συνόδευσε στην τελευταία του κατοικία. Στο φέρετρό του τοποθετήθηκαν η στολή και το σπαθί του, ενώ στα πόδια του έβαλαν μια τουρκική σημαία, συμβολικά πατημένη. Με κανονιοβολισμούς, η Ελλάδα αποχαιρέτησε τον στρατηγό της. Ο λαός απέδωσε αβίαστα και χωρίς καμία υποκίνηση τις τιμές που άξιζαν, στον ηγέτη, που γεννήθηκε σκλάβος και πέθανε λεύτερος.
Δεν ήταν ένας ακόμη καπετάνιος, αλλά η ίδια η Επανάσταση και αυτό δεν μπορούσε να το αλλάξει η ίντριγκα των Βαυαρών και των Ελλήνων που τον πολέμησαν.
Δεν ήταν ένας ακόμη καπετάνιος, αλλά η ίδια η Επανάσταση και αυτό δεν μπορούσε να το αλλάξει η ίντριγκα των Βαυαρών και των Ελλήνων που τον πολέμησαν.
🎞️ Βιντεο επιλογές για την ζωή του Κολοκοτρώνη
Παρουσιάζει τα πρώτα χρόνια του Όθωνα στην Ελλάδα, τότε που η χώρα έκανε τα πρώτα της βήματα ως ανεξάρτητη χώρα. Αυτή η περίοδος στιγματίστηκε από την καταδίκη του Κολοκοτρώνη σε θάνατο, αλλά και τις πρώτες εξεγέρσεις στη Μάνη και τη Μεσσηνία ενάντια στην αντιβασιλεία.
Οι εξεγέρσεις εναντίον του Όθωνα και η δίκη του Κολοκοτρώνη
Παρουσιάζει τα πρώτα χρόνια του Όθωνα στην Ελλάδα, τότε που η χώρα έκανε τα πρώτα της βήματα ως ανεξάρτητη χώρα. Αυτή η περίοδος στιγματίστηκε από την καταδίκη του Κολοκοτρώνη σε θάνατο, αλλά και τις πρώτες εξεγέρσεις στη Μάνη και τη Μεσσηνία ενάντια στην αντιβασιλεία.
Η εκπομπή καταγράφει τις πρώτες λαϊκές εξεγέρσεις κατά των Βαυαρών, την κόντρα του νέου καθεστώτος με την Ορθόδοξη Εκκλησία, αλλά και μία από τις πιο μελανές σελίδες της σύγχρονης Ιστορίας, τη φυλάκιση και καταδίκη του Κολοκοτρώνη και του Πλαπούτα σε θάνατο.
Η σκευωρία που στήθηκε σε βάρος του μεγάλου αγωνιστή δεν ήταν όμως μόνο έργο των Βαυαρών. Δυστυχώς, συμμετείχαν και Έλληνες που με δολοπλοκίες και ίντριγκες προσπάθησαν να λύσουν τις πολιτικές τους διαφορές.
Στις πρώτες εξεγέρσεις κατά του Οθωνικού καθεστώτος, όπου πρωταγωνίστησαν οι Μανιάτες και οι Μεσσήνιοι, ο βαυαρικός στρατός κατατροπώθηκε, ντροπιάστηκε και τελικά ζήτησε συμβιβασμό.
Ακόμα, η «Μηχανή του χρόνου» παρουσιάζει την εγκατάσταση του Όθωνα από το Ναύπλιο στην Αθήνα και φωτίζει άγνωστες στιγμές από την καθημερινή ζωή του βασιλιά στα πρώτα ανάκτορα που βρίσκονται στην πλατεία Κλαυθμώνος.
Η αυτοψία στο σπίτι, όπου διέμενε ο νεαρός βασιλιάς, είναι αποκαλυπτική. Με γραφικά και απεικονίσεις γίνεται προσπάθεια να αποδοθεί πώς ήταν τότε η νέα πρωτεύουσα της χώρας μετά τις καταστροφές και τις λεηλασίες, αλλά και να αποτυπωθεί το σχέδιο για την ανοικοδόμησή της.
Επίσης, η εκπομπή φωτίζει όλα τα απρόοπτα από τη στέψη του Όθωνα, καθώς το στέμμα και το σκήπτρο δεν ήρθαν στην ώρα τους, αλλά και το γάμο του με την πριγκίπισσα Αμαλία που αρχικά έμεινε μυστικός και αιφνιδίασε τους πάντες. Τόσο οι Έλληνες όσο και τις Μεγάλες Δυνάμεις, πληροφορήθηκαν το γεγονός ένα μήνα αργότερα.
Στην εκπομπή μιλούν οι ιστορικοί Ζάμπια Αγριμάκη, Άρτεμις Σκουμπουρδή, Κατερίνα Γαρδίκα, Θανάσης Χρήστου, Χριστίνα Κουλούρη, Κώστας Σταματόπουλος, ο καθηγητής Ιστορίας της Ιατρικής Γιώργος Ανδρούτσος, η διευθύντρια του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου Ευθυμία Παπασπύρου, καθώς και οι επιστημονικοί συνεργάτες του Μουσείου, Άννα Κάνδια και Γιώργος Νικολάου.
Συμμετέχουν, η καθηγήτρια Διπλωματικής Ιστορίας Λένα Διβάνη, ο καθηγητής Νομικής Σπύρος Βλαχόπουλος και ο συγγραφέας Θωμάς Σιταράς. Παρεμβαίνουν η διευθύντρια του Μουσείου της Πόλεως των Αθηνών Αγλαΐα Αρχοντίδου, καθώς και ο πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Μουσείου, Αντώνης Βογιατζής.
🎞️ Η Μηχανή του Χρόνου: Όθωνας, ο Βαυαρός πρίγκιπας, που έγινε ο πρώτος βασιλιάς της Ελλάδας - Από το πρώτο μνημόνιο του 1842 στην έξωση από την Ελλάδα.
🎭 Θεατρικό ντοκιμαντέρ: Η Δίκη του Κολοκοτρώνη – Η Δίκη των Δικαστών. Πρεμιέρα στις 14 Μαΐ 2021. Το Τμήμα Πολιτισμού και η Θεατρική Ομάδα του Δήμου Παύλου Μελά, στο πλαίσιο του αφιερώματος των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση, παρουσιάζουν ένα θεατρικό ντοκιμαντέρ με θέμα τη δίκη του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη και του συντρόφου του Δημήτριου Πλαπούτα, καθώς και τη δίκη των δύο δικαστών, που αρνήθηκαν πεισματικά να υπογράψουν την καταδίκη των δύο οπλαρχηγών.
Στο αφιέρωμα γίνεται θεατρική αναπαράσταση των σημαντικότερων στιγμών της δίκης, που διαδραματίστηκαν από τον Απρίλιο του 1834 ως την 26η Μαΐου του ίδιου έτους, καθώς και μια σύντομη ιστορική αναδρομή των γεγονότων που οδήγησαν στη σύλληψη των ηρώων αλλά και των δικαστών που τους υπερασπίστηκαν με προσωπικό κόστος.
Δύο από τους πέντε δικαστές, ο Αναστάσιος Πολυζωίδης και ο Γεώργιος Τερτσέτης παρ’ όλες τις πιέσεις και τους εκβιασμούς, δεν έβαλαν την υπογραφή τους στο έγκλημα. Αφού απολύθηκαν και φυλακίστηκαν, κάθισαν και οι ίδιοι στο εδώλιο του κατηγορουμένου. Οι συγκλονιστικές απολογίες τους αποτελούν πολύτιμη παρακαταθήκη στον αγώνα για τα πανανθρώπινα ιδανικά της ελευθερίας και της δικαιοσύνης.
Συντελεστές:
Σκηνοθεσία-Σύνθεση κειμένου-Μουσική Επιμέλεια: Θεανώ Αμοιρίδου
Κοστούμια: Μαρίνα Γκούμλα
Εικονοληψία-Μοντάζ: Νίκος Κατικαρίδης
Εικονοληψία: Αργύρης Κολοκοντές
Ηχοληψία-Μίξη Ηχου: Πάρης Βασιλειάδης
Φωτισμός-Τεχνική Υποστήριξη: Μάκης Μαριάδης
Βοηθοί Σκηνοθέτη: Μαρία Λαμπριανίδου, Μάγδα Τογκούρη
Μουσική επένδυση: «Morning Aura» του Μάνου Αχαλινωτόπουλου
Διανομή:
Αφήγηση: Δώρα Μπαξεβάνογλου
Κολοκοτρώνης: Παναγιώτης Παπαδόπουλος
Πλαπούτας: Γιώργος Στρέμπλης
Μάσον: Γιάννης Φωτιάδης
Πολυζωίδης: Μπάμπης Καλτσίδης
Τερτσέτης: Δημήτρης Τσακίρης
Εισαγωγή ερωτήσεων για διάλογο με Αναγνώστες και Αναγνώστριες
Η δίκη του Κολοκοτρώνη δεν ήταν ένα ιστορικό «λάθος» που διορθώθηκε με τον χρόνο. Ήταν μια συνειδητή επιλογή εξουσίας: να δικαστεί εκείνος που είχε ήδη νικήσει. Σήμερα, που η δικαιοσύνη συχνά συγχέεται με τη νομιμότητα και η μνήμη με την ενόχληση, η απολογία του Γέρου του Μοριά επιστρέφει όχι ως μνημείο, αλλά ως ερώτημα. Ποιος δικάζει ποιον, και με ποιο δικαίωμα, όταν η εξουσία φοβάται την Ιστορία περισσότερο από την αλήθεια;
...γιατί ό,τι φιμώνεται, κάποτε μιλά πιο καθαρά.
Ερωτήσεις διαλόγου
1. Όταν η δικαιοσύνη υπηρετεί την εξουσία, παύει να είναι δικαιοσύνη ή απλώς αλλάζει όνομα;
2. Πόσες φορές στην ιστορία —και σήμερα— δικάζονται οι θεμελιωτές ενός αγώνα επειδή δεν χωρούν στο νέο καθεστώς;
3. Είναι η «νομιμότητα» πάντα συνώνυμη της ηθικής ή χρησιμοποιείται για να καλύπτει πολιτικές επιλογές;
4. Ποιος ελέγχει τελικά τη δικαιοσύνη: οι νόμοι ή εκείνοι που τους ερμηνεύουν κατά το συμφέρον τους;
5. Αν ο Κολοκοτρώνης δικάστηκε για όσα πρόσφερε, ποιοι «Κολοκοτρώνηδες» κρίνονται σιωπηλά σήμερα;
Αστερόσκονη αλήθειας ... γιατί ο διάλογος αρχίζει όταν τελειώνουν οι βεβαιότητες.
Όταν η δικαιοσύνη χρειάστηκε να δικάσει τον Κολοκοτρώνη, βρήκε κατηγορητήριο· σήμερα, για τα Τέμπη, βρίσκει το θάρρος να αναζητήσει ευθύνη ή αρκείται πάλι στη διαχείριση της μνήμης;
Αυτή δεν χαρίζεται, δεν δείχνει πρόσωπα, αλλά δείχνει δομές.
Και αφήνει τον καθένα εκτεθειμένο απέναντι στη συνείδησή του.
Αστερόσκονη αλήθειας ...γιατί η δικαιοσύνη κρίνεται όταν πονά, όχι όταν βολεύει.
Οι Αναγνώστες και Αναγνώστριες σχολιάζουν
του Μητσοτάκη και δεν ακούγεται κίχ ...! 5 Φεβ στις 9:46 μ.μ.Απάντηση Sophia Drekou: Θανος Ζορμπας, συγγνώμη που άργησα να δω το σχόλιο...
η ανάρτηση αφορά τη θεσμική ευθύνη και τη λειτουργία της Δικαιοσύνης. Οι γενικεύσεις δεν βοηθούν τον δημόσιο διάλογο... ούτε υπηρετούν τη μνήμη των θυμάτων. Η κριτική στους θεσμούς είναι αναγκαία. Ας μείνουμε στην ουσία: η Δικαιοσύνη οφείλει να αναζητά ευθύνη με θεσμικό τρόπο. Οι θεσμοί κρίνονται θεσμικά, όχι με συνθήματα. ...γιατί η δύναμη του λόγου φαίνεται όταν δεν παρασύρεται. 15 Φεβ 2026
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου