Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρύσανθος αρνείται να ορκίσει την κατοχική κυβέρνηση Τσολάκογλου - Αποστομωτική η απάντησή του στους Γερμανούς

Οι γερμανοί στην Αθήνα

Η Γερμανική Κατοχή βρίσκει τον Χρύσανθο στην Αρχιεπισκοπή. Από το γραφείο του παρακολουθεί την υποστολή της Ελληνικής Σημαίας απο την Ακρόπολη, καί την έπαρση της Γερμανικής Σβάστιγγος.

της Σοφίας Ντρέκου

Ο Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος, κατά κόσμον Χαρίλαος Φιλιππίδης (Γρατινή Ροδόπης, 1881 – Αθήνα, 28 Σεπτεμβρίου 1949) ήταν Έλληνας Ορθόδοξος ιεράρχης, θεολόγος και ακαδημαϊκός (1940). Σπούδασε στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης (1897-1903) και στα πανεπιστήμια Λειψίας και Λωζάνης (1907-1911).

Κατά τη Δικτατορία Μεταξά (γνωστή ως Καθεστώς της 4ης Αυγούστου, επιβλήθηκε στην Ελλάδα στις 4 Αυγούστου 1936 από τον πρωθυπουργό Ιωάννη Μεταξά με τη στήριξη του βασιλιά Γεωργίου Β΄. Το καθεστώς τελείωσε με τον θάνατο του Ιωάννη Μεταξά τον Ιανουάριο του 1941.), υπήρξε Αρχιεπίσκοπος Αθηνών (3 Δεκεμβρίου 1938), παυθείς από την κατοχική κυβέρνηση Τσολάκογλου (2 Ιουνίου 1941) και Μητροπολίτης Τραπεζούντας (1913-1938).

Η δράση του υπήρξε πολλαπλή, όχι μόνον ως ιεράρχη, αλλά και ως διπλωμάτη και συγγραφέα. Είχε αναπτυγμένο στον ύψιστο βαθμό το αίσθημα της εθνικής και προσωπικής αξιοπρέπειας.

«Προτιμώ ιπτάμενος ως αετός να πέσω ή έρπων να ζήσω»,

συνήθιζε να λέει.

Η άρνησή του να ορκίσει την πρώτη κυβέρνηση δοσίλογων υπό τον στρατηγό Τσολάκογλου συνετέλεσε στην αποκαθήλωσή του από τον αρχιεπισκοπικό θρόνο.

Η κυβέρνηση Γεωργίου Τσολάκογλου ήταν η πρώτη διορισμένη κυβέρνηση της ελληνικής Πολιτείας από τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής. Διορίστηκε επίσημα στις 30 Απριλίου 1941, αμέσως μετά την κατάληψη της Αθήνας από τους Γερμανούς, ενώ η νόμιμη κυβέρνηση Τσουδερού είχε ήδη καταφύγει στην Κρήτη.

Πρωθυπουργός και πρόεδρος του Υπουργικού Συμβουλίου ορίστηκε ο στρατηγός Γεώργιος Τσολάκογλου, η κυβέρνησή του οποίου κράτησε τυπικά τα ηνία της χώρας μέχρι τις 2 Δεκεμβρίου 1942.

Ωστόσο, στις 2 Ιουνίου του 1941, ο τελευταίος μητροπολίτης Τραπεζούντας Χρύσανθος (κατά κόσμον Χαρίλαος Φιλιππίδης), που εκείνη την περίοδο ήταν Αρχιεπίσκοπος Αθηνών, είχε αρνηθεί να ορκίσει την κατοχική κυβέρνηση.

Στη πορεία για να κατέβει η σβάστικα από την Ακρόπολη και να κυματίσει ξανά η γαλανόλευκη σημαία, οι θυσίες του ελληνικού λαού υπήρξαν τεράστιες.

ΔΕΙΤΕ επίσης: Όταν κατέβασαν τη ναζιστική σημαία από την Ακρόπολη ο Γλέζος και Σάντας

Οι ιστορικές και συνάμα κρίσιμες εκείνες ώρες, όμως, σημαδεύτηκαν από τη γενναία στάση του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χρύσανθου (Φιλιππίδη), του από Τραπεζούντος.

Σθεναρή υπήρξε η στάση του εναντίον των Γερμανών κατακτητών. Είχε αποφύγει να παραστεί στην παράδοση της Αθήνας στα στρατεύματα κατοχής (27 Απριλίου 1941) και είχε αρνηθεί να ορκίσει την πρώτη κυβέρνηση δωσίλογων του στρατηγού Τσολάκογλου, τονίζοντας και αρνούμενος να αναγνωρίσει τις γερμανικές αρχές κατοχής, δηλώνοντας:

«Οι Έλληνες Ιεράρχες δεν παραδίδουν τας πόλεις εις τον εχθρόν, αλλά καθήκον των είναι να εργασθούν για την απελευθέρωσιν αυτών».

Αρνείται να μεταβεί στο ναό για δοξολογία λέγοντας:

«Δοξολογία δεν έχει θέσιν επί τη υποδουλώσει της Πατρίδος μας. Η ώρα της Δοξολογίας θα είναι άλλη». Αρνείται, επίσης, να ορκίσει την κυβέρνηση Τσολάκογλου ξεκαθαρίζοντας: «Δεν μπορώ να ορκίσω Κυβέρνησιν προβληθείσαν υπό του εχθρού. Ημείς γνωρίζωμεν ότι τας Κυβερνήσεις ορίζει ο λαός και ο Βασιλεύς. Εδώ τώρα, ούτε ο λαός εψήφισεν την Κυβέρνησιν ούτε ο Βασιλεύς την όρισεν».

Τα ΟΧΙ του και το ήθος του εμψύχωσαν την αγωνιστικότητα των Ελλήνων.

Δείτε επίσης:

Γλέζος και Σάντας: Αφηγούνται πως κατέβασαν τη ναζιστική σημαία από την Ακρόπολη - Το Χρονικό

Η ΑΡΝΗΣΗ του Αρχιεπισκόπου Χρυσάνθου

Ἡ Γερμανικὴ Κατοχὴ βρίσκει τὸν Χρύσανθο στὴν Ἀρχιεπισκοπή. Ἀπὸ τὸ γραφεῖο τοῦ παρακολουθεῖ τὴν ὑποστολὴ τῆς Ἑλληνικῆς Σημαίας ἀπὸ τὴν Ἀκρόπολη, καὶ τὴν ἔπαρση τῆς Γερμανικῆς Σβάστιγγος.

Δέχεται τρία μηνύματα

Τὸ ἕνα εἶναι νὰ συμμετάσχει μαζὶ μὲ τοὺς ἄλλους προύχοντες στὴν ἐπιτροπὴ παραδόσεως τῆς πόλεως τῶν Ἀθηνῶν. Ἡ ἀπάντησή του εἶναι μοναδική. «Οἱ Ἕλληνες Ἱεράρχες δὲν παραδίδουν τὰς πόλεις εἰς τὸν ἐχθρόν, ἀλλὰ καθῆκον τῶν εἶναι νὰ ἐργασθοῦν διὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν αὐτῶν».

Τὸ δεύτερο μήνυμα λέει ὅτι θὰ πρέπει νὰ μεταβεῖ στὸν Ναὸ γιὰ νὰ τελέσει Δοξολογία. Καὶ πάλι ἡ ἀπάντηση τοῦ Χρυσάνθου δείχνει τὴν λεβέντικη καὶ Ρωμαίϊκη ψυχή του: «Δοξολογία δὲν ἔχει θέσιν ἐπὶ τὴ ὑποδουλώσει τῆς Πατρίδος μας. Ἡ ὥρα τῆς Δοξολογίας θὰ εἶναι ἄλλη».

Τὸ τρίτο μήνυμα εἶναι ὅτι ὁ Ἀνώτατος Γερμανὸς Στρατιωτικὸς Διοικητὴς θέλει νὰ τὸν ἐπισκεφτεῖ. Ἡ ἀπάντηση μονολεκτική. «Νά ἔρθει». Ὁ Γερμανὸς Διοικητὴς βρίσκεται στὸ Γραφείου τοῦ Χρυσάνθου. Ἡ συζήτηση ἔγινε στὰ Γερμανικά. 

Ὁ διάλογος είναι συγκλονιστικός

- Χρύσανθος: «Κύριε Στρατάρχα, πρωτίστως ὁ στρατὸς σας εἰσέβαλεν εἰς ἕνα τόπον τοῦ ὁποίου ὁ λαὸς ἠγωνίσθη διὰ τὴν ἐλευθερίαν του καὶ ἐξακολουθεῖ νὰ πιστεύει εἰς τὰ ἰδανικά του. Καὶ ἔχω καθῆκον, ὡς Ἀρχηγὸς τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος νὰ σᾶς συστήσω νὰ σεβαστὴ ἡ Γερμανικὴ Διοίκησις τὸν ἠρωϊκὸν λαὸν τῆς χώρας αὐτῆς διὰ νὰ ἀποφευχθοῦν τὰ δυσάρεστα».

- Φὸν Στοῦμε: «Εἴμεθα βέβαιοι ὅτι, ἡ Ἑλληνικὴ Ἐκκλησία θὰ συνεργαστῆ ἁρμονικὰ καὶ ἐγκάρδια μὲ τὰς στρατιωτικᾶς ἀρχὰς κατοχῆς, ἀκριβῶς γιὰ νὰ ἀποφευχθοῦν τὰ δυσάρεστα».

- Χρύσανθος: «Νὰ εἶστε βέβαιος ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Ἐκκλησία θὰ κάνει τὸ καθῆκον της καὶ κατὰ τὴν κρίσιμον αὐτὴν περιοδον».

- Φὸν Στοῦμε: «Κατερχόμενοι εἴδομεν τὰς καταστροφάς ποὺ ἐπροξένησαν εἰς τὴν χώραν σας οἱ Ἄγγλοι. Ποιὸς θὰ πληρώσει διὰ τὰς ζημίας αὐτάς;»

- Χρύσανθος: «Θὰ πληρώσει ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ χάσει τὸν πόλεμον», εἶπε μὲ νόημα.
Στὴν συνέχεια ὁ Χρύσανθος ἀρνεῖται νὰ ὁρκίσει τὴν κατοχικὴ Κυβέρνηση Τσολάκογλου λέγοντας: «Δὲν μπορῶ νὰ ὁρκίσω Κυβέρνησιν προβληθεῖσαν ὑπὸ τοῦ ἐχθροῦ. Ἡμεῖς γνωρίζωμεν ὅτι τὰς Κυβερνήσεις ὁρίζει ὁ λαὸς καὶ ὁ Βασιλεύς. Ἐδῶ τώρα, οὔτε ὁ λαὸς ἐψήφισεν τὴν Κυβέρνησιν οὔτε ὁ Βασιλεὺς τὴν ὅρισεν».

Μετὰ ἀπὸ αὐτὸ τὸ γεγονός, ὁ Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος ἐπαύθη ἀπὸ τὸν θρόνο του στὶς 2 Ἰουλίου τοῦ 1941. Ἀποτραβήχτηκε στὸ σπίτι του στὴν Κυψέλη στὴν ὁδὸ Σουμελὰ παρακολουθώντας τὰ γεγονότα, ἐνῶ συγχρόνως λειτουργεῖ καὶ παράνομο Ραδιοφωνικὸ Σταθμό, τὸν πρῶτο ἀντιστασιακὸ Σταθμὸ στὴν Κατοχὴ μὲ τὴν ὀνομασία «Ἀσύρματος τοῦ Δεσπότη». 

Ὁ Χρύσανθος ὑποβάλλει καὶ ἐπίσημα τὴν παραίτησή του ἀπὸ τὸν θρόνο του στὸν Βασιλέα τῶν Ἑλλήνων Γεώργιο τὸν Β’ μὲ τὸ τέλος τῆς Κατοχῆς.

Δείτε επίσης: Το χρονικό και η πείνα στην γερμανική κατοχή του 1941

Για τη στάση του αυτή, στις 2 Ιουνίου του 1941, με Συντακτική Πράξη της κατοχικής κυβέρνησης, καθαιρέθηκε από το αξίωμά του. Η μεθόδευση της απομάκρυνσής του ενισχυόταν και από τον Δαμασκηνό ο οποίος ήταν πρόθυμος να παράσχει τη συναίνεσή του στο σχηματισμό της κατοχικής κυβέρνησης κρίνοντάς το ως μέτρο ανάγκης.

Επίσης η τότε κυβέρνηση τονίζοντας τον απολυταρχικό χαρακτήρα του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου, ήθελε να ταυτίσει τον Χρύσανθο με τη μεταξική διακυβέρνηση. Ο Χρύσανθος θα αντιδράσει χαρακτηρίζοντας την κυβέρνηση Τσολάκογλου εξίσου δικτατορική με την προκάτοχό της. Ο κατοχικός υπουργός της Εθνικής Οικονομίας Πλάτων Χατζημιχάλης, συνδεόταν φιλικά με τον Χρύσανθο και τον θεωρούσε νόμιμο Αρχιεπίσκοπο, ενώ πίστευε ότι η κυβέρνηση στην οποία συμμετείχε είχε υπηρεσιακό χαρακτήρα, επομένως ήταν αναρμόδια για την επίλυση του αρχιεπισκοπικού ζητήματος.

Στις 17 Ιουνίου του 1941, η Κυβέρνηση Τσολάκογλου δημοσίευσε Νομοθετικό Διάταγμα για τη σύγκληση Μείζονος Συνόδου που θα αποφάσιζε για το κύρος της αρχιεπισκοπικής εκλογής του Χρύσανθου και 

«ουσιαστικά μεθοδευόταν [...] η επαναφορά του Δαμασκηνού στην ηγεσία της Εκκλησίας».

Η Σύνοδος θεώρησε, με απόφασή της, ως μη γενόμενη την εκλογή του Χρύσανθου και ανύπαρκτη την αρχιεπισκοπική του θητεία, ενώ χαρακτηριζόταν «επιβάτης» του θρόνου, δηλαδή παράνομα ευρισκόμενος στην ηγεσία της ελλαδικής Εκκλησίας. Το 1939-1941 συνεργάστηκε δημιουργικά με τον επιλεγέντα υπ' αυτού ως Πρωτοσύγκελο της Αρχιεπισκοπής Αθηνών, Αρχιμανδρίτη Γερβάσιο Παρασκευόπουλο, μετέπειτα Άγιο Γερβάσιο των Πατρών.

Το διάγγελμα του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Χρύσανθου προς τον ελληνικό λαό την 28η Οκτωβρίου 1940

Η προσφορά της Εκκλησίας στο έπος του ’40

ήταν εκείνη που μαζί με τον ακατάβλητο ηρωισμό του ελληνικού στρατού άνοιξε τον δρόμο για την ελευθερία. Οι στρατιώτες αντλούσαν ηρωισμό από την πίστη στον Θεό και αυτή η δύναμη τους έδωσε πνευματική ισχύ σε ολόκληρο το μέτωπο.

ΔΕΙΤΕ επίσης: Το ΟΧΙ του κλήρου της ορθόδοξης Εκκλησίας στην Γερμανική Κατοχή 1940 - 1944 (αφιέρωμα)

Η προσφορά της Εκκλησίας εκφράστηκε από εκπροσώπους της σε κάθε γωνιά της πατρίδας, από τον τότε Αρχιεπίσκοπο Χρύσανθο, τη μεγάλη εκκλησιαστική και εθνική φυσιογνωμία, μέχρι κάθε ηρωικό ιερέα που βρισκόταν στα βουνά προσφέροντας με κάθε τρόπο και εμψυχώνοντας τους στρατιώτες. 

Τον αγώνα των στρατιωτών μας στα βουνά της Βορείου Ηπείρου στήριξε και ο ίδιος και η Εκκλησία της Ελλάδος με κάθε τρόπο, ηθικό και υλικό. Αμέσως μόλις εκδηλώθηκε η ιταμή ιταλική επίθεση ο Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος απηύθυνε ραδιοφωνικό και γραπτό Διάγγελμα εκφράζοντας την απόλυτη συμπαράσταση της Εκκλησίας στη μάχη του Έθνους. Το κείμενο άρχιζε με μία φράση που θύμιζε τον όρκο των Αρχαίων Αθηναίων Εφήβων: 

«Η Εκκλησία ευλογεί όπλα τα ιερά».

Στις 28 Οκτωβρίου του 1940 ο Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος έστειλε διάγγελμα στον ελληνικό λαό, στο οποίο διακήρυττε:

«Τέκνα εν Κυρίω αγαπητά. Η Α.Μ. ο Βασιλεύς και ο πρόεδρος της Εθνικής ημών Κυβερνήσεως, καλούν ημάς πάντας ίνα αποδυθώμεν εις Άγιον υπέρ Πίστεως και Πατρίδος αμυντικόν αγώνα. Η Εκκλησία ευλογεί τα όπλα τα ιερά και πέποιθεν ότι τα τέκνα της Πατρίδος ευπειθή εις το κάλεσμα Αυτής και του Θεού θα σπεύσουν εν μία ψυχή και καρδία να αγωνισθούν υπέρ βωμών και εστιών και της Ελευθερίας και τιμής και θα συνεχίσουν ούτω την απ’ αιώνων πολλών αδιάκοπτον σειράν των τιμίων και ενδόξων αγώνων και θα προτιμήσουν τον ωραίον θάνατον από την άσχημον ζωήν της δουλείας.

Και μη φοβούμεθα από των αποκτεινόντων το σώμα, την δε ψυχήν μη δυνάμενων αποκτείναι, ας φοβούμεθα δε μάλλον τον δυνάμενον και ψυχήν και σώμα απολέσαι. Επιρρίψωμεν επί Κύριον την μέριμναν ημών και αυτός θα είναι βοηθός και αντιλήπτωρ εν τη αμύνη κατά της αδίκου επιθέσεως των εχθρών. Ούτοι εν αρμάσι και ούτοι εν ίπποις, ημείς δε εν ονόματι Κυρίου του Θεού και εν τη γενναιότητι και ανδρία μεγαλυνθησόμεθα. Η Χάρις του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού και η αγάπη του Θεού και Πατρός επί πάντων ημών.

Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χρύσανθος».

Η Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών έστειλε και στον Ιερό Κλήρο την παρακάτω εγκύκλιο:

«Ως γνωστόν το Έθνος εκηρύχθη εν επιστρατεύσει… Εις την πρόσκλησιν ταύτην δεν πρέπει να υστερήση ο Ιερός Κλήρος, ο οποίος εις πάσαν εθνικήν περιπέτειαν πρωτηγωνίστησεν…Όθεν… παρακαλούμεν πάντας υμάς των ενοριών και των Ιερών Ναών υμών, παρέχοντες πάντοτε πρόθυμον την υμετέραν συνδρομήν και βοήθειαν εις τους ευσεβείς ημών ενορίτας, ενθαρρύνοντες και παρηγορούντες αυτούς και προφρόνως συντρέχοντες εις τας ανάγκας αυτών, όπου ζητηθεί η υμετέρα αρωγή και αντίληψις, προσκαρερήτε δε τη προσευχή και τη δεήσει, τακτικώς και ανελλιπώς εν πάση ευλαβεία και εν φόβω Θεού επιτελούντες καθ’ εκάστην πρωτίστως μεν απάσας τας ενδιατάκτους Ακολουθίας Εσπερινού, Όρθρου και Λειτουργίας, ιδία δε και καθ’ εκάστην εσπέραν τελήτε την Ακολουθίαν της Παρακλήσεως

«Υπέρ ειρήνης και καταστάσεως του σύμπαντος κόσμου, ευσταθείας των Αγίων του Θεού Εκκλησιών, Υπέρ… ευοδώσεως και ενισχύσεως του φιλοχρίστου κατά γην, θάλασσαν και αέρα Στρατού ημών, διαφυλάξεως, σκέπης, βοηθείας και αντιλήψεως του ευσεβούς ημών Έθνους...».

Βιβλιογραφία

• Θεοδόσης Τσιρώνης, Εκκλησία πολιτευομένη. Ο πολιτικός λόγος της Εκκλησίας της Ελλάδος (1913-1941), εκδ. Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2010, σελ. 414 υποσ. 854. όπ.π., σελ.416. όπ.π.,σελ.421
• Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης (ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ)
• Ο αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρύσανθος ο από Τραπεζούντος. Η εθνική και εκκλησιαστική δράσις του 1926-1949 (εκ του αρχείου του), υπό Γεωργίου Ν. Τασούδη (βιβλίον δεύτερον), Αθήνα 1972
• Χρυσάνθου Αρχιεπισκόπου Αθηνών του από Τραπεζούντος, Άρθρα και μελέτες 1911-1949, υπό Γεωργίου Ν. Τασούδη (βιβλίον τρίτον), Αθήνα 1977
• Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρύσανθος (1938-1941): Ο Πρώτος Αντιστασιακός της Εκκλησίας κατά το Έπος του 1940 και τη Γερμανική Κατοχή » Ιωάννης Ελ. Σιδηράς, Θεολόγος – Εκκλησιαστικός Ιστορικός – Νομικός, καθώς και υπεύθυνος διαχειριστής του ιστολογίου “ΠΑΤΡΙΑΡΧΙΚΟΣ ΑΜΒΩΝ ΦΑΝΑΡΙΟΥ“.

by Sophia Drekou ✧ Αέναη επΑνάσταση

Περισσότερα Θέματα: Β' Παγκόσμιος, Ιστορία 

Σχετικά Θέματα:

• Το ΟΧΙ του κλήρου της ορθόδοξης Εκκλησίας στην Γερμανική Κατοχή 1940 - 1944 (αφιέρωμα)
• Όταν κατέβασαν τη ναζιστική σημαία από την Ακρόπολη ο Γλέζος και Σάντας (video αφιέρωμα)

Οι διάλογοι που ακολουθούν γεννήθηκαν με αφορμή αυτό το αφιέρωμα και φωτίζουν περισσότερο την ιστορία.

Οι αναγνώστες και οι αναγνώστριες σχολιάζουν

• Σχόλιο Giorgos Tependris: ..ανήκει στα τιμημενα ράσα...και όχι σε αυτά, που έγιναν φερέφωνα των κατακτητών... 9 Αυγ 2026

• Απάντηση Αέναη Sophia: Giorgos Tependris Υπήρχαν κι άλλοι πολλοί ιερείς »»» Το ΟΧΙ του κλήρου της ορθόδοξης Εκκλησίας στην Γερμανική Κατοχή 1940 - 1944 ----12 Αυγ 2026

• Σχόλιο Θάνος Θεοδωρόπουλος: ....και ανέλαβε ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός που έκανε όλες τις βρώμικες δουλειές των Γερμανών και των Άγγλων... 9 Αυγ 2026

• Απάντηση Sophia Drekou: Θάνος Θεοδωρόπουλος, Η δράση του Αρχιεπίσκοπου Δαμασκηνού την περίοδο της Κατοχής χαρακτηρίζεται από τολμηρές πρωτοβουλίες και αγωνιώδες ποιμαντικό ενδιαφέρον για τον χειμαζόμενο ελληνικό λαό. Ενόψει του επαπειλούμενου λιμού, καταβάλει προσπάθειες για την αξιοποίηση δύο ανεκτέλεστων, λόγω του πολέμου, συμβάσεων που είχε συνάψει η κυβέρνηση Μεταξά με άλλα κράτη, την αγορά, δηλαδή, 370.000 τόνων σταριού από την Αυστραλία και την πίστωση της Τουρκίας με 600.000 τουρκικές λίρες για αγορά τροφίμων.

Οι προσπάθειές του, όμως, προσκρούουν στην άρνηση της Μεγάλης Βρετανίας να επιτρέψει τον ανεφοδιασμό της κατεχόμενης Ελλάδος εξ αιτίας των πολεμικών συγκρούσεων, ενώ η σύμβαση με την Τουρκία επιφέρει ποσότητα τροφίμων, που καλύπτει ελάχιστα τις ανάγκες επισιτισμού. ...και άλλα.... 9 Αυγ 2026 στις 6:37 μ.μ.

• Απάντηση Sophia Drekou: Αντιτάχθηκε στην απόφαση της Γερμανίας να κάνει πολιτική επιστράτευση Ελλήνων με σκοπό να εργαστούν στη Γερμανία (Φεβρουάριος – Μάρτιος 1943). Μάλιστα μετέβη ο ίδιος στο γραφείο του Άλτενμπουργκ (πληρεξούσιου του Γ Ράιχ στην Ελλάδα) - μαζί με τον καθηγητή Ι. Γεωργάκη ως διερμηνέα - και δήλωσε πως εάν δεν ματαιωνόταν η απόφαση πολιτικής επιστράτευσης οι καμπάνες όλων των εκκλησιών θα χτυπούσαν ώσπου να πέσει και ο τελευταίος που θα είναι σε θέση να τραβάει τα σχοινιά, δήλωση που θορύβησε τον Άλτενμπουργκ και συνέβαλε στην ακύρωση της απόφασης. 9 Αυγ 2026 στις 6:39 μ.μ.

• Απάντηση Θάνος Θεοδωρόπουλος: Sophia Drekou ....καλημέρα! Η επιστράτευση ματαιώθηκε από το ΕΑΜ που με τις διαδηλώσεις όπου πρωτοστάτησε και με το Καψιμο των καταλόγων της επιστράτευσης 10 Αυγ 2026

• Απάντηση Αέναη Sophia: Θάνος Θεοδωρόπουλος. σωστά σημειώνετε... ως προς ένα ουσιώδες σημείο και αξίζει να το ξεκαθαρίσουμε ιστορικά.

Η ματαίωση της πολιτικής επιστράτευσης δεν μπορεί να αποδοθεί στον Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό. Καθοριστική υπήρξε η μαζική λαϊκή αντίσταση, με πρωταγωνιστικό οργανωτικό ρόλο του ΕΑΜ και ιδιαίτερα του Εργατικού ΕΑΜ. Οι απεργίες και οι διαδηλώσεις κορυφώθηκαν στις 5Μαρτίου του 1943, όταν δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι κατέβηκαν στους δρόμους, συγκρούστηκαν με τις δυνάμεις Κατοχής και διαδηλωτές εισέβαλαν στο Υπουργείο Εργασίας, όπου καταστράφηκαν κατάλογοι επιστράτευσης. Υπήρξαν νεκροί και τραυματίες. Υπό το βάρος αυτής της κοινωνικής έκρηξης, το μέτρο τελικά ματαιώθηκε.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει, για να αναγνωρίσουμε τον αγώνα του ΕΑΜ, να διαγράψουμε κάθε άλλη μορφή αντίστασης. Η δική μου αναφορά στον Δαμασκηνό αφορά τη στάση που κράτησε από τη θέση του απέναντι στους κατακτητές και όχι την απόδοση σ' εκείνον της λαϊκής νίκης.

Και ίσως εδώ βρίσκεται κάτι πολύ σημαντικό για τον τρόπο με τον οποίο γράφουμε την Ιστορία: δεν χρειάζεται να αφαιρέσουμε από τον έναν για να αποδώσουμε στον άλλον ό,τι πραγματικά του ανήκει.

Στο ΕΑΜ και στον λαό που βγήκε στους δρόμους ανήκει ο καθοριστικός ρόλος της μαζικής κινητοποίησης και το βαρύ τίμημά της. Στον Δαμασκηνό πρέπει να αποδίδονται οι δικές του παρεμβάσεις και πράξεις αντίστασης, χωρίς ούτε εξιδανίκευση ούτε διαγραφή.

Η ιστορική μνήμη γίνεται δικαιότερη όταν χωρά ολόκληρη την εικόνα... ακόμη κι όταν αυτή δεν εξυπηρετεί τα εύκολα σχήματα «οι δικοί μας» και «οι άλλοι». 21 Σεπ 2026

• Απάντηση Sophia Drekou: Έχει τόσους και τόσους αγωνιστές η εκκλησία... μην βλέπετε μονόπλευρα. 9 Αυγ 2026 - https://www.sophia-ntrekou.gr/2014/10/germaniki-katoxi-kai-to-OXI-orthodoxis-ekklisias.html

• Απάντηση Θάνος Θεοδωρόπουλος: Sophia Drekou ....οι αγωνιστές του κλήρου ήταν οι ιεράρχες Ηλείας Αντώνιος πρόεδρος της τριμελούς διοικούσας του ΕΑΜ Πελοποννήσου και ο Κοζάνης Ιωακείμ εκλεγμένοι εθνοσυμβουλοι από τον λαό οι οποίοι για τους αγώνες τους διώχθηκαν από τους δωσίλογους νικητές του εμφυλίου καθαιρέθηκαν και απλοί ιερείς που με τον Σταύρο στο ένα χέρι και το όπλο στο άλλο πολέμησαν μέσα από τις γραμμές του ΕΛΑΣ τους κατακτητές και τους ντόπιους συνεργάτες τους....Αυτοί είναι οι δικοί μας Άγιοι! 10 Αυγ 2026

• Απάντηση Sophia Drekou: Θάνος Θεοδωρόπουλος, ασφαλώς και αυτοί. Και καλά κάνετε που τους θυμίζετε, γιατί η συμμετοχή κληρικών στην Εθνική Αντίσταση, και ειδικότερα στο ΕΑΜ και στον ΕΛΑΣ, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας της Κατοχής και δεν πρέπει ούτε να αποσιωπάται ούτε να υποβαθμίζεται.

Εδώ όμως βρίσκεται ακριβώς η ένστασή μου: γιατί να γράψουμε «αυτοί είναι οι αγωνιστές του κλήρου» και όχι «και αυτοί»;

Η Εκκλησία της Κατοχής δεν υπήρξε ένα ενιαίο πολιτικό σώμα, όπως άλλωστε δεν υπήρξε και ολόκληρη η ελληνική κοινωνία. Υπήρξαν ιεράρχες και κληρικοί που συνδέθηκαν με το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ, άλλοι που αντιστάθηκαν με διαφορετικούς τρόπους, άνθρωποι που προστάτευσαν καταδιωκόμενους, περιέθαλψαν πεινασμένους ή παρενέβησαν απέναντι στις κατοχικές αρχές... και ασφαλώς υπήρξαν επίσης πρόσωπα των οποίων η στάση μπορεί και πρέπει να κριθεί ιστορικά.

Γι’ αυτό και η ανάρτησή μου μιλά για το «Όχι του κλήρου» και όχι για το «Όχι μιας παράταξης του κλήρου».

Και θα συμφωνήσω μαζί σας σε κάτι ακόμη: όσοι κληρικοί πήραν το όπλο, διώχθηκαν, φυλακίστηκαν ή πλήρωσαν την αντιστασιακή τους δράση δεν πρέπει να εξαφανίζονται από την εκκλησιαστική μας μνήμη επειδή ανήκαν πολιτικά στην Αριστερά. Αυτό θα ήταν ιστορικά άδικο.

Αλλά το αντίστροφο θα ήταν εξίσου άδικο: να θεωρήσουμε ότι αντίσταση υπήρξε μόνο εκεί όπου υπήρχε κομματική ή οργανωτική ένταξη στο ΕΑΜ.

Η Εθνική Αντίσταση ήταν ευρύτερο ιστορικό φαινόμενο. Το ΕΑΜ υπήρξε η μεγαλύτερη αντιστασιακή δύναμη της χώρας· δεν υπήρξε όμως η μοναδική μορφή Αντίστασης.
Και για τη φράση σας «αυτοί είναι οι δικοί μας Άγιοι», θα πρόσθετα κάτι που για μένα έχει σημασία: την αγιότητα δεν την απονέμει η πολιτική παράταξη και την ιστορική τιμή δεν πρέπει να την αφαιρεί η αντίπαλη παράταξη.

Ας κρατήσουμε λοιπόν όλους όσοι αντιστάθηκαν εκεί όπου πραγματικά ανήκουν: στην Ιστορία, με το όνομά τους, τις πράξεις τους και τις επιλογές τους... χωρίς λήθη, αλλά και χωρίς αποκλειστικές ιδιοκτησίες της Αντίστασης. 21 Σεπ 2026

• Σχόλιο Julio Julio: Ήταν επιλογή του Ιωάννη Μεταξά. Τα λαμόγια του υπέρ κράτους μεταξύ τους και κάποιοι υπουργοί του Μεταξά, προώθησαν και εξέλεξαν αρχικά τον Δαμασκηνο. Όμως ο Μεταξάς προσέφυγε στο ΣΤΕ. Ακυρώθηκε η εκλογή και εξελέγη ο Χρύσανθος, πρώην μητροπολίτης Τραπεζούντας. Ένας ακέραιος ιεράρχης. 12 Αυγ 2026

• Απάντηση Sophia Drekou: Julio, σωστά ότι πίσω από την εκλογή του Χρυσάνθου υπήρξε έντονη παρέμβαση του καθεστώτος Μεταξά, το οποίο τον προτιμούσε για τον αρχιεπισκοπικό θρόνο.

Μια μικρή ιστορική διευκρίνιση μόνο: ο Δαμασκηνός είχε αρχικά εκλεγεί Αρχιεπίσκοπος το 1938, με οριακή πλειοψηφία. Η εκλογή του προσβλήθηκε και τελικά ακυρώθηκε από το Συμβούλιο της Επικρατείας. Ακολούθησε νέα εκκλησιαστική και νομοθετική διαδικασία, μέσα στο πλαίσιο της ισχυρής κρατικής παρέμβασης του καθεστώτος, και εξελέγη ο Χρύσανθος, πρώην Μητροπολίτης Τραπεζούντας.

Αυτό όμως κάνει ακόμη πιο ενδιαφέρουσα την προσωπικότητα του Χρυσάνθου: η πολιτική εξουσία που συνέβαλε στην άνοδό του στον αρχιεπισκοπικό θρόνο δεν καθόρισε τελικά τη συνείδησή του.

Όταν ήρθε η Κατοχή, αρνήθηκε να συμμετάσχει στην παράδοση της Αθήνας στους Γερμανούς και, κυρίως, αρνήθηκε να ορκίσει την κυβέρνηση Τσολάκογλου, θεωρώντας ότι δεν μπορούσε η Εκκλησία να νομιμοποιήσει με τον όρκο και την ευλογία της μια κυβέρνηση σχηματισμένη υπό την εξουσία του κατακτητή.

Και αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι το ουσιώδες στην περίπτωσή του: μπορούμε να εξετάζουμε κριτικά και τον προβληματικό τρόπο της ανάδειξής του και το ηθικό βάρος της κατοπινής στάσης του. Το ένα ιστορικό γεγονός δεν χρειάζεται να αποκρύπτει το άλλο.

Ίσως μάλιστα εκεί ακριβώς δοκιμάζεται η ακεραιότητα ενός ανθρώπου: όχι από το ποιος τον επέλεξε κάποτε, αλλά από το αν, όταν έρθει η κρίσιμη ώρα, μπορεί να πει «Όχι» ακόμη και απέναντι στην ισχυρότερη εξουσία. 21 Σεπ 2026

• Απάντηση Sophia Drekou: Και υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ιστορική ειρωνεία: ο Χρύσανθος, που είχε ευνοηθεί από την κρατική παρέμβαση του καθεστώτος Μεταξά, απομακρύνθηκε το 1941 μετά την άρνησή του να ορκίσει την κατοχική κυβέρνηση, ενώ ο Δαμασκηνός επανήλθε τότε στον αρχιεπισκοπικό θρόνο.

Αυτό δίνει, νομίζω, ακόμη μεγαλύτερο βάθος: ο αρχ. Χρύσανθος δεν χρειάζεται εξωραϊσμό για να αναδειχθεί· η ίδια η πράξη του απέναντι στην Κατοχή αρκεί. 21 Σεπ 2026