Δεξιά: Εικόνα του Αγίου Αθανασίου δια χειρός Φωτίου Κόντογλου
αριστερά: προσωπογραφία του ποιητή που φιλοτέχνησε
η Θάλεια Φλώρα - Καραβία το 1926.
Σύνθεση photo by Sophia-Ntrekou.gr | Αέναη επΑνάσταση
Αθανάσιος (Ιουλιανό ποίημα του Καβάφη)
Επιμέλεια της Σοφίας Ντρέκου
Ο Κωνσταντίνος Καβάφης παρουσιάζει στο ποίημα τη φυγή του Μέγα Αθανάσιου στον Νείλο, που είχε ως αποτέλεσμα να περάσει συνολικά 18 χρόνια εξόριστος. Διάβασε το περιστατικό που ενέπνευσε το ποίημα σε ένα αγγλικό βιβλίο για την ιστορία της εκκλησίας της Αιγύπτου.
Όμως, στο χειρόγραφο του ποιήματος υπάρχει σημείωση του ποιητή, με χρονολογία Νοέμβριος 1929, πολύ χαρακτηριστική για το πώς δούλευε τα ιστορικά του ποιήματα.
Ο Καβάφης γράφει ότι δεν βρήκε ούτε στον 67ο τόμο της πατρολογίας του Migne την επιβεβαίωση του περιστατικού, ούτε στον 82ο, και σημειώνει «εάν δεν ευρεθεί αλλού, σε κανέναν βίο του Αγ. Αθανασίου, το ποίημα δεν στέκεται». Και επειδή τελικά το ποίημα έμεινε ατελές, μπορούμε να υποθέσουμε ότι δεν βρήκε την αρχαία περικοπή που θα τεκμηρίωνε τη σύγχρονη πηγή!
🟫 Αθανάσιος - Κ. Καβάφη (Απρίλιος 1920)
Μέσα σε βάρκα επάνω στον μεγάλο Νείλο,
με δυο πιστούς συντρόφους μοναχούς,
φυγάς και ταλαιπωρημένος ο Αθανάσιος
-ο ενάρετος, ο ευσεβής, ο την ορθήν πίστιν τηρών-
προσεύχονταν. Τον καταδίωκαν οι εχθροί
και λίγη ελπίς υπήρχε να σωθεί.
Ήταν ο άνεμος ενάντιος·
και δύσκολα η σαθρή βάρκα τους προχώρει.
Σαν ετελείωσε την προσευχή,
έστρεψε το θλιμμένο βλέμμα του
προς τους συντρόφους του –κι απόρησε
βλέποντας το παράξενο μειδίαμά τους.
Οι μοναχοί, ενώ προσεύχονταν εκείνος,
είχαν συναισθανθεί τι εγίνονταν
στην Μεσοποταμία· οι μοναχοί
εγνώρισαν που εκείνη την στιγμή
ο φαύλος Ιουλιανός είχεν εκπνεύσει.
🟡 Ανάλυση του ποιήματος
Ο Κωνσταντίνος Καβάφης παρουσιάζει στο ποίημα αυτό τη φυγή του Μέγα Αθανάσιου στον Νείλο, όπως αυτή καταγράφεται στο βιβλίο της E. L. Butcher, The Story of the Church of Egypt (Vol. 1, pages: 184-185). Ο ποιητής αντλεί το υλικό του ποιήματος από ένα βιβλίο ιστορίας, όπως συχνά συμβαίνει στο έργο του, αλλά η πρόθεσή του δεν εξαντλείται στο να δώσει ποιητική μορφή σ’ ένα στιγμιότυπο από την πολυτάραχη ζωή του Μέγα Αθανάσιου. Την προσοχή του ποιητή έλκει η αναφορά στη δυνατότητα των δύο μοναχών να γνωρίζουν διαισθητικά πως ο αυτοκράτορας Ιουλιανός έχει σκοτωθεί.
Η διαχρονική ανάγκη των ανθρώπων -ήδη από την αρχαιότητα- να αποδίδουν σε ορισμένα πρόσωπα υπερφυσικές ιδιότητες, αμβλύνοντας ίσως την αίσθηση της αδυναμίας που διατρέχει τον ανθρώπινο βίο, αποτελεί πιθανώς το γενεσιουργό αίτιο των θρησκειών, εφόσον η ύπαρξη κάποιας ανώτερης αγαθής δύναμης λειτουργεί παραμυθητικά και κατευνάζει τους ανθρώπινους φόβους.
Νομίζω ὅτι ὁ Καβάφης συνδύασε δύο ἱστορίες. Ἡ μία ἀφορᾶ τὴν καταδίωξη τοῦ Μ. Ἀθανασίου ἀπὸ τοὺς ἀξιωματούχους τοῦ Ἰουλιανοῦ στὸ Νεῖλο, καὶ περιγράφεται ἀπὸ τὸν Θεοδώρητο, Ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία, 3.5, καὶ τὸν Σωκράτη, Ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία, 3.14, ποὺ βρίσκονται στοὺς τόμους 82, 1096D, καὶ 67, 416A-B τῆς ἑλληνικῆς Πατρολογίας τοῦ Migne, ἀντίστοιχα.
Σύμφωνα μὲ τὴν ἱστορία αὐτήν, ὁ Μέγας Ἀθανάσιος μπῆκε ἀπὸ τὴν Ἀλεξάνδρεια σὲ ἕνα πλοῖο κατευθυνόμενος νότια. Κι ἐνῶ τὸ πλοῖο τοῦ κρατικοῦ ἀξιωματούχου καταδίωκε, χωρὶς ὅμως νὰ τὸ βλέπει, τὸ πλοῖο τοῦ Μ. Ἀθανάσιου, ὁ τελευταῖος διέταξε νὰ ἀλλάξουν κατεύθυνση καὶ νὰ πλεύσουν πρὸς τὴν Ἀλεξάνδρεια, πρὸς τὸ βορρά. Μοιραῖα, συναντήθηκαν μὲ τὸ πλοῖο τοῦ ἀξιωματούχου, ποὺ χωρὶς νὰ ξέρει ποιὸς ἦταν ὁ Ἀθανάσιος, τὸν ρώτησε πόσο μακριὰ εἶναι ὁ Ἀθανάσιος. Ὁ Μέγας Ἀθανάσιος τοῦ ἀπάντησε «ὄχι πολὺ μακριά», καὶ συνέχισε τὴν πορεία του ξεφεύγοντας ἀπὸ τοὺς διῶκτες τοῦ Ἰουλιανοῦ. Ἡ πρώτη στροφή, λοιπόν, ταιριάζει ἐν μέρει μὲ τὶς ἀφηγήσεις τῶν Σωκράτη καὶ Θεοδώρητου.
Ἡ δεύτερη ἱστορία, παραμένει μυστήριο, ἀλλὰ μπορῶ νὰ κάνω κάποιες ὑποθέσεις. Νομίζω ὅτι σὲ διάφορους βίους ἁγίων τῆς ἐποχῆς τοῦ Ἰουλιανοῦ, ὁ ἑκάστοτε ἅγιος πληροφορεῖται ὑπερφυσικὰ τὸ θάνατο τοῦ Ἰουλιανοῦ κατὰ τὴ μάχη.
Ἐπίσης, νομίζω σὲ κείμενο περὶ μοναχῶν, τὸ ὁποῖο ἀφορᾶ τὰ κατορθώματα ἑνὸς αἰγυπτίου ἐρημίτη, αὐτὸς κατάφερε νὰ ἀκινητοποιήσει ἕναν δαίμονα ποὺ εἶχε ἀποσταλεῖ ἀπὸ τὸν Ἰουλιανό, ὁ ὁποῖος ἔπρεπε διὰ μέσου τῆς Αἰγύπτου νὰ πάει στὴ Δύση ἀπὸ τὴν Περσία ὅπου βρισκόταν ὁ Ἰουλιανός.
Ὁ δαίμονας δὲν τὰ κατάφερε κι ἐν τῷ μεταξὺ ὁ μοναχὸς «εἶδε» τὸ θάνατο τοῦ Ἰουλιανοῦ. Στὸ κάτω-κάτω τῆς γραφῆς, σύμφωνα μὲ τὸν Ρουφίνο καὶ τὸν Σωκράτη, φεύγοντας γιὰ τὴν ἐξορία τὴν ὁποία τοῦ ἐπέβαλε ὁ Ἰουλιανός, ὁ Μέγας Ἀθανάσιος παρηγόρησε τοὺς φίλους του ὅτι ὁ Ἰουλιανὸς εἶναι ἕνα νεφύδριο, ἕνα συννεφάκι δηλαδή, τὸ ὁποῖο καὶ θὰ φύγει γρήγορα.
Ἂν ἰσχύει κάτι ἀπὸ αὐτά, τότε ἁπλούστατα ὁ Καβάφης συνδύασε δύο ἱστορίες ἄσχετες ἀναμεταξύ τους. Τὸ ποίημά του δὲν εἶναι ἀκριβὴς μεταφορὰ τῶν δύο περιστατικῶν, ἀλλὰ συνδυασμός, καὶ ἴσως γι’ αὐτὸ ὁ Καβάφης δὲν μποροῦσε νὰ βρεῖ ποῦ διάβασε γιὰ τὰ περιστατικά. Ἴσως ἡ Πατρολογία τοῦ Μὶν νὰ ἦταν δυσεύρετη, ἀλλιῶς δὲν κατανοῶ πῶς δὲν βρῆκε ὁ Καβάφης τὸ περιστατικὸ τῆς φυγῆς διὰ τοῦ Νείλου στὴν Ἄνω Αἴγυπτο.
Ο Κωνσταντίνος Καβάφης παρουσιάζει στο ποίημα αυτό τη φυγή του Μέγα Αθανάσιου στον Νείλο, όπως αυτή καταγράφεται στο βιβλίο της E. L. Butcher, The Story of the Church of Egypt (Vol. 1, pages: 184-185). Ο ποιητής αντλεί το υλικό του ποιήματος από ένα βιβλίο ιστορίας, όπως συχνά συμβαίνει στο έργο του, αλλά η πρόθεσή του δεν εξαντλείται στο να δώσει ποιητική μορφή σ’ ένα στιγμιότυπο από την πολυτάραχη ζωή του Μέγα Αθανάσιου. Την προσοχή του ποιητή έλκει η αναφορά στη δυνατότητα των δύο μοναχών να γνωρίζουν διαισθητικά πως ο αυτοκράτορας Ιουλιανός έχει σκοτωθεί.
Πρόκειται για μια πεποίθηση -πως ορισμένοι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να γνωρίζουν κατά τρόπο διαισθητικό γεγονότα που συμβαίνουν σε άλλα μέρη-, η οποία εμφανίζεται όχι μόνο στη χριστιανική σκέψη, αλλά και σε αυτή των εθνικών, όπως το αναδεικνύει ο Καβάφης στο ίδιου θέματος ποίημα «Περί τα των ξυστών άλση», όπου ο φιλόσοφος Απολλώνιος ο Τυανεύς, ενώ βρίσκεται στην Έφεσο, «βλέπει» τη δολοφονία του αυτοκράτορα Δομιτιανού, που συμβαίνει στη Ρώμη.
Η διαχρονική ανάγκη των ανθρώπων -ήδη από την αρχαιότητα- να αποδίδουν σε ορισμένα πρόσωπα υπερφυσικές ιδιότητες, αμβλύνοντας ίσως την αίσθηση της αδυναμίας που διατρέχει τον ανθρώπινο βίο, αποτελεί πιθανώς το γενεσιουργό αίτιο των θρησκειών, εφόσον η ύπαρξη κάποιας ανώτερης αγαθής δύναμης λειτουργεί παραμυθητικά και κατευνάζει τους ανθρώπινους φόβους.
«Μέσα σε βάρκα επάνω στον μεγάλο Νείλο,
με δυο πιστούς συντρόφους μοναχούς,
φυγάς και ταλαιπωρημένος ο Αθανάσιος
– ο ενάρετος, ο ευσεβής, ο την ορθή πίστην τηρών –»
Η αφήγηση του περιστατικού ξεκινά χωρίς αναφορές σε όσα έχουν προηγηθεί, μήτε παρέχει πληροφορίες σχετικά με το γιατί βρίσκεται σε διαδικασία φυγής ο Μέγας Αθανάσιος. Ο ποιητής ενδιαφέρεται, άλλωστε, περισσότερο να αποδώσει την κρισιμότητα της κατάστασης για τη ζωή του Αθανάσιου, παρά για το ιστορικό πλαίσιο, το οποίο αποσαφηνίζεται στην πορεία με την αναφορά στον Ιουλιανό.
Η επιμονή προσπάθεια του Μέγα Αθανάσιου να προφυλάξει το δόγμα της Ορθοδοξίας και να μην επιτρέψει καμία παρέκκλιση από αυτό, τον έφερε αντιμέτωπο με τέσσερις αυτοκράτορες και είχε ως αποτέλεσμα να περάσει συνολικά 18 χρόνια εξόριστος.
Ο ποιητής αποδίδει με λιτό, αλλά εναργή τρόπο τον άμεσο κίνδυνο στον οποίο βρίσκεται ο Μέγας Αθανάσιος. Διωγμένος από τη στεριά, διότι έχει δοθεί εντολή για τον εντοπισμό του, σπεύδει στα νερά του Νείλου, αλλά με τον άνεμο να πνέει αντίθετα η «σαθρή» βάρκα μετακινείται με δυσκολία, καθιστώντας την προσπάθεια φυγής του αμφίβολη. Ο Αθανάσιος προσεύχεται, ζητώντας τη βοήθεια του Θεού, διότι γνωρίζει πως αν δεν κατορθώσει να απομακρυνθεί και τον συλλάβουν, είναι πολύ πιθανό να τον εκτελέσουν.
Η αφηγηματική απόδοση του περιστατικού εμπεριέχει έντονο το στοιχείο της αγωνίας, αλλά και των απροσδόκητων ανατροπών. Ο Μέγας Αθανάσιος, απορροφημένος στην προσευχή του, δεν αντιλαμβάνεται εγκαίρως τη μεγάλη αλλαγή στη συναισθηματική κατάσταση των μοναχών που τον συνοδεύουν. Έτσι, ενώ ο ίδιος συνεχίζει να διακατέχεται από έντονα συναισθήματα φόβου και στεναχώριας, εκπλήσσεται εύλογα όταν βλέπει τους συντρόφους του να χαμογελούν.
Η προσευχή του Αθανάσιου για θεϊκή συνδρομή εισακούγεται με τον πλέον απρόσμενο τρόπο, καθώς τη στιγμή που εκείνος είναι δοσμένος στην εσωτερική διαδικασία της παράκλησης, οι μοναχοί συναισθάνονται -κατά τρόπο θαυματουργό- τα όσα συμβαίνουν στη Μεσοποταμία. Εκεί, στις 26 Ιουνίου 363, ο Ιουλιανός, ενώ εμπλέκεται σε δευτερεύουσας σημασίας αψιμαχίες με τις διασκορπισμένες δυνάμεις των ηττημένων πια Περσών, πληγώνεται από δόρυ αγνώστου -όχι κατ’ ανάγκη κάποιου Πέρση- και εκπνέει λίγες ώρες μετά.
Το πώς οι μοναχοί έχουν τη δυνατότητα να γνωρίζουν τι συμβαίνει στη Μεσοποταμία, ο ποιητής δεν το σχολιάζει. Σκοπός του, άλλωστε, δεν είναι να κρίνει το συγκεκριμένο περιστατικό, αλλά να αναδείξει τη γενικότερη τάση των ανθρώπων να πιστεύουν πως μια τέτοιου είδους διαισθητική ικανότητα είναι υπαρκτή σε ορισμένους ανθρώπους της θρησκείας ή του πνεύματος γενικότερα.
Ο Καβάφης παραθέτει το γεγονός αυτό χωρίς δικά του σχόλια σχετικά με το πώς ή το αν όντως είναι αληθές. Πρόθεσή του, προφανώς, δεν είναι να δώσει μια δική του απάντηση σε αυτό -κάθε αναγνώστης είναι ελεύθερος να κρίνει μόνος του.
Ο ποιητής, ωστόσο, εντάσσει ένα δικό του σχόλιο στον τελευταίο στίχο, χαρακτηρίζοντας τον Ιουλιανό «κάθαρμα» και εκφράζει, έτσι, τη συλλογική αντιπάθεια των χριστιανών απέναντι στον αυτοκράτορα αυτόν που τους υπέβαλε τόσο αναίτια σε ποικίλες δοκιμασίες, προσπαθώντας μάταια να επαναφέρει την ήδη τότε ξεπερασμένη ειδωλολατρική θρησκεία. [Δείτε μια αναλυτική παρουσίαση της ζωής και της δράσης του Ιουλιανού στο ποίημα του Κωνσταντίνου Καβάφη «Εις τα περίχωρα της Αντιοχείας»]
Αξίζει να προσεχθεί πως ο Καβάφης δεν χρησιμοποιεί τους όρους «Μέγας» ή «Άγιος», όταν αναφέρεται στον Αθανάσιο, καθώς οι τίτλοι αυτοί τού αποδόθηκαν μεταθανάτια. Ο Αθανάσιος παρουσιάζεται εδώ σε μια δύσκολη στιγμή, χωρίς την αίγλη της αγιοσύνης και της μεγαλοσύνης. Είναι ένας απλός άνθρωπος που βρίσκεται σε άμεσο κίνδυνο και φοβάται για τη ζωή του. Ο ποιητής, πάντως, δεν έχει καμία πρόθεση να φανεί ασεβής απέναντι σε μια τόσο σημαντική προσωπικότητα της χριστιανικής θρησκείας, γι’ αυτό και στον παρένθετο στίχο αναφέρει συνοπτικά τα κύρια θετικά χαρακτηριστικά του Μέγα Αθανάσιου. Η αναφορά ιδίως στο γεγονός ότι τηρούσε την ορθή πίστη, αποκαλύπτει τον βασικό λόγο για τον οποίο ο Αθανάσιος γνώρισε συνεχείς διώξεις και ταλαιπωρήθηκε τόσο πολύ κατά τη διάρκεια της ζωής του.
Η επιμονή προσπάθεια του Μέγα Αθανάσιου να προφυλάξει το δόγμα της Ορθοδοξίας και να μην επιτρέψει καμία παρέκκλιση από αυτό, τον έφερε αντιμέτωπο με τέσσερις αυτοκράτορες και είχε ως αποτέλεσμα να περάσει συνολικά 18 χρόνια εξόριστος.
«Προσευχόταν. Τον καταδίωκαν οι εχθροί
και λίγη ελπίς υπήρχε να σωθεί,
Ήταν άνεμος ενάντιος˙
και δύσκολα η σαθρή βάρκα τους προχώρει.»
Ο ποιητής αποδίδει με λιτό, αλλά εναργή τρόπο τον άμεσο κίνδυνο στον οποίο βρίσκεται ο Μέγας Αθανάσιος. Διωγμένος από τη στεριά, διότι έχει δοθεί εντολή για τον εντοπισμό του, σπεύδει στα νερά του Νείλου, αλλά με τον άνεμο να πνέει αντίθετα η «σαθρή» βάρκα μετακινείται με δυσκολία, καθιστώντας την προσπάθεια φυγής του αμφίβολη. Ο Αθανάσιος προσεύχεται, ζητώντας τη βοήθεια του Θεού, διότι γνωρίζει πως αν δεν κατορθώσει να απομακρυνθεί και τον συλλάβουν, είναι πολύ πιθανό να τον εκτελέσουν.
«Σαν ετέλειωσε την προσευχή,
έστρεψε το θλιμμένο βλέμμα του
προς τους συντρόφους του – κι απόρησε
βλέποντας το παράξενο μειδίαμά τους.»
Η αφηγηματική απόδοση του περιστατικού εμπεριέχει έντονο το στοιχείο της αγωνίας, αλλά και των απροσδόκητων ανατροπών. Ο Μέγας Αθανάσιος, απορροφημένος στην προσευχή του, δεν αντιλαμβάνεται εγκαίρως τη μεγάλη αλλαγή στη συναισθηματική κατάσταση των μοναχών που τον συνοδεύουν. Έτσι, ενώ ο ίδιος συνεχίζει να διακατέχεται από έντονα συναισθήματα φόβου και στεναχώριας, εκπλήσσεται εύλογα όταν βλέπει τους συντρόφους του να χαμογελούν.
«Οι μοναχοί, ενώ προσεύχονταν εκείνος,
είχαν συναισθανθεί τι εγίνονταν
στην Μεσοποταμία˙ οι μοναχοί
εγνώρισαν που εκείνη τη στιγμή
το κάθαρμα ο Ιουλιανός είχεν εκπνεύσει.»
Η προσευχή του Αθανάσιου για θεϊκή συνδρομή εισακούγεται με τον πλέον απρόσμενο τρόπο, καθώς τη στιγμή που εκείνος είναι δοσμένος στην εσωτερική διαδικασία της παράκλησης, οι μοναχοί συναισθάνονται -κατά τρόπο θαυματουργό- τα όσα συμβαίνουν στη Μεσοποταμία. Εκεί, στις 26 Ιουνίου 363, ο Ιουλιανός, ενώ εμπλέκεται σε δευτερεύουσας σημασίας αψιμαχίες με τις διασκορπισμένες δυνάμεις των ηττημένων πια Περσών, πληγώνεται από δόρυ αγνώστου -όχι κατ’ ανάγκη κάποιου Πέρση- και εκπνέει λίγες ώρες μετά.
Το πώς οι μοναχοί έχουν τη δυνατότητα να γνωρίζουν τι συμβαίνει στη Μεσοποταμία, ο ποιητής δεν το σχολιάζει. Σκοπός του, άλλωστε, δεν είναι να κρίνει το συγκεκριμένο περιστατικό, αλλά να αναδείξει τη γενικότερη τάση των ανθρώπων να πιστεύουν πως μια τέτοιου είδους διαισθητική ικανότητα είναι υπαρκτή σε ορισμένους ανθρώπους της θρησκείας ή του πνεύματος γενικότερα.
Ο Καβάφης παραθέτει το γεγονός αυτό χωρίς δικά του σχόλια σχετικά με το πώς ή το αν όντως είναι αληθές. Πρόθεσή του, προφανώς, δεν είναι να δώσει μια δική του απάντηση σε αυτό -κάθε αναγνώστης είναι ελεύθερος να κρίνει μόνος του.
Ο ποιητής, ωστόσο, εντάσσει ένα δικό του σχόλιο στον τελευταίο στίχο, χαρακτηρίζοντας τον Ιουλιανό «κάθαρμα» και εκφράζει, έτσι, τη συλλογική αντιπάθεια των χριστιανών απέναντι στον αυτοκράτορα αυτόν που τους υπέβαλε τόσο αναίτια σε ποικίλες δοκιμασίες, προσπαθώντας μάταια να επαναφέρει την ήδη τότε ξεπερασμένη ειδωλολατρική θρησκεία. [Δείτε μια αναλυτική παρουσίαση της ζωής και της δράσης του Ιουλιανού στο ποίημα του Κωνσταντίνου Καβάφη «Εις τα περίχωρα της Αντιοχείας»]
🟤 Ο Καβάφης είχε καταγράψει το ιστορικό απόσπασμα που αποτέλεσε την πηγή του ποιήματός του:
Ath[anasius] st[ayed] s[o]m[e] ti[me] in Hermopolis and Antinoe, preaching and op[en]l[y] perf[orming] h[is] du[ties], as if on an ord[inary] vis[itation] tour; but at m[id]sum[mer] he rec[eived] fr[esh] warning that he was in d[an]g[er], and Theodore ca[me] ag[ain] w[ith] an[o]t[her] abbot to entreat h[im] to conceal h[im]sel[f] in Tabenna. He embarked in a cov[ered] boat w[ith] t[he] 2 monks; but t[he] wind was [a]g[ain]s[t] th[em], and it b[e]ca[me] nec[essary] to tow t[he] b[oat] w[ith] painful slowness. Ath[anasius] was for s[o]me ti[me] absorded in prayer, and did n[ot] obse[rve] t[he] f[a]c[es] of h[is] 2 co[mpanions]. At length he turned to th[em] and beg[an] “If I am killed” – but broke off as a cur[ious] smile p[a]ss[ed] b[e]tween t[he] 2 monks, who thereupon inf[ormed] h[im] that ev[en] whi[le] he prayed they had rec[eived] a sup[er]nat[ural] intim[ation] that Julian was no mo[re]. J[ulian] was, in fact, slain on t[he] field of bat[tle] on June 26, 363.
Χειρόγραφο σχεδίασμα του Καβάφη ποιήματος «Αθανάσιος».
🟫 Τα Ατελή Ιουλιανά ποιήματα του Κ. Καβάφη
Τα «Ατελή» ποιήματα του Κ. Π. Καβάφη, που δεν ολοκληρώθηκαν από τον ποιητή και βρέθηκαν στο αρχείο του μετά το θάνατό του, εκδόθηκαν το 1994 σε υποδειγματική φιλολογική έκδοση από τον Ίκαρο με επιμέλεια της Ρενάτας Λαβανίνι (Renata Lavagnini). Από αυτά τα 30 περίπου ποιήματα, που όλα τους έχουν γραφτεί τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια της ζωής του ποιητή, τα πέντε έχουν θέμα τους τον αυτοκράτορα Ιουλιανό. Να θυμίσω ότι στον Ιουλιανό είναι επίσης αφιερωμένα εφτά από τα «ολοκληρωμένα» ποιήματα του ποιητή.
Σε αντίθεση με τα ολοκληρωμένα ποιήματα (δηλ. τα 154 αναγνωρισμένα, τα 37 αποκηρυγμένα και τα 45 κρυμμένα), τα Ατελή δεν βρίσκονται στο Διαδίκτυο, ίσως για λόγους πνευματικών δικαιωμάτων –βέβαια, το έργο του ποιητή αποτελεί από το 2003 κοινό κτήμα, μετά την παρέλευση 70 ετών από το θάνατό του, αλλά στην ειδική περίπτωση των Ατελών ποιημάτων ενδέχεται να υπάρχουν δικαιώματα για την αναστήλωση του κειμένου.
Τέλος πάντων, αν πιστεύει κάποιος ότι η δημοσίευση αυτή παραβιάζει δικαιώματά του, ας με ειδοποιήσει να αφαιρέσω τα επίμαχα κείμενα. Τα κείμενα είναι παρμένα, επαναλαμβάνω, από το: Κ. Π. Καβάφης, Ατελή ποιήματα 1918-1932, Φιλολογική έκδοση και σχόλια Renata Lavagnini, Ίκαρος 1994.
Εδώ θα περιοριστώ να αναδημοσιεύσω, με μερικά σχόλια, τα πέντε Ατελή καβαφικά ποιήματα που έχουν αντικείμενό τους τον αυτοκράτορα Ιουλιανό. Είναι τα εξής: Ο επίσκοπος Πηγάσιος - Η διάσωσις του Ιουλιανού - Αθανάσιος - Hunc deorum templis - [Πρώτα ο Ματθαίος, πρώτα ο Λουκάς]
Σε αντίθεση με τα ολοκληρωμένα ποιήματα (δηλ. τα 154 αναγνωρισμένα, τα 37 αποκηρυγμένα και τα 45 κρυμμένα), τα Ατελή δεν βρίσκονται στο Διαδίκτυο, ίσως για λόγους πνευματικών δικαιωμάτων –βέβαια, το έργο του ποιητή αποτελεί από το 2003 κοινό κτήμα, μετά την παρέλευση 70 ετών από το θάνατό του, αλλά στην ειδική περίπτωση των Ατελών ποιημάτων ενδέχεται να υπάρχουν δικαιώματα για την αναστήλωση του κειμένου.
Τέλος πάντων, αν πιστεύει κάποιος ότι η δημοσίευση αυτή παραβιάζει δικαιώματά του, ας με ειδοποιήσει να αφαιρέσω τα επίμαχα κείμενα. Τα κείμενα είναι παρμένα, επαναλαμβάνω, από το: Κ. Π. Καβάφης, Ατελή ποιήματα 1918-1932, Φιλολογική έκδοση και σχόλια Renata Lavagnini, Ίκαρος 1994.
Εδώ θα περιοριστώ να αναδημοσιεύσω, με μερικά σχόλια, τα πέντε Ατελή καβαφικά ποιήματα που έχουν αντικείμενό τους τον αυτοκράτορα Ιουλιανό. Είναι τα εξής: Ο επίσκοπος Πηγάσιος - Η διάσωσις του Ιουλιανού - Αθανάσιος - Hunc deorum templis - [Πρώτα ο Ματθαίος, πρώτα ο Λουκάς]
🟤 Καβάφης - Ἀθανάσιος καὶ μιὰ ἀπορία
Νομίζω ὅτι ὁ Καβάφης συνδύασε δύο ἱστορίες. Ἡ μία ἀφορᾶ τὴν καταδίωξη τοῦ Μ. Ἀθανασίου ἀπὸ τοὺς ἀξιωματούχους τοῦ Ἰουλιανοῦ στὸ Νεῖλο, καὶ περιγράφεται ἀπὸ τὸν Θεοδώρητο, Ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία, 3.5, καὶ τὸν Σωκράτη, Ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία, 3.14, ποὺ βρίσκονται στοὺς τόμους 82, 1096D, καὶ 67, 416A-B τῆς ἑλληνικῆς Πατρολογίας τοῦ Migne, ἀντίστοιχα.
Σύμφωνα μὲ τὴν ἱστορία αὐτήν, ὁ Μέγας Ἀθανάσιος μπῆκε ἀπὸ τὴν Ἀλεξάνδρεια σὲ ἕνα πλοῖο κατευθυνόμενος νότια. Κι ἐνῶ τὸ πλοῖο τοῦ κρατικοῦ ἀξιωματούχου καταδίωκε, χωρὶς ὅμως νὰ τὸ βλέπει, τὸ πλοῖο τοῦ Μ. Ἀθανάσιου, ὁ τελευταῖος διέταξε νὰ ἀλλάξουν κατεύθυνση καὶ νὰ πλεύσουν πρὸς τὴν Ἀλεξάνδρεια, πρὸς τὸ βορρά. Μοιραῖα, συναντήθηκαν μὲ τὸ πλοῖο τοῦ ἀξιωματούχου, ποὺ χωρὶς νὰ ξέρει ποιὸς ἦταν ὁ Ἀθανάσιος, τὸν ρώτησε πόσο μακριὰ εἶναι ὁ Ἀθανάσιος. Ὁ Μέγας Ἀθανάσιος τοῦ ἀπάντησε «ὄχι πολὺ μακριά», καὶ συνέχισε τὴν πορεία του ξεφεύγοντας ἀπὸ τοὺς διῶκτες τοῦ Ἰουλιανοῦ. Ἡ πρώτη στροφή, λοιπόν, ταιριάζει ἐν μέρει μὲ τὶς ἀφηγήσεις τῶν Σωκράτη καὶ Θεοδώρητου.
Ἡ δεύτερη ἱστορία, παραμένει μυστήριο, ἀλλὰ μπορῶ νὰ κάνω κάποιες ὑποθέσεις. Νομίζω ὅτι σὲ διάφορους βίους ἁγίων τῆς ἐποχῆς τοῦ Ἰουλιανοῦ, ὁ ἑκάστοτε ἅγιος πληροφορεῖται ὑπερφυσικὰ τὸ θάνατο τοῦ Ἰουλιανοῦ κατὰ τὴ μάχη.
Ἐπίσης, νομίζω σὲ κείμενο περὶ μοναχῶν, τὸ ὁποῖο ἀφορᾶ τὰ κατορθώματα ἑνὸς αἰγυπτίου ἐρημίτη, αὐτὸς κατάφερε νὰ ἀκινητοποιήσει ἕναν δαίμονα ποὺ εἶχε ἀποσταλεῖ ἀπὸ τὸν Ἰουλιανό, ὁ ὁποῖος ἔπρεπε διὰ μέσου τῆς Αἰγύπτου νὰ πάει στὴ Δύση ἀπὸ τὴν Περσία ὅπου βρισκόταν ὁ Ἰουλιανός.
Ὁ δαίμονας δὲν τὰ κατάφερε κι ἐν τῷ μεταξὺ ὁ μοναχὸς «εἶδε» τὸ θάνατο τοῦ Ἰουλιανοῦ. Στὸ κάτω-κάτω τῆς γραφῆς, σύμφωνα μὲ τὸν Ρουφίνο καὶ τὸν Σωκράτη, φεύγοντας γιὰ τὴν ἐξορία τὴν ὁποία τοῦ ἐπέβαλε ὁ Ἰουλιανός, ὁ Μέγας Ἀθανάσιος παρηγόρησε τοὺς φίλους του ὅτι ὁ Ἰουλιανὸς εἶναι ἕνα νεφύδριο, ἕνα συννεφάκι δηλαδή, τὸ ὁποῖο καὶ θὰ φύγει γρήγορα.
Ἂν ἰσχύει κάτι ἀπὸ αὐτά, τότε ἁπλούστατα ὁ Καβάφης συνδύασε δύο ἱστορίες ἄσχετες ἀναμεταξύ τους. Τὸ ποίημά του δὲν εἶναι ἀκριβὴς μεταφορὰ τῶν δύο περιστατικῶν, ἀλλὰ συνδυασμός, καὶ ἴσως γι’ αὐτὸ ὁ Καβάφης δὲν μποροῦσε νὰ βρεῖ ποῦ διάβασε γιὰ τὰ περιστατικά. Ἴσως ἡ Πατρολογία τοῦ Μὶν νὰ ἦταν δυσεύρετη, ἀλλιῶς δὲν κατανοῶ πῶς δὲν βρῆκε ὁ Καβάφης τὸ περιστατικὸ τῆς φυγῆς διὰ τοῦ Νείλου στὴν Ἄνω Αἴγυπτο.
🟤 Ο Αθανάσιος Αλεξανδρείας ή Μέγας Αθανάσιος ή Άγιος Αθανάσιος
Εικόνα δια χειρός Φώτη Κόντογλου
Ο Μέγας Αθανάσιος, πατριάρχης Αλεξανδρείας από το 328 ως το 373 αναδείχθηκε σε μία από τις εξοχότερες πατριαρχικές μορφές του 4ου αιώνα και της Εκκλησίας γενικότερα, χάρη στους μακροχρόνιους και σκληρούς θεολογικούς και εκκλησιαστικούς αγώνες του υπέρ της ορθοδοξίας της πίστεως και εναντίον της αιρέσεως του Αρειανισμού. Η προσωπικότητα, οι αγώνες και το συγγραφικό του έργο κυριαρχούν όχι μόνο στον εκκλησιαστικό, αλλά και στον δημόσιο βίο της αυτοκρατορίας και εξηγούν την εξέχουσα θέση που κατέχει ο μέγας άγιος στην καθολική εκκλησιαστική και πνευματική παράδοση.
Βιβλιογραφία
• «Αθανάσιος», Κ. Π. Καβάφης, Ατελή ποιήματα 1918-1932, Φιλολογική έκδοση και σχόλια Renata Lavagnini, Ίκαρος 1994.
• Αθανάσιος (Ιουλιανό ποίημα του Καβάφη) Ανάλυση του ποιήματος - Ο Μέγας Αθανάσιος, latistor.blogspot.com
• Κων. Καβάφης, «Ἀθανάσιος» καὶ μιὰ ἀπορία - chronographiae
• Τα Ατελή Ιουλιανά ποιήματα του Κ. Καβάφη- Ο ιστότοπος του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία, sarantakos.com
• Οι Άγιοι Επτά Παίδες του Κωνσταντίνου Καβάφη (ανάλυση) sophia-ntrekou.gr
• Χειρόγραφο σχεδίασμα του ποιήματος «Αθανάσιος» στις δύο όψεις διαγραμμισμένου φύλλου. Στη μία όψη δεύτερου φύλλου παράθεμα στα αγγλικά με βραχυγραφίες από έκδοση για την Εκκλησία της Αιγύπτου και στην άλλη όψη τα στοιχεία της έκδοσης. Έντυπο μονόφυλλο με τμήμα ποιήματος και σημείο διαγραφής συνολικά. Κάτω από το ποίημα, ιδιόχειρες σημειώσεις του ποιητή με μολύβι. Το έντυπο έφερε τα στοιχεία «Τυπογραφείο Κασιμάτη & Ιωνά, Αλεξάνδρεια 1919», τα οποία έχουν διαγραφεί. Αυτοσχέδιος φάκελος με τον χειρόγραφο τίτλο «Αθανάσιος» και χρονολογική ένδειξη «Απρ. ’20». Cavafy Archive Onassis Foundation. Το αρχείο Καβάφη περιήλθε στη διαχείριση του Ιδρύματος Ωνάση, onassis.org
Πηγή: by Sophia-Ntrekou.gr | Αέναη επΑνάσταση
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου