Πολυεπίπεδη διερεύνηση των Δεκεμβριανών μέσα από πέντε καθρέφτες: από την πολιτική ρήξη και τις γεωπολιτικές ισορροπίες μέχρι τις ταξικές τομές και την ψυχαναλυτική διάσταση μιας χώρας που κουβαλούσε τη σιωπή που σκέπασε την πόλη μετά τη ρήξη.
✍🏻 Εργασία Σοφία Ντρέκου - Αρθρογράφος
(Sophia Drekou, Columnist in Psychology)
Τα Δεκεμβριανά του 1944 δεν είναι μόνο ένα ιστορικό γεγονός· είναι ένα πολυεπίπεδο ρήγμα που άνοιξε ταυτόχρονα στο πολιτικό, γεωπολιτικό, κοινωνικό και ψυχικό σώμα της Ελλάδας. Η Αθήνα έγινε η πόλη–καθρέφτης όπου αντανακλάστηκαν πέντε διαφορετικές πραγματικότητες: η πολιτική σύγκρουση για την εξουσία, η διεθνής σκακιέρα των σφαιρών επιρροής, οι βαθιές ταξικές ανισορροπίες που γέννησε η Κατοχή, η ψυχρή λογική της realpolitik και, τέλος, η ψυχολογική διάσταση μιας κοινωνίας που δεν είχε προλάβει να επεξεργαστεί τα συλλογικά της τραύματα.
Το παρόν άρθρο επιχειρεί μια πολυεπίπεδη διερεύνηση αυτής της κρίσιμης στιγμής μέσα από πέντε καθρέφτες – για να φωτίσει όχι μόνο το παρελθόν, αλλά και τις σκιές που εξακολουθούν να αγγίζουν τη σύγχρονη ελληνική ταυτότητα.
Δεκεμβριανά 1944: Η Αθήνα σε 5 καθρέφτες.
• Πολιτική ανάλυση - Πολιτική ρήξη
• Γεωπολιτική ανάλυση / σκακιέρα
• Realpolitik – Ταξικές συγκρούσεις
• Κοινωνιολογική ανάλυση
• Ψυχαναλυτική Ανάλυση της Συλλογικής Ρήξης
Τα Δεκεμβριανά δεν αποτελούν μόνο μια τραγική τομή της ελληνικής ιστορίας· αποτελούν επίσης ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του πώς τα μεγάλα γεωπολιτικά ρεύματα διαπερνούν τις μικρές χώρες, μετατρέποντας τις εσωτερικές εντάσεις σε πεδία σύγκρουσης υπερδυνάμεων.
Η Αθήνα του 1944 ήταν ήδη ένα σταυροδρόμι όπου τέμνονταν οι μεταπολεμικές φιλοδοξίες της Βρετανίας, η ανερχόμενη σκιά της Σοβιετικής Ένωσης και η ανάγκη της Ελλάδας να ορίσει το μέλλον της χωρίς να διαθέτει την πραγματική αυτονομία για να το πράξει. Το αίμα που χύθηκε στους δρόμους της πόλης δεν ανήκε ούτε στη μία ούτε στην άλλη πλευρά, αλλά στην ίδια τη χώρα που παγιδεύτηκε ανάμεσα σε συμμαχίες, υποσχέσεις και στρατηγικά συμφέροντα.
Κι έτσι τα Δεκεμβριανά λειτουργούν ως καθρέφτης: μας δείχνουν πώς η πολιτική παραμένει ευάλωτη όταν η γεωπολιτική ισχύς άλλων είναι ισχυρότερη. Και μας καλούν να αναρωτηθούμε αν η αληθινή ανεξαρτησία ενός κράτους κρίνεται τελικά στο πεδίο της ιστορικής μνήμης, εκεί όπου το παρελθόν δεν ξεχνά αλλά διδάσκει την ανάγκη για ενότητα, νηφαλιότητα και θεσμική θωράκιση απέναντι σε κάθε νέα θύελλα.
Η σύγκρουση κατέδειξε το κενό ανάμεσα στον λαό και το πολιτικό σύστημα: ο ένας ζητούσε ριζική κοινωνική μεταβολή, το άλλο επιδίωκε σταθεροποίηση χωρίς επώδυνες αλλαγές. Η Αθήνα έγινε το επίκεντρο μιας πολιτικής αναμέτρησης όπου οι δύο πόλοι δεν συναντήθηκαν ποτέ σε ένα κοινό θεσμικό πλαίσιο. Η πολιτική αποτυχία διαλόγου μετατράπηκε σε ένοπλη σύγκρουση - μία από τις λιγοστές περιπτώσεις στην ευρωπαϊκή ιστορία όπου μια πρωτεύουσα βρέθηκε σε πραγματική πολιορκία από τις δυνάμεις της ίδιας της πολιτικής της κοινωνίας.
Τα Δεκεμβριανά αποδεικνύουν πως, σε περιόδους μετάβασης, όταν οι πολιτικές δυνάμεις αδυνατούν να μετατρέψουν τη σύγκρουση σε θεσμική διαπραγμάτευση, τότε η ιστορία εκρήγνυται στο πεζοδρόμιο.
Τα Δεκεμβριανά υπήρξαν το σημείο όπου η Ελλάδα πλήρωσε το τίμημα της γεωπολιτικής της θέσης: μια μικρή χώρα τοποθετημένη σε μια ζώνη όπου τα συμφέροντα των ισχυρών δεν επιτρέπουν περιθώρια λάθους.
Η Βρετανία έβλεπε την Ελλάδα ως κρίσιμο ανάχωμα στη Μεσόγειο και δεν θα επέτρεπε ποτέ την απώλειά της από τη δική της σφαίρα επιρροής - ακόμη κι αν αυτό σήμαινε αιματηρή σύγκρουση στο κέντρο της Αθήνας.
Το ΕΑΜ, από την άλλη, πίστεψε πως η λαϊκή νομιμοποίηση αρκούσε για να καθορίσει την πορεία της χώρας· μια αυταπάτη που συγκρούστηκε μετωπικά με τις ψυχρές ισορροπίες της μεγάλης στρατηγικής.
Η Σοβιετική Ένωση δεν επενέβη, όχι από αδυναμία, αλλά γιατί η Ελλάδα είχε ήδη παραχωρηθεί στη Δύση στη «μυστική διπλωματία» των τοις εκατό ανάμεσα σε Τσώρτσιλ και Στάλιν.
Έτσι, η σύγκρουση του Δεκεμβρίου του 1944 δεν ήταν ούτε αναπόφευκτη ούτε αμιγώς ελληνική· ήταν το αποτέλεσμα της σύγκρουσης ανάμεσα σε μια κοινωνία που ήθελε να καθορίσει το μέλλον της και σε μια διεθνή πραγματικότητα που είχε ήδη αποφασίσει για λογαριασμό της. Και ίσως αυτό να είναι το βαθύτερο τραύμα: ότι η Ελλάδα προσπάθησε να λύσει πολιτικά ένα ζήτημα που ήταν, στην πραγματικότητα, καθαρά γεωπολιτικό.
Η ιστορία απέδειξε ότι η μάχη του Δεκεμβρίου δεν ήταν μια μάχη ανάμεσα στον λαό και την κυβέρνηση, αλλά ανάμεσα σε δύο παγκόσμιες λογικές. Η Βρετανία έδωσε σαφές μήνυμα ότι δεν θα επιτρέψει καμία μεταβολή του status quo στην περιοχή. Η Σοβιετική Ένωση, από την άλλη πλευρά, δεν στήριξε το ΕΑΜ - όχι επειδή δεν μπορούσε, αλλά γιατί σεβάστηκε πλήρως τη Συμφωνία των Ποσοστών: η Ελλάδα ήταν ποσοστό 90% Δύση - 10% Σοβιετική επιρροή.
Έτσι, η Αθήνα έγινε πεδίο εφαρμογής της μεταπολεμικής γεωπολιτικής τάξης. Μια μικρή χώρα βρέθηκε στο σταυροδρόμι αποφάσεων που δεν είχε τη δύναμη να επηρεάσει. Ο γεωπολιτικός καθορισμός προηγήθηκε της ιστορικής τραγωδίας.
Τα Δεκεμβριανά πρέπει να ιδωθούν μέσα από το πρίσμα της realpolitik και όχι μόνο της ελληνικής πολιτικής ιστορίας. Στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το διεθνές σύστημα δεν λειτουργούσε με όρους δικαίου ή δημοκρατίας, αλλά με αυστηρή ισορροπία ισχύος. Η Ελλάδα είχε ήδη καταχωρηθεί από τη Συμφωνία των Ποσοστών στο στρατηγικό «παραχωρητήριο» της Δύσης, γεγονός που καθόρισε εξ αρχής την έκβαση κάθε εσωτερικής σύγκρουσης. Η Βρετανία, ως εγγυήτρια δύναμη της Μεσογείου, δεν είχε την παραμικρή πρόθεση να αφήσει κενό ισχύος σε μια περιοχή νευραλγική για τις θαλάσσιες οδούς της και για το μεταπολεμικό ευρωπαϊκό ισοζύγιο.
Το ΕΑΜ, παρά τη μεγάλη κοινωνική του νομιμοποίηση, συγκρούστηκε με μια διεθνή πραγματικότητα όπου οι σφαίρες επιρροής είχαν ήδη χαραχθεί πάνω σε χάρτες και συμφωνίες υψηλής στρατηγικής. Η Σοβιετική Ένωση παρέμεινε ουδέτερη, όχι λόγω αδιαφορίας, αλλά επειδή ο Στάλιν τηρούσε σχολαστικά το πλαίσιο ισχύος που είχε συμφωνηθεί: η Ελλάδα ανήκε πλήρως στη βρετανική σφαίρα. Έτσι, η Μάχη της Αθήνας δεν ήταν απλώς εμφύλια σύγκρουση· ήταν η τοπική έκφραση ενός παγκόσμιου συστήματος ισχύος, όπου τα έθνη-κράτη μικρής ισχύος συχνά λειτουργούν ως πεδία επιβολής των αποφάσεων των μεγάλων δυνάμεων.
Με αυτή την οπτική, τα Δεκεμβριανά αποκαλύπτουν κάτι βαθύτερο: ότι η εξωτερική πολιτική της Ελλάδας -και η ίδια της η ιστορική μοίρα- διαμορφώθηκε σε μεγάλο βαθμό όχι από τις εσωτερικές της αντιθέσεις αλλά από τον τρόπο που οι ισχυροί όριζαν την αρχιτεκτονική ασφαλείας της μεταπολεμικής Ευρώπης.
Από την οπτική της realpolitik, τα Δεκεμβριανά δεν ήταν ηθικό ή πολιτικό ζήτημα, αλλά μηχανισμός σταθεροποίησης ισορροπίας στη μεταπολεμική Ευρώπη. Όταν Τσώρτσιλ και Στάλιν συμφώνησαν στη Μόσχα για τις σφαίρες επιρροής, η Ελλάδα κατατάχθηκε στη Δύση με συντριπτική πλειοψηφία. Αυτό σήμαινε ότι, ανεξάρτητα από τη λαϊκή βούληση ή τις εσωτερικές πολιτικές διεργασίες, το αποτέλεσμα είχε αποφασιστεί εκτός ελληνικού εδάφους.
Οι μικρές χώρες, όπως η Ελλάδα, λειτουργούν συχνά ως χώροι εφαρμογής των μεγάλων ισορροπιών· γι’ αυτό και η σύγκρουση του Δεκέμβρη επιβλήθηκε με εξαιρετική ένταση, σκοπό και ταχύτητα. Η Βρετανία δεν υπερασπιζόταν μια κυβέρνηση αλλά μια γεωστρατηγική γραμμή. Η Σοβιετική Ένωση δεν στήριξε το ΕΑΜ, γιατί δεν θα ρίσκαρε μια κρίση που θα διατάρασσε τη σταθερότητα της συμφωνίας με τη Δύση.
Με αυτή τη θεώρηση, τα Δεκεμβριανά υπενθυμίζουν κάτι βαθύ: μια χώρα δεν χάνει την ανεξαρτησία της μόνο όταν δέχεται εισβολή· τη χάνει και όταν η θέση της μέσα στη διεθνή σκακιέρα καθορίζεται a priori από άλλους.
Τα Δεκεμβριανά μπορούν να ιδωθούν όχι μόνο ως πολιτικό ή γεωπολιτικό γεγονός, αλλά ως σύγκρουση που αναδύθηκε μέσα από μια βαθιά κοινωνική ανισορροπία. Η Ελλάδα του 1944 ήταν μια κοινωνία εξαντλημένη, με τις ταξικές της δομές συντετριμμένες από την Κατοχή, την πείνα, τη μαύρη αγορά και την κατάρρευση της κρατικής λειτουργίας. Η ένοπλη αντίσταση είχε αναδιαμορφώσει τις κοινωνικές ιεραρχίες: άνθρωποι από τα κατώτερα στρώματα είχαν αποκτήσει κοινωνικό ρόλο και κύρος χωρίς να περνούν μέσα από τους παλιούς μηχανισμούς εξουσίας.
Όταν ο πόλεμος τελείωσε, η χώρα δεν επέστρεψε σε μια σταθερή κοινωνική τάξη· αντίθετα, βρέθηκε αντιμέτωπη με δύο αντικρουόμενες προσδοκίες. Από τη μία, το ΕΑΜ εξέφραζε ένα κοινωνικό αίτημα για μεταβολή των σχέσεων εξουσίας, συμμετοχή, κοινωνική δικαιοσύνη και αναδιανομή ρόλων. Από την άλλη, οι παραδοσιακές ελίτ —πολιτικές, οικονομικές, ακόμη και εκκλησιαστικές— επιδίωκαν την αποκατάσταση της προπολεμικής κοινωνικής δομής, βλέποντας τις λαϊκές δυνάμεις όχι ως φορέα αλλαγής αλλά ως απειλή.
Η σύγκρουση, έτσι, δεν ήταν μόνο πολιτική αλλά ταξική, ριζωμένη στην προσπάθεια μιας κοινωνίας να ξαναορίσει τη συνοχή της μετά από έναν καταστροφικό πόλεμο. Και επειδή δεν υπήρξε θεσμικός χώρος για διάλογο, η κοινωνική ενέργεια διοχετεύτηκε στη βία. Τα Δεκεμβριανά γίνονται έτσι η στιγμή όπου αποκαλύπτεται η αδυναμία της μεταπολεμικής Ελλάδας να μετατρέψει την κοινωνική δυναμική σε θεσμική σταθερότητα. Μια υπενθύμιση ότι όταν οι κοινωνικές δομές αδυνατούν να ενσωματώσουν την εμπειρία της αλλαγής, τότε η ιστορία επιστρέφει με τον πιο σκληρό τρόπο για να διεκδικήσει το ανείπωτο.
Το ΕΑΜ εξέφρασε το αίτημα των λαϊκών στρωμάτων για συμμετοχή, ισότητα και κοινωνική δικαιοσύνη. Οι παραδοσιακές τάξεις, αντιθέτως, φοβήθηκαν μια κοινωνική ανατροπή που θα τους εκθρόνιζε από την προπολεμική τους θέση. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο πραγματικότητες δεν υπήρξε ποτέ θεσμικός διάλογος — μόνο συσσωρευμένη ένταση.
Τα Δεκεμβριανά, έτσι, υπήρξαν η έκρηξη μιας κοινωνίας που δεν είχε βρει ακόμη τρόπο να επαναπροσδιορίσει την συνοχή της. Η ταξική ενέργεια μετατράπηκε σε πολιτική βία, γιατί οι θεσμοί δεν μπορούσαν να απορροφήσουν το σοκ της κοινωνικής μεταβολής.
Το αποτέλεσμα ήταν μια σύγκρουση που άφησε βαθύ ίχνος: τη μόνιμη αίσθηση ότι η Ελλάδα πέρασε από τον πόλεμο στον εμφύλιο χωρίς να προλάβει να ξαναχτίσει το κοινωνικό της σώμα.
Γιατί τα Δεκεμβριανά μπορούν να διαβαστούν και ως συλλογικό τραύμα, ιστορική επανάληψη, διάσπαση του συμβολικού ιστού, αδιέξοδο ταυτότητας, όλα όσα συναντάμε στον Φρόυντ (Sigmund Freud), τον Ζακ Λακάν (Jacques Lacan), τον Μπιόν (Wilfred Bion), τον Βίννικοτ (Donald Winnicott).
Τα Δεκεμβριανά μπορούν να ιδωθούν ως η στιγμή όπου το συλλογικό ασυνείδητο μιας πληγωμένης κοινωνίας εκρήγνυται στο φως της ιστορίας. Σύμφωνα με τη φροϋδική λογική του τραύματος, η βία της Κατοχής, η πείνα, ο φόβος και η καθημερινή απώλεια δεν είχαν ποτέ πραγματικά συμβολοποιηθεί· απλώς καταπιέστηκαν, στοιβάχτηκαν, και τελικά επανήλθαν ως «επιστροφή του απωθημένου» σε πολιτική μορφή. Στη λογαριαστική ματιά του Λακάν, η σύγκρουση του Δεκεμβρίου αποκαλύπτει την κατάρρευση του Συμβολικού, εκεί όπου ο Νόμος και η τάξη δεν μπορούν πλέον να παράγουν κοινωνικό δεσμό, και η χώρα βυθίζεται στην αβεβαιότητα του Πραγματικού: μια κατάσταση χωρίς νόημα, χωρίς συνοχή, χωρίς μεταβατικές δομές. Το υποκείμενο-κοινωνία δεν βρίσκει «Μεγάλο Άλλο» να το σταθεροποιήσει· ούτε το κράτος, ούτε η Αντίσταση, ούτε οι ξένες δυνάμεις λειτουργούν ως συγκροτητική αναφορά. Έτσι, η σύγκρουση γίνεται μια μάχη για το ίδιο το νόημα του κοινωνικού δεσμού.
Μέσα από τη ματιά του Βίννικοτ, μπορεί να ιδωθεί και ως αποτυχία «μεταβατικού χώρου»... αυτού του ενδιάμεσου πεδίου όπου μια κοινωνία μπορεί να παίξει, να πειραματιστεί, να συμβολοποιήσει, να θεραπεύσει. Η Ελλάδα του 1944 δεν είχε χώρο ούτε για παιχνίδι ούτε για συμβολισμό· μόνο για επανάληψη. Γι’ αυτό τα Δεκεμβριανά είναι ψυχαναλυτικά μια στιγμή διάσπασης: όταν μια κοινωνία, ανίκανη να επεξεργαστεί το τραύμα της, αναζητά λύτρωση εκεί όπου υπάρχει μόνο αγριότητα. Και αυτό καθιστά τα Δεκεμβριανά ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της ευρωπαϊκής ιστορίας όπου η ψυχική πραγματικότητα μιας χώρας γίνεται εκρηκτικό ιστορικό γεγονός.
Τα Δεκεμβριανά παραμένουν ένα γεγονός που δεν τελειώνει στην ημερομηνία του· συνεχίζει να αναπαράγεται ως μνήμη, ως τραύμα, ως ερώτημα. Στην πολιτική τους διάσταση μιλούν για μια χώρα που δεν είχε ακόμη βρει τη θεσμική της φωνή· στη γεωπολιτική τους πλευρά δείχνουν πόσο εύκολα ένα μικρό έθνος μπορεί να γίνει πεδίο ισχύος ξένων συμφερόντων· στην κοινωνιολογική τους ρίζα αποκαλύπτουν τη βαθιά ανισορροπία μιας κοινωνίας που βγήκε από τον πόλεμο χωρίς συνεκτικό ιστό· στη realpolitik τους γυμνώνεται η πραγματικότητα των σφαιρών επιρροής· και στην ψυχαναλυτική τους σκιά διακρίνεται το συλλογικό ασυνείδητο που δεν μπόρεσε να συμβολοποιήσει τον πόνο του.
Ίσως γι’ αυτό τα Δεκεμβριανά επιστρέφουν, όχι ως ιστορικός διχασμός, αλλά ως κάλεσμα αυτογνωσίας. Μας υπενθυμίζουν ότι ένα έθνος δεν θεραπεύεται μόνο με ειρήνη ή με θεσμούς, αλλά όταν βρίσκει τον τρόπο να ενώσει τις σκόρπιες πλευρές του εαυτού του· τα πολιτικά του άκρα, τις κοινωνικές του ανησυχίες, τις μνήμες της ψυχής του. Και τότε η πόλη που ράγισε σε πέντε καθρέφτες μπορεί, ίσως, να ξαναδεί το πρόσωπό της - όχι όπως ήταν, αλλά όπως μπορεί να γίνει.
🔴🟦 Μια Πολιτικοκοινωνική Προειδοποίηση στην Ελλάδα
Το δίδαγμα μιας πόλης που δεν πρέπει να ξαναραγίσει
Τα Δεκεμβριανά μάς θυμίζουν ότι η Ιστορία
δεν τελειώνει ποτέ με μια συμφωνία ή μια ημερομηνία.
Όσο μια χώρα δεν ορίζει η ίδια το πεδίο των αποφάσεών της,
τόσο θα βρίσκονται άλλοι να το ορίσουν για εκείνη.
Και σήμερα, όπως και τότε, οι ξένες δυνάμεις δεν χρειάζεται
να κατεβαίνουν στους δρόμους· αρκεί να κινούν το αόρατο πεδίο
των στρατηγικών, των συμμαχιών και των εξαρτήσεων.
Η μνήμη του Δεκέμβρη του 1944 δεν είναι φόβος·
είναι υπενθύμιση ότι η δημοκρατία απαιτεί διαρκή εγρήγορση και ότι
η ελευθερία χάνεται όχι με μια μάχη, αλλά με μια αδιάφορη κοινωνία.
Η σκιά της Ιστορίας στη σημερινή Ελλάδα
Η Ιστορία δεν επιστρέφει ποτέ ίδια, αλλά επιστρέφει πάντα.
Κάποτε οι ξένες δυνάμεις όριζαν το μέλλον της Ελλάδας
με στρατεύματα· σήμερα το ορίζουν με συμφωνίες,
ενεργειακές πιέσεις, αγορές και γεωπολιτικούς συσχετισμούς.
Τα Δεκεμβριανά μας ψιθυρίζουν πως όταν μια κοινωνία δεν διαβάζει
τα σημάδια, οι αποφάσεις παίρνονται πάντα κάπου αλλού.
Ο κύκλος της εξάρτησης και η ανάγκη αυτογνωσίας
Η ρήξη του 1944 δεν ήταν μόνο πολιτική· ήταν και μια στιγμή
αποκάλυψης: η Ελλάδα βρέθηκε να αποφασίζεται από άλλους.
Αν κάτι παραμένει επίκαιρο σήμερα, είναι ακριβώς αυτό.
Όσο μια χώρα στηρίζει την ασφάλειά της, την οικονομία της
και την πολιτική της στα χέρια τρίτων,
θα ζει σε έναν διαρκή μεταπολεμικό Δεκέμβρη:
χωρίς πυροβολισμούς, αλλά με εξάρτηση·
χωρίς οδοφράγματα, αλλά με δομημένη αδυναμία.
Η αυτογνωσία είναι η μόνη πραγματική ανεξαρτησία.
by Αέναη επΑνάσταση | (Sophia Drekou)
Σας προτείνω σχετικά θέματα:
🔗 Δεκεμβριανά 1944 - Η Μάχη της Αθήνας και τα 33 αιματηρά μερόνυχτα (Μηχανή του Χρόνου)
🔗 Η Ματωμένη Κυριακή κατά τον Μενέλαο Λουντέμη
🔗 Το χρονικό από την Μάχη της Αθήνας ή Δεκεμβριανά του 1944 - Μάχη του Μακρυγιάννη (ιστορικό αφιέρωμα & video)
🔗 Η Δόμνα Σαμίου άστεγη στα Δεκεμβριανά
► Περισσότερα Θέματα: Δεκεμβριανά, Αθήνα
Εισαγωγή για τις Ερωτήσεις Αναγνωστών και Αναγνωστριών
Δεκεμβριανά 1944: Η πόλη που ράγισε σε πέντε καθρέφτες. Πολιτική ρήξη, γεωπολιτική σκακιέρα, ταξικές τομές, realpolitik και το συλλογικό τραύμα μιας κοινωνίας που δεν είχε ακόμη φωνή. Η Μάχη της Αθήνας πέρα από την ιστορία. Τα Δεκεμβριανά φωτίζουν πέντε ολόκληρες διαστάσεις της ελληνικής πραγματικότητας: εξουσία, ταξικές συγκρούσεις, διεθνείς ισορροπίες, συλλογική ψυχολογία και τη συμβολική δομή του έθνους.
Αν το παρελθόν επιστρέφει όταν δεν έχει ειπωθεί, τότε τα Δεκεμβριανά είναι η πιο ηχηρή «σιωπή» της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Μια κοινωνιολογική -γεωπολιτική- ψυχαναλυτική ανάγνωση για τη βαθιά χώρα που αναζητούσε συνοχή μετά την Κατοχή.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΔΙΑΛΟΓΟΥ για τη συζήτηση
1. Σε ποιο βαθμό τα Δεκεμβριανά ήταν πολιτική σύγκρουση εξουσίας και σε ποιο βαθμό κοινωνική διεκδίκηση μετά την κατάρρευση των προπολεμικών δομών;
2. Μπορεί η έννοια της «Συμφωνίας των Ποσοστών» να εξηγήσει επαρκώς τη βρετανική παρέμβαση ή χρειάζεται ευρύτερη γεωπολιτική ανάγνωση της Μεσογείου;
3. Πώς επηρέασε η εμπειρία της Κατοχής τη διαμόρφωση πολιτικής ταυτότητας στα λαϊκά στρώματα, και γιατί δεν μπόρεσε να ενσωματωθεί θεσμικά;
4. Σε ποια σημεία αποτυγχάνει ο δημόσιος λόγος σήμερα να συζητήσει τα Δεκεμβριανά χωρίς τα φορτία του παρελθόντος;
5. Μπορεί να υπάρξει ενιαία ιστορική αφήγηση για τα Δεκεμβριανά ή είναι αναπόφευκτο να παραμένουν πολυφωνικά και αντιφατικά;
6. Πώς επηρέασαν οι ταξικές ανισότητες της Αθήνας του ’44 την ταχύτητα με την οποία η κοινωνική ένταση μετατράπηκε σε ένοπλη σύγκρουση;
7. Η realpolitik είναι τελικά εργαλείο κατανόησης ή ένα φίλτρο που αποκρύπτει την ανθρώπινη διάσταση της σύγκρουσης;
8. Σε ποιο βαθμό η Μάχη της Αθήνας υπήρξε η «προληπτική σκηνή» του Εμφυλίου, και πού εντοπίζεται η ασυνέχεια μεταξύ των δύο γεγονότων;
9. Πώς μπορεί να διαβαστεί η σιωπή της μεταπολεμικής περιόδου απέναντι στα Δεκεμβριανά; Ως τραύμα ή ως μηχανισμός επιβίωσης;
10. Τι σημαίνει σήμερα για μια κοινωνία να βλέπει το παρελθόν της «σε πέντε καθρέφτες»; Είναι αυτό απελευθερωτικό ή βαραίνει τη συλλογική μνήμη;
Ειδικές Ερωτήσεις
1. Θεωρείς ότι τα Δεκεμβριανά λειτουργούν σαν μια ρωγμή στο «συμβολικό σώμα» της χώρας; Μπορεί μια κοινωνία να μεταβολίσει ένα τόσο σύνθετο τραύμα χωρίς να αποδομήσει τις ίδιες της τις μυθολογίες;
2. Μέσα από το πρίσμα της γεωπολιτικής διαδοχής και των κοινωνικών μνημών που συχνά αναδεικνύεις, πιστεύεις ότι τα Δεκεμβριανά μπορούν να ιδωθούν ως «τελετουργικό κατώφλι» ανάμεσα στα προπολεμικά κατάλοιπα και στη μεταπολεμική ταυτότητα της χώρας;
• Απάντηση Στέλλα Μιλτιάδου: Εξαιρετική αναφορά για τα ιστορικά γεγονότα με την τεράστια εθνική και πολιτική σημασία με παγκόσμια απήχηση. 1 ημ.
• Απάντηση Sophia Drekou: κ. Στέλλα Μιλτιάδου, τα Δεκεμβριανά είναι από εκείνες τις τομές της Ιστορίας που δεν αφορούν μόνο μια χώρα, αλλά τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες διαχειρίζονται τη ρήξη, τη μνήμη και τη γεωπολιτική τους θέση.
Η παγκόσμια απήχηση που αναφέρεις δείχνει ακριβώς αυτό: η Αθήνα του ’44 δεν ήταν ένας απομονωμένος τόπος, αλλά ένας καθρέφτης των μεγάλων δυνάμεων και των ανθρώπινων τραυμάτων που συναντήθηκαν επάνω της. Ευχαριστώ για την παρουσία και την ευαισθησία σας στη μνήμη αυτών των γεγονότων. 18 λ.
• Σχόλιο Lambis Melas: Πολύ περιληπτικό, αλλά άκρως κατατοπιστικό, για να μη ξεχνούμε πόσο εύκολα γινόμαστε πιόνια των μεγάλων. 1 ημ.
• Απάντηση Sophia Drekou: κ. Lambis Melas, ευχαριστώ που σταθήκατε στην ουσία από την ανάγνωση. Το άρθρο δεν είναι περιληπτικό, αλλά θεματικά πολυεπίπεδο. Στόχος της ανάρτησης δεν ήταν να ξαναπεί όλη τη μεγάλη ιστορία των Δεκεμβριανών, αλλά να φωτίσει τους άξονες που παραμένουν επίκαιροι: τη ρήξη, τη γεωπολιτική πίεση, τον κοινωνικό διχασμό και τον τρόπο που οι λαοί γίνονται πιόνια των μεγάλων.
Για όσους θέλουν το πλήρες ιστορικό, υπάρχει και αναλυτική παραπομπή μέσα στο κείμενο σ' ένα αφιερωματικό μου άρθρο. 3 λ.
Σχόλια με ουσιαστική τοποθέτηση και ανεκτίμητα κομμάτια της ζώσας ιστορίας μας » https://www.facebook.com/groups/aenai.sofia.dr/posts/3939539286176413/?comment_id=3940272502769758
(Sophia Drekou, Columnist in Psychology)
🔴 Εισαγωγή – Περίληψη (Τα Δεκεμβριανά ως γεωπολιτικός καθρέφτης)
Τα Δεκεμβριανά του 1944 δεν είναι μόνο ένα ιστορικό γεγονός· είναι ένα πολυεπίπεδο ρήγμα που άνοιξε ταυτόχρονα στο πολιτικό, γεωπολιτικό, κοινωνικό και ψυχικό σώμα της Ελλάδας. Η Αθήνα έγινε η πόλη–καθρέφτης όπου αντανακλάστηκαν πέντε διαφορετικές πραγματικότητες: η πολιτική σύγκρουση για την εξουσία, η διεθνής σκακιέρα των σφαιρών επιρροής, οι βαθιές ταξικές ανισορροπίες που γέννησε η Κατοχή, η ψυχρή λογική της realpolitik και, τέλος, η ψυχολογική διάσταση μιας κοινωνίας που δεν είχε προλάβει να επεξεργαστεί τα συλλογικά της τραύματα.
Το παρόν άρθρο επιχειρεί μια πολυεπίπεδη διερεύνηση αυτής της κρίσιμης στιγμής μέσα από πέντε καθρέφτες – για να φωτίσει όχι μόνο το παρελθόν, αλλά και τις σκιές που εξακολουθούν να αγγίζουν τη σύγχρονη ελληνική ταυτότητα.
Δεκεμβριανά 1944: Η Αθήνα σε 5 καθρέφτες.
• Πολιτική ανάλυση - Πολιτική ρήξη
• Γεωπολιτική ανάλυση / σκακιέρα
• Realpolitik – Ταξικές συγκρούσεις
• Κοινωνιολογική ανάλυση
• Ψυχαναλυτική Ανάλυση της Συλλογικής Ρήξης
🟥 1. Πολιτική Ανάγνωση των Δεκεμβριανών
(Σε αυτή την ενότητα παρουσιάζεται η πολιτική διάσταση των Δεκεμβριανών ως εσωτερική σύγκρουση εξουσίας, ιδεών και στρατηγικών επιλογών. Αναλύονται οι πολιτικές φιλοδοξίες των βασικών παρατάξεων, ο ρόλος των ηγεσιών και οι λανθασμένες εκτιμήσεις που οδήγησαν στη σύγκρουση. Η έμφαση δίνεται στο πώς το πολιτικό πεδίο έγινε αρένα αντιπαράθεσης χωρίς θεσμική διαμεσολάβηση.)
Τα Δεκεμβριανά δεν αποτελούν μόνο μια τραγική τομή της ελληνικής ιστορίας· αποτελούν επίσης ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του πώς τα μεγάλα γεωπολιτικά ρεύματα διαπερνούν τις μικρές χώρες, μετατρέποντας τις εσωτερικές εντάσεις σε πεδία σύγκρουσης υπερδυνάμεων.
Η Αθήνα του 1944 ήταν ήδη ένα σταυροδρόμι όπου τέμνονταν οι μεταπολεμικές φιλοδοξίες της Βρετανίας, η ανερχόμενη σκιά της Σοβιετικής Ένωσης και η ανάγκη της Ελλάδας να ορίσει το μέλλον της χωρίς να διαθέτει την πραγματική αυτονομία για να το πράξει. Το αίμα που χύθηκε στους δρόμους της πόλης δεν ανήκε ούτε στη μία ούτε στην άλλη πλευρά, αλλά στην ίδια τη χώρα που παγιδεύτηκε ανάμεσα σε συμμαχίες, υποσχέσεις και στρατηγικά συμφέροντα.
Κι έτσι τα Δεκεμβριανά λειτουργούν ως καθρέφτης: μας δείχνουν πώς η πολιτική παραμένει ευάλωτη όταν η γεωπολιτική ισχύς άλλων είναι ισχυρότερη. Και μας καλούν να αναρωτηθούμε αν η αληθινή ανεξαρτησία ενός κράτους κρίνεται τελικά στο πεδίο της ιστορικής μνήμης, εκεί όπου το παρελθόν δεν ξεχνά αλλά διδάσκει την ανάγκη για ενότητα, νηφαλιότητα και θεσμική θωράκιση απέναντι σε κάθε νέα θύελλα.
Η πολιτική σύγκρουση ως αντανάκλαση μιας χώρας που προσπάθησε να ορίσει το μέλλον τηςΤα Δεκεμβριανά δεν αποτελούν απλώς μια μάχη δρόμων στην Αθήνα· αποτυπώνουν το βαθύ πολιτικό ρήγμα μιας κοινωνίας που δεν διέθετε τους θεσμούς και την ωριμότητα για να διαχειριστεί το τέλος της Κατοχής. Το ΕΑΜ είχε συγκεντρώσει μια πρωτοφανή λαϊκή νομιμοποίηση και πίστευε ότι η πολιτική του κυριαρχία ήταν φυσική συνέχεια της αντιστασιακής του δράσης. Από την άλλη πλευρά, η κυβέρνηση Παπανδρέου και οι παραδοσιακοί μηχανισμοί εξουσίας ήθελαν την επιστροφή σε μια «τάξη» που θα διασφάλιζε τη συνέχειά τους.
Η σύγκρουση κατέδειξε το κενό ανάμεσα στον λαό και το πολιτικό σύστημα: ο ένας ζητούσε ριζική κοινωνική μεταβολή, το άλλο επιδίωκε σταθεροποίηση χωρίς επώδυνες αλλαγές. Η Αθήνα έγινε το επίκεντρο μιας πολιτικής αναμέτρησης όπου οι δύο πόλοι δεν συναντήθηκαν ποτέ σε ένα κοινό θεσμικό πλαίσιο. Η πολιτική αποτυχία διαλόγου μετατράπηκε σε ένοπλη σύγκρουση - μία από τις λιγοστές περιπτώσεις στην ευρωπαϊκή ιστορία όπου μια πρωτεύουσα βρέθηκε σε πραγματική πολιορκία από τις δυνάμεις της ίδιας της πολιτικής της κοινωνίας.
Τα Δεκεμβριανά αποδεικνύουν πως, σε περιόδους μετάβασης, όταν οι πολιτικές δυνάμεις αδυνατούν να μετατρέψουν τη σύγκρουση σε θεσμική διαπραγμάτευση, τότε η ιστορία εκρήγνυται στο πεζοδρόμιο.
🔴 2. Γεωπολιτική Σφαίρα - Η Ελλάδα ως Πεδίο Ισχύος
(Αιχμηρή πολιτική & γεωπολιτική ανάλυση πιο αιχμηρή πολιτικά, πιο γεωστρατηγικά καθαρή, με εκείνο το καθαρό βλέμμα όταν αγγίζουμε πολιτική ιστορία. Εδώ φωτίζεται ο διεθνής παράγοντας. Τα Δεκεμβριανά εξετάζονται ως αποτέλεσμα της πάλης υπερδυνάμεων για έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου. Παρουσιάζεται ο ρόλος της Βρετανίας, η αδράνεια της Σοβιετικής Ένωσης και η στρατηγική αξία της Ελλάδας. Η ενότητα αναδεικνύει πώς οι μεγάλες δυνάμεις «χάραξαν» τα όρια μέσα στα οποία εκτυλίχθηκε η ελληνική κρίση.)
Τα Δεκεμβριανά υπήρξαν το σημείο όπου η Ελλάδα πλήρωσε το τίμημα της γεωπολιτικής της θέσης: μια μικρή χώρα τοποθετημένη σε μια ζώνη όπου τα συμφέροντα των ισχυρών δεν επιτρέπουν περιθώρια λάθους.
Η Βρετανία έβλεπε την Ελλάδα ως κρίσιμο ανάχωμα στη Μεσόγειο και δεν θα επέτρεπε ποτέ την απώλειά της από τη δική της σφαίρα επιρροής - ακόμη κι αν αυτό σήμαινε αιματηρή σύγκρουση στο κέντρο της Αθήνας.
Το ΕΑΜ, από την άλλη, πίστεψε πως η λαϊκή νομιμοποίηση αρκούσε για να καθορίσει την πορεία της χώρας· μια αυταπάτη που συγκρούστηκε μετωπικά με τις ψυχρές ισορροπίες της μεγάλης στρατηγικής.
Η Σοβιετική Ένωση δεν επενέβη, όχι από αδυναμία, αλλά γιατί η Ελλάδα είχε ήδη παραχωρηθεί στη Δύση στη «μυστική διπλωματία» των τοις εκατό ανάμεσα σε Τσώρτσιλ και Στάλιν.
Έτσι, η σύγκρουση του Δεκεμβρίου του 1944 δεν ήταν ούτε αναπόφευκτη ούτε αμιγώς ελληνική· ήταν το αποτέλεσμα της σύγκρουσης ανάμεσα σε μια κοινωνία που ήθελε να καθορίσει το μέλλον της και σε μια διεθνή πραγματικότητα που είχε ήδη αποφασίσει για λογαριασμό της. Και ίσως αυτό να είναι το βαθύτερο τραύμα: ότι η Ελλάδα προσπάθησε να λύσει πολιτικά ένα ζήτημα που ήταν, στην πραγματικότητα, καθαρά γεωπολιτικό.
Η Μάχη της Αθήνας μέσα στην παγκόσμια αρχιτεκτονική ασφαλείαςΣτη γεωπολιτική ανάγνωση, τα Δεκεμβριανά ήταν αναπόφευκτα. Η Ελλάδα βρισκόταν σε μια από τις πιο κρίσιμες γεωστρατηγικές τοποθεσίες της υφηλίου: έξοδος στη Μεσόγειο, γέφυρα τριών ηπείρων, σύνορο με τη βαλκανική ζώνη που θα γινόταν σύντομα το «μαλακό υπογάστριο» της Σοβιετικής Ένωσης. Η Βρετανία, ήδη από το 1941, είχε αποφασίσει ότι η Ελλάδα θα παρέμενε στη δική της σφαίρα επιρροής - όχι για λόγους φιλίας, αλλά για λόγους ναυτικής υπεροχής και στρατηγικής ισορροπίας απέναντι στη Μόσχα.
Η ιστορία απέδειξε ότι η μάχη του Δεκεμβρίου δεν ήταν μια μάχη ανάμεσα στον λαό και την κυβέρνηση, αλλά ανάμεσα σε δύο παγκόσμιες λογικές. Η Βρετανία έδωσε σαφές μήνυμα ότι δεν θα επιτρέψει καμία μεταβολή του status quo στην περιοχή. Η Σοβιετική Ένωση, από την άλλη πλευρά, δεν στήριξε το ΕΑΜ - όχι επειδή δεν μπορούσε, αλλά γιατί σεβάστηκε πλήρως τη Συμφωνία των Ποσοστών: η Ελλάδα ήταν ποσοστό 90% Δύση - 10% Σοβιετική επιρροή.
Έτσι, η Αθήνα έγινε πεδίο εφαρμογής της μεταπολεμικής γεωπολιτικής τάξης. Μια μικρή χώρα βρέθηκε στο σταυροδρόμι αποφάσεων που δεν είχε τη δύναμη να επηρεάσει. Ο γεωπολιτικός καθορισμός προηγήθηκε της ιστορικής τραγωδίας.
🔴 3. Realpolitik και Σφαίρες Επιρροής - Θεωρία Διεθνών Σχέσεων
(Η ενότητα αυτή εστιάζει στην ψυχρή λογική της ισορροπίας ισχύος, σφαίρες επιρροής και μεταπολεμική αρχιτεκτονική ασφαλείας. Αναλύεται η Συμφωνία των Ποσοστών, η μεταπολεμική διπλωματία και το πώς τα κράτη μικρής ισχύος, όπως η Ελλάδα, εγκλωβίζονται σε προκαθορισμένες σφαίρες επιρροής. Δίνεται έμφαση στο ότι τα Δεκεμβριανά ήταν, σε μεγάλο βαθμό, η τοπική αντανάκλαση αποφάσεων που είχαν ληφθεί σε άλλα κέντρα ισχύος.)
Τα Δεκεμβριανά πρέπει να ιδωθούν μέσα από το πρίσμα της realpolitik και όχι μόνο της ελληνικής πολιτικής ιστορίας. Στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το διεθνές σύστημα δεν λειτουργούσε με όρους δικαίου ή δημοκρατίας, αλλά με αυστηρή ισορροπία ισχύος. Η Ελλάδα είχε ήδη καταχωρηθεί από τη Συμφωνία των Ποσοστών στο στρατηγικό «παραχωρητήριο» της Δύσης, γεγονός που καθόρισε εξ αρχής την έκβαση κάθε εσωτερικής σύγκρουσης. Η Βρετανία, ως εγγυήτρια δύναμη της Μεσογείου, δεν είχε την παραμικρή πρόθεση να αφήσει κενό ισχύος σε μια περιοχή νευραλγική για τις θαλάσσιες οδούς της και για το μεταπολεμικό ευρωπαϊκό ισοζύγιο.
Το ΕΑΜ, παρά τη μεγάλη κοινωνική του νομιμοποίηση, συγκρούστηκε με μια διεθνή πραγματικότητα όπου οι σφαίρες επιρροής είχαν ήδη χαραχθεί πάνω σε χάρτες και συμφωνίες υψηλής στρατηγικής. Η Σοβιετική Ένωση παρέμεινε ουδέτερη, όχι λόγω αδιαφορίας, αλλά επειδή ο Στάλιν τηρούσε σχολαστικά το πλαίσιο ισχύος που είχε συμφωνηθεί: η Ελλάδα ανήκε πλήρως στη βρετανική σφαίρα. Έτσι, η Μάχη της Αθήνας δεν ήταν απλώς εμφύλια σύγκρουση· ήταν η τοπική έκφραση ενός παγκόσμιου συστήματος ισχύος, όπου τα έθνη-κράτη μικρής ισχύος συχνά λειτουργούν ως πεδία επιβολής των αποφάσεων των μεγάλων δυνάμεων.
Με αυτή την οπτική, τα Δεκεμβριανά αποκαλύπτουν κάτι βαθύτερο: ότι η εξωτερική πολιτική της Ελλάδας -και η ίδια της η ιστορική μοίρα- διαμορφώθηκε σε μεγάλο βαθμό όχι από τις εσωτερικές της αντιθέσεις αλλά από τον τρόπο που οι ισχυροί όριζαν την αρχιτεκτονική ασφαλείας της μεταπολεμικής Ευρώπης.
Η Ελλάδα ως «προδιαγεγραμμένη περίπτωση» στη μεταπολεμική ισορροπία ισχύος
Από την οπτική της realpolitik, τα Δεκεμβριανά δεν ήταν ηθικό ή πολιτικό ζήτημα, αλλά μηχανισμός σταθεροποίησης ισορροπίας στη μεταπολεμική Ευρώπη. Όταν Τσώρτσιλ και Στάλιν συμφώνησαν στη Μόσχα για τις σφαίρες επιρροής, η Ελλάδα κατατάχθηκε στη Δύση με συντριπτική πλειοψηφία. Αυτό σήμαινε ότι, ανεξάρτητα από τη λαϊκή βούληση ή τις εσωτερικές πολιτικές διεργασίες, το αποτέλεσμα είχε αποφασιστεί εκτός ελληνικού εδάφους.
Οι μικρές χώρες, όπως η Ελλάδα, λειτουργούν συχνά ως χώροι εφαρμογής των μεγάλων ισορροπιών· γι’ αυτό και η σύγκρουση του Δεκέμβρη επιβλήθηκε με εξαιρετική ένταση, σκοπό και ταχύτητα. Η Βρετανία δεν υπερασπιζόταν μια κυβέρνηση αλλά μια γεωστρατηγική γραμμή. Η Σοβιετική Ένωση δεν στήριξε το ΕΑΜ, γιατί δεν θα ρίσκαρε μια κρίση που θα διατάρασσε τη σταθερότητα της συμφωνίας με τη Δύση.
Με αυτή τη θεώρηση, τα Δεκεμβριανά υπενθυμίζουν κάτι βαθύ: μια χώρα δεν χάνει την ανεξαρτησία της μόνο όταν δέχεται εισβολή· τη χάνει και όταν η θέση της μέσα στη διεθνή σκακιέρα καθορίζεται a priori από άλλους.
🟥 4. Ενότητα: Κοινωνιολογική Ανάλυση - Ταξικές Ρήξεις και Μεταπολεμικές Δομές
(Σε αυτή την ενότητα εξετάζεται η κοινωνική βάση της σύγκρουσης. Η Κατοχή αποδιάρθρωσε τις παλιές ιεραρχίες και δημιούργησε νέες, γεγονός που γέννησε ένταση ανάμεσα στα παραδοσιακά στρώματα και τις λαϊκές δυνάμεις που είχαν αποκτήσει κοινωνικό κύρος μέσα από την Αντίσταση. Αναλύεται ο ταξικός παράγοντας, η κοινωνική ματαίωση και η αδυναμία των θεσμών να ενσωματώσουν τις νέες κοινωνικές πραγματικότητες.)
Τα Δεκεμβριανά μπορούν να ιδωθούν όχι μόνο ως πολιτικό ή γεωπολιτικό γεγονός, αλλά ως σύγκρουση που αναδύθηκε μέσα από μια βαθιά κοινωνική ανισορροπία. Η Ελλάδα του 1944 ήταν μια κοινωνία εξαντλημένη, με τις ταξικές της δομές συντετριμμένες από την Κατοχή, την πείνα, τη μαύρη αγορά και την κατάρρευση της κρατικής λειτουργίας. Η ένοπλη αντίσταση είχε αναδιαμορφώσει τις κοινωνικές ιεραρχίες: άνθρωποι από τα κατώτερα στρώματα είχαν αποκτήσει κοινωνικό ρόλο και κύρος χωρίς να περνούν μέσα από τους παλιούς μηχανισμούς εξουσίας.
Όταν ο πόλεμος τελείωσε, η χώρα δεν επέστρεψε σε μια σταθερή κοινωνική τάξη· αντίθετα, βρέθηκε αντιμέτωπη με δύο αντικρουόμενες προσδοκίες. Από τη μία, το ΕΑΜ εξέφραζε ένα κοινωνικό αίτημα για μεταβολή των σχέσεων εξουσίας, συμμετοχή, κοινωνική δικαιοσύνη και αναδιανομή ρόλων. Από την άλλη, οι παραδοσιακές ελίτ —πολιτικές, οικονομικές, ακόμη και εκκλησιαστικές— επιδίωκαν την αποκατάσταση της προπολεμικής κοινωνικής δομής, βλέποντας τις λαϊκές δυνάμεις όχι ως φορέα αλλαγής αλλά ως απειλή.
Η σύγκρουση, έτσι, δεν ήταν μόνο πολιτική αλλά ταξική, ριζωμένη στην προσπάθεια μιας κοινωνίας να ξαναορίσει τη συνοχή της μετά από έναν καταστροφικό πόλεμο. Και επειδή δεν υπήρξε θεσμικός χώρος για διάλογο, η κοινωνική ενέργεια διοχετεύτηκε στη βία. Τα Δεκεμβριανά γίνονται έτσι η στιγμή όπου αποκαλύπτεται η αδυναμία της μεταπολεμικής Ελλάδας να μετατρέψει την κοινωνική δυναμική σε θεσμική σταθερότητα. Μια υπενθύμιση ότι όταν οι κοινωνικές δομές αδυνατούν να ενσωματώσουν την εμπειρία της αλλαγής, τότε η ιστορία επιστρέφει με τον πιο σκληρό τρόπο για να διεκδικήσει το ανείπωτο.
Το κοινωνικό υπόστρωμα μιας σύγκρουσης που δεν ήταν μόνο πολιτικήΗ Κατοχή διέλυσε την ελληνική κοινωνική δομή: η πείνα, η μαύρη αγορά, οι θάνατοι, η Αντίσταση και η διάσπαση της παραγωγικής βάσης δημιούργησαν μια συνθήκη πρωτοφανούς κοινωνικής ρευστότητας. Οι παλιές ελίτ αποδυναμώθηκαν, νέες μορφές εξουσίας εμφανίστηκαν «από τα κάτω», και η κοινωνία βγήκε από τον πόλεμο με ένα αίσθημα βαθιάς αδικίας.
Το ΕΑΜ εξέφρασε το αίτημα των λαϊκών στρωμάτων για συμμετοχή, ισότητα και κοινωνική δικαιοσύνη. Οι παραδοσιακές τάξεις, αντιθέτως, φοβήθηκαν μια κοινωνική ανατροπή που θα τους εκθρόνιζε από την προπολεμική τους θέση. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο πραγματικότητες δεν υπήρξε ποτέ θεσμικός διάλογος — μόνο συσσωρευμένη ένταση.
Τα Δεκεμβριανά, έτσι, υπήρξαν η έκρηξη μιας κοινωνίας που δεν είχε βρει ακόμη τρόπο να επαναπροσδιορίσει την συνοχή της. Η ταξική ενέργεια μετατράπηκε σε πολιτική βία, γιατί οι θεσμοί δεν μπορούσαν να απορροφήσουν το σοκ της κοινωνικής μεταβολής.
Το αποτέλεσμα ήταν μια σύγκρουση που άφησε βαθύ ίχνος: τη μόνιμη αίσθηση ότι η Ελλάδα πέρασε από τον πόλεμο στον εμφύλιο χωρίς να προλάβει να ξαναχτίσει το κοινωνικό της σώμα.
🔴 Ψυχολογική - Ψυχαναλυτική Ανάλυση της Συλλογικής Ρήξης
Γιατί τα Δεκεμβριανά μπορούν να διαβαστούν και ως συλλογικό τραύμα, ιστορική επανάληψη, διάσπαση του συμβολικού ιστού, αδιέξοδο ταυτότητας, όλα όσα συναντάμε στον Φρόυντ (Sigmund Freud), τον Ζακ Λακάν (Jacques Lacan), τον Μπιόν (Wilfred Bion), τον Βίννικοτ (Donald Winnicott).
(Η ενότητα εξετάζει τα Δεκεμβριανά όχι μόνο ως πολιτική ή κοινωνική σύγκρουση, αλλά ως ένα συλλογικό ψυχικό γεγονός. Με εργαλεία από τη φροϋδική και λακανική θεωρία, αναλύονται το τραύμα, η επανάληψη, η διάσπαση του συμβολικού και η αδυναμία του κοινωνικού δεσμού να συγκροτηθεί μετά από μια παρατεταμένη περίοδο βίας, φόβου και λιμού. Η κοινωνία εμφανίζεται ως υποκείμενο σε κρίση ταυτότητας, όπου το ασυνείδητο της Κατοχής συνεχίζει να δρα, ακόμη και μετά την απελευθέρωση.)
Τα Δεκεμβριανά μπορούν να ιδωθούν ως η στιγμή όπου το συλλογικό ασυνείδητο μιας πληγωμένης κοινωνίας εκρήγνυται στο φως της ιστορίας. Σύμφωνα με τη φροϋδική λογική του τραύματος, η βία της Κατοχής, η πείνα, ο φόβος και η καθημερινή απώλεια δεν είχαν ποτέ πραγματικά συμβολοποιηθεί· απλώς καταπιέστηκαν, στοιβάχτηκαν, και τελικά επανήλθαν ως «επιστροφή του απωθημένου» σε πολιτική μορφή. Στη λογαριαστική ματιά του Λακάν, η σύγκρουση του Δεκεμβρίου αποκαλύπτει την κατάρρευση του Συμβολικού, εκεί όπου ο Νόμος και η τάξη δεν μπορούν πλέον να παράγουν κοινωνικό δεσμό, και η χώρα βυθίζεται στην αβεβαιότητα του Πραγματικού: μια κατάσταση χωρίς νόημα, χωρίς συνοχή, χωρίς μεταβατικές δομές. Το υποκείμενο-κοινωνία δεν βρίσκει «Μεγάλο Άλλο» να το σταθεροποιήσει· ούτε το κράτος, ούτε η Αντίσταση, ούτε οι ξένες δυνάμεις λειτουργούν ως συγκροτητική αναφορά. Έτσι, η σύγκρουση γίνεται μια μάχη για το ίδιο το νόημα του κοινωνικού δεσμού.
Μέσα από τη ματιά του Βίννικοτ, μπορεί να ιδωθεί και ως αποτυχία «μεταβατικού χώρου»... αυτού του ενδιάμεσου πεδίου όπου μια κοινωνία μπορεί να παίξει, να πειραματιστεί, να συμβολοποιήσει, να θεραπεύσει. Η Ελλάδα του 1944 δεν είχε χώρο ούτε για παιχνίδι ούτε για συμβολισμό· μόνο για επανάληψη. Γι’ αυτό τα Δεκεμβριανά είναι ψυχαναλυτικά μια στιγμή διάσπασης: όταν μια κοινωνία, ανίκανη να επεξεργαστεί το τραύμα της, αναζητά λύτρωση εκεί όπου υπάρχει μόνο αγριότητα. Και αυτό καθιστά τα Δεκεμβριανά ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της ευρωπαϊκής ιστορίας όπου η ψυχική πραγματικότητα μιας χώρας γίνεται εκρηκτικό ιστορικό γεγονός.
🟣 Ερμηνευτικός Επίλογος - Η Πόλη μετά τη Ρήξη
Τα Δεκεμβριανά παραμένουν ένα γεγονός που δεν τελειώνει στην ημερομηνία του· συνεχίζει να αναπαράγεται ως μνήμη, ως τραύμα, ως ερώτημα. Στην πολιτική τους διάσταση μιλούν για μια χώρα που δεν είχε ακόμη βρει τη θεσμική της φωνή· στη γεωπολιτική τους πλευρά δείχνουν πόσο εύκολα ένα μικρό έθνος μπορεί να γίνει πεδίο ισχύος ξένων συμφερόντων· στην κοινωνιολογική τους ρίζα αποκαλύπτουν τη βαθιά ανισορροπία μιας κοινωνίας που βγήκε από τον πόλεμο χωρίς συνεκτικό ιστό· στη realpolitik τους γυμνώνεται η πραγματικότητα των σφαιρών επιρροής· και στην ψυχαναλυτική τους σκιά διακρίνεται το συλλογικό ασυνείδητο που δεν μπόρεσε να συμβολοποιήσει τον πόνο του.
Ίσως γι’ αυτό τα Δεκεμβριανά επιστρέφουν, όχι ως ιστορικός διχασμός, αλλά ως κάλεσμα αυτογνωσίας. Μας υπενθυμίζουν ότι ένα έθνος δεν θεραπεύεται μόνο με ειρήνη ή με θεσμούς, αλλά όταν βρίσκει τον τρόπο να ενώσει τις σκόρπιες πλευρές του εαυτού του· τα πολιτικά του άκρα, τις κοινωνικές του ανησυχίες, τις μνήμες της ψυχής του. Και τότε η πόλη που ράγισε σε πέντε καθρέφτες μπορεί, ίσως, να ξαναδεί το πρόσωπό της - όχι όπως ήταν, αλλά όπως μπορεί να γίνει.
🔴🟦 Μια Πολιτικοκοινωνική Προειδοποίηση στην Ελλάδα
Το δίδαγμα μιας πόλης που δεν πρέπει να ξαναραγίσει
Τα Δεκεμβριανά μάς θυμίζουν ότι η Ιστορία
δεν τελειώνει ποτέ με μια συμφωνία ή μια ημερομηνία.
Όσο μια χώρα δεν ορίζει η ίδια το πεδίο των αποφάσεών της,
τόσο θα βρίσκονται άλλοι να το ορίσουν για εκείνη.
Και σήμερα, όπως και τότε, οι ξένες δυνάμεις δεν χρειάζεται
να κατεβαίνουν στους δρόμους· αρκεί να κινούν το αόρατο πεδίο
των στρατηγικών, των συμμαχιών και των εξαρτήσεων.
Η μνήμη του Δεκέμβρη του 1944 δεν είναι φόβος·
είναι υπενθύμιση ότι η δημοκρατία απαιτεί διαρκή εγρήγορση και ότι
η ελευθερία χάνεται όχι με μια μάχη, αλλά με μια αδιάφορη κοινωνία.
Η σκιά της Ιστορίας στη σημερινή Ελλάδα
Η Ιστορία δεν επιστρέφει ποτέ ίδια, αλλά επιστρέφει πάντα.
Κάποτε οι ξένες δυνάμεις όριζαν το μέλλον της Ελλάδας
με στρατεύματα· σήμερα το ορίζουν με συμφωνίες,
ενεργειακές πιέσεις, αγορές και γεωπολιτικούς συσχετισμούς.
Τα Δεκεμβριανά μας ψιθυρίζουν πως όταν μια κοινωνία δεν διαβάζει
τα σημάδια, οι αποφάσεις παίρνονται πάντα κάπου αλλού.
Ο κύκλος της εξάρτησης και η ανάγκη αυτογνωσίας
Η ρήξη του 1944 δεν ήταν μόνο πολιτική· ήταν και μια στιγμή
αποκάλυψης: η Ελλάδα βρέθηκε να αποφασίζεται από άλλους.
Αν κάτι παραμένει επίκαιρο σήμερα, είναι ακριβώς αυτό.
Όσο μια χώρα στηρίζει την ασφάλειά της, την οικονομία της
και την πολιτική της στα χέρια τρίτων,
θα ζει σε έναν διαρκή μεταπολεμικό Δεκέμβρη:
χωρίς πυροβολισμούς, αλλά με εξάρτηση·
χωρίς οδοφράγματα, αλλά με δομημένη αδυναμία.
Η αυτογνωσία είναι η μόνη πραγματική ανεξαρτησία.
by Αέναη επΑνάσταση | (Sophia Drekou)
Σας προτείνω σχετικά θέματα:
🔗 Δεκεμβριανά 1944 - Η Μάχη της Αθήνας και τα 33 αιματηρά μερόνυχτα (Μηχανή του Χρόνου)
🔗 Η Ματωμένη Κυριακή κατά τον Μενέλαο Λουντέμη
🔗 Το χρονικό από την Μάχη της Αθήνας ή Δεκεμβριανά του 1944 - Μάχη του Μακρυγιάννη (ιστορικό αφιέρωμα & video)
🔗 Η Δόμνα Σαμίου άστεγη στα Δεκεμβριανά
► Περισσότερα Θέματα: Δεκεμβριανά, Αθήνα
Εισαγωγή για τις Ερωτήσεις Αναγνωστών και Αναγνωστριών
Δεκεμβριανά 1944: Η πόλη που ράγισε σε πέντε καθρέφτες. Πολιτική ρήξη, γεωπολιτική σκακιέρα, ταξικές τομές, realpolitik και το συλλογικό τραύμα μιας κοινωνίας που δεν είχε ακόμη φωνή. Η Μάχη της Αθήνας πέρα από την ιστορία. Τα Δεκεμβριανά φωτίζουν πέντε ολόκληρες διαστάσεις της ελληνικής πραγματικότητας: εξουσία, ταξικές συγκρούσεις, διεθνείς ισορροπίες, συλλογική ψυχολογία και τη συμβολική δομή του έθνους.
Αν το παρελθόν επιστρέφει όταν δεν έχει ειπωθεί, τότε τα Δεκεμβριανά είναι η πιο ηχηρή «σιωπή» της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Μια κοινωνιολογική -γεωπολιτική- ψυχαναλυτική ανάγνωση για τη βαθιά χώρα που αναζητούσε συνοχή μετά την Κατοχή.
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΔΙΑΛΟΓΟΥ για τη συζήτηση
1. Σε ποιο βαθμό τα Δεκεμβριανά ήταν πολιτική σύγκρουση εξουσίας και σε ποιο βαθμό κοινωνική διεκδίκηση μετά την κατάρρευση των προπολεμικών δομών;
2. Μπορεί η έννοια της «Συμφωνίας των Ποσοστών» να εξηγήσει επαρκώς τη βρετανική παρέμβαση ή χρειάζεται ευρύτερη γεωπολιτική ανάγνωση της Μεσογείου;
3. Πώς επηρέασε η εμπειρία της Κατοχής τη διαμόρφωση πολιτικής ταυτότητας στα λαϊκά στρώματα, και γιατί δεν μπόρεσε να ενσωματωθεί θεσμικά;
4. Σε ποια σημεία αποτυγχάνει ο δημόσιος λόγος σήμερα να συζητήσει τα Δεκεμβριανά χωρίς τα φορτία του παρελθόντος;
5. Μπορεί να υπάρξει ενιαία ιστορική αφήγηση για τα Δεκεμβριανά ή είναι αναπόφευκτο να παραμένουν πολυφωνικά και αντιφατικά;
6. Πώς επηρέασαν οι ταξικές ανισότητες της Αθήνας του ’44 την ταχύτητα με την οποία η κοινωνική ένταση μετατράπηκε σε ένοπλη σύγκρουση;
7. Η realpolitik είναι τελικά εργαλείο κατανόησης ή ένα φίλτρο που αποκρύπτει την ανθρώπινη διάσταση της σύγκρουσης;
8. Σε ποιο βαθμό η Μάχη της Αθήνας υπήρξε η «προληπτική σκηνή» του Εμφυλίου, και πού εντοπίζεται η ασυνέχεια μεταξύ των δύο γεγονότων;
9. Πώς μπορεί να διαβαστεί η σιωπή της μεταπολεμικής περιόδου απέναντι στα Δεκεμβριανά; Ως τραύμα ή ως μηχανισμός επιβίωσης;
10. Τι σημαίνει σήμερα για μια κοινωνία να βλέπει το παρελθόν της «σε πέντε καθρέφτες»; Είναι αυτό απελευθερωτικό ή βαραίνει τη συλλογική μνήμη;
Ειδικές Ερωτήσεις
1. Θεωρείς ότι τα Δεκεμβριανά λειτουργούν σαν μια ρωγμή στο «συμβολικό σώμα» της χώρας; Μπορεί μια κοινωνία να μεταβολίσει ένα τόσο σύνθετο τραύμα χωρίς να αποδομήσει τις ίδιες της τις μυθολογίες;
2. Μέσα από το πρίσμα της γεωπολιτικής διαδοχής και των κοινωνικών μνημών που συχνά αναδεικνύεις, πιστεύεις ότι τα Δεκεμβριανά μπορούν να ιδωθούν ως «τελετουργικό κατώφλι» ανάμεσα στα προπολεμικά κατάλοιπα και στη μεταπολεμική ταυτότητα της χώρας;
🔴 Οι Αναγνώστες και Αναγνώστριες σχολιάζουν...Αέναη επΑνάσταση - Sophia Ntrekou: Πώς επηρέασε η εμπειρία της Κατοχής τη διαμόρφωση πολιτικής ταυτότητας στα λαϊκά στρώματα, και γιατί δεν μπόρεσε να ενσωματωθεί θεσμικά; 1 ημ.
• Απάντηση Στέλλα Μιλτιάδου: Εξαιρετική αναφορά για τα ιστορικά γεγονότα με την τεράστια εθνική και πολιτική σημασία με παγκόσμια απήχηση. 1 ημ.
• Απάντηση Sophia Drekou: κ. Στέλλα Μιλτιάδου, τα Δεκεμβριανά είναι από εκείνες τις τομές της Ιστορίας που δεν αφορούν μόνο μια χώρα, αλλά τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες διαχειρίζονται τη ρήξη, τη μνήμη και τη γεωπολιτική τους θέση.
Η παγκόσμια απήχηση που αναφέρεις δείχνει ακριβώς αυτό: η Αθήνα του ’44 δεν ήταν ένας απομονωμένος τόπος, αλλά ένας καθρέφτης των μεγάλων δυνάμεων και των ανθρώπινων τραυμάτων που συναντήθηκαν επάνω της. Ευχαριστώ για την παρουσία και την ευαισθησία σας στη μνήμη αυτών των γεγονότων. 18 λ.
• Σχόλιο Lambis Melas: Πολύ περιληπτικό, αλλά άκρως κατατοπιστικό, για να μη ξεχνούμε πόσο εύκολα γινόμαστε πιόνια των μεγάλων. 1 ημ.
• Απάντηση Sophia Drekou: κ. Lambis Melas, ευχαριστώ που σταθήκατε στην ουσία από την ανάγνωση. Το άρθρο δεν είναι περιληπτικό, αλλά θεματικά πολυεπίπεδο. Στόχος της ανάρτησης δεν ήταν να ξαναπεί όλη τη μεγάλη ιστορία των Δεκεμβριανών, αλλά να φωτίσει τους άξονες που παραμένουν επίκαιροι: τη ρήξη, τη γεωπολιτική πίεση, τον κοινωνικό διχασμό και τον τρόπο που οι λαοί γίνονται πιόνια των μεγάλων.
Για όσους θέλουν το πλήρες ιστορικό, υπάρχει και αναλυτική παραπομπή μέσα στο κείμενο σ' ένα αφιερωματικό μου άρθρο. 3 λ.
• Σχόλιο Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης: Ενδιαφέρουσα η ανάλυση σας. Κάποιες δικές μου απόψεις:
1. Το ΕΑΜ δεν ήταν οργάνωση των κομμουνιστών αλλά όλων των Ελλήνων να αντισταθούν στον κατακτητή. Χαρακτηριστικες είναι οι ομιλίες των καπεταναίων στα χωριά, τότε. Τους μιλούν για το πνεύμα του 1821 κυρίως και μετά για κοινωνική δικαιοσύνη και όχι βεβαιως στα πλαίσια του κομμουνισμού. Σιγά μην ήξεραν από Μαρξ και Λένιν τα παλληκαριόπουλα, βοσκοί και αγρότες, που άφηναν το σπίτι τους και έβγαιναν στο βουνό σε σπηλιές, όπως ακριβώς μας είπε ο Ρήγας.
Χαρακτηριστικό είναι αυτό που μου έλεγε ο φίλος μου ο Χρήστος από τις Θεσπιές: Όταν έγινε, επί Ανδρέα η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης και το είπα στον πατέρα μου, έβαλε τα κλάματα με αγκάλιασε και μου είπε: «ΑΥΤΟ ΠΕΡΙΜΕΝΑ ΤΟΣΑ ΧΡΟΝΙΑ ΡΕ ΧΡΗΣΤΟ. ΕΝΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑ ΓΙΑ ΟΣΑ ΠΕΡΑΣΑ ΣΤΟ ΒΟΥΝΟ ΓΙΑ ΧΑΡΗ ΤΗΣ».
2. Ο Στάλιν, μετά την σύσκεψη στον Λίβανο, είχε ειδοποιήσει το ΚΚΕ να δεχθούν την προ του πολέμου κατάσταση και να μη προσπαθήσουν για αλλαγή καθεστώτος. Την συμφωνία της Γιάλτας δεν την ήξεραν οι δικοί μας; Γιατί έσυραν έναν και στην καταστροφή; 1 ημ.
• Απάντηση Sophia Drekou: κ. Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης, ευχαριστώ για την ουσιαστική τοποθέτηση και για τις προσωπικές μαρτυρίες που μοιράζεστε... είναι ανεκτίμητα κομμάτια της ζώσας ιστορίας μας.
1. Για το ΕΑΜ
Δίκιο έχετε πως η κοινωνική του σύνθεση ήταν πολύ ευρύτερη από το κομματικό πλαίσιο του ΚΚΕ. Το ΕΑΜ υπήρξε, τουλάχιστον στην πρώτη του φάση, μια μεγάλη λαϊκή ομπρέλα αντίστασης, με ανθρώπους κάθε παιδείας και πολιτικής αναφοράς· από αγρότες και βοσκούς μέχρι δασκάλους, εμπόρους και κληρικούς. Οι ομιλίες των καπεταναίων που αναφέρετε, με αναφορές στο ’21, στην τιμή και στη λευτεριά, αποτυπώνουν ακριβώς αυτή την ευρύτητα του αγώνα.
Η μαρτυρία του κ. Χρήστου από τις Θεσπιές, αγγίζει κάτι βαθύτερο: ότι η αναγνώριση της Αντίστασης δεν ήταν κομματικό ζήτημα, αλλά ζήτημα δικαίωσης, μια καθυστερημένη τιμή στους ανθρώπους που σήκωσαν βάρη μεγαλύτερα από τις πλάτες τους. 13 λ.
• Απάντηση Sophia Drekou: κ. Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης,
2. Για τον Στάλιν και τις εντολές προς το ΚΚΕ
Σωστά επισημαίνετε ότι ήδη από τον Λίβανο και ακόμη περισσότερο με τη Γιάλτα, η Σοβιετική Ένωση είχε χαράξει ξεκάθαρα τις σφαίρες επιρροής της. Ο Στάλιν είχε διαμηνύσει στο ΚΚΕ να μην επιχειρήσει αλλαγή καθεστώτος και να αποδεχθεί την προπολεμική κοινοβουλευτική τάξη πραγμάτων.
Το τραγικό ερώτημα που θέτετε, «το γνώριζαν; και αν ναι, γιατί συνεχίστηκε η πορεία προς τη σύγκρουση;» ...παραμένει από τα πιο οδυνηρά της νεότερης ιστορίας μας. Εδώ ανοίγει το μεγάλο κεφάλαιο της σύγχυσης, των λάθος εκτιμήσεων, των διπλών γραμμών και της βαθιάς καχυποψίας που χαρακτήρισε εκείνη τη δραματική περίοδο.
Αυτό που αναδεικνύετε είναι πολύ σημαντικό: η Ιστορία των Δεκεμβριανών δεν είναι μόνο γεγονότα· είναι παρεξηγήσεις, φόβοι, ελπίδες, αντιφάσεις και άνθρωποι. Και κυρίως, είναι οι τραγικές συνέπειες όταν οι μεγάλες δυνάμεις αποφασίζουν «πάνω» από έναν λαό που έχει ήδη αιμορραγήσει.
Ευχαριστώ που ανοίγετε τον διάλογο με τέτοια καθαρότητα και σεβασμό προς τη μνήμη εκείνης της γενιάς. 4 λ.
• Απάντηση Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης: Sophia Drekou, ο καπετάν Νικηφόρος, του ΕΛΑΣ, στο βιβλίο το «Αντάρτης στα βουνά της Ρούμελης» αναφέρει ότι αυτόν τον προβληματισμό είχε και ο Άρης. Ρωτούσε αν θα είχαν την υποστήριξη της ΕΣΣΔ αν συνέχιζαν στην ανατροπή του καθεστώτος, επειδή ήξερε πως χωρίς βοήθεια δεν θα μπορούσαν να είναι νικητές. Δεν έπαιρνε απάντηση.
Υπόψιν ότι ο καπετάν Νικηφόρος ήταν πρώην αξιωματικός της Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων (Σ.Σ.Ε.) και ουδέποτε μέλος του ΚΚΕ. Ο πατέρας του μάλιστα, δάσκαλος, που αναγκάστηκε να βγει στο βουνό όταν κάψανε οι Γερμανοί την Αγόριανη, έλεγε χαριτολογώντας «εγώ είμαι ο μοναδικός Βασιλοκομμουνιστής» επειδή ήταν από τους φανατικούς βασιλικούς 2 ώρ.
• Απάντηση Αέναη επΑνάσταση - Sophia Ntrekou: κ. Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης, ευχαριστώ για αυτή την τόσο σημαντική προσθήκη. Η μαρτυρία του καπετάν Νικηφόρου είναι από τις πιο αποκαλυπτικές για την ψυχολογία του Άρη Βελουχιώτη εκείνης της περιόδου. Δείχνει ξεκάθαρα πως ούτε οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές της Αντίστασης είχαν βεβαιότητα για τις «μεγάλες δυνάμεις» και ότι το ερώτημα της στήριξης από την ΕΣΣΔ ήταν καθοριστικό για κάθε πιθανή απόφαση.
Αυτή η σιωπή που περιγράφετε, το ότι δεν ερχόταν απάντηση, είναι από μόνη της ένα ιστορικό σχόλιο. Μαρτυρά το θολό πλαίσιο, τον φόβο λαθών, τις μισές πληροφορίες, την αβεβαιότητα που καθόρισε όλη εκείνη τη δραματική στιγμή.
Και η ιστορία του πατέρα του καπετάνιου, ο «Βασιλοκομμουνιστής», είναι βαθιά ανθρώπινη και απολύτως ελληνική: φανερώνει πώς ο Εμφύλιος δεν χώρισε απλώς παρατάξεις, αλλά οικογένειες, ταυτότητες, προσωπικές πορείες. Δείχνει ότι οι άνθρωποι συχνά υπερέβαιναν τα κομματικά σχήματα απλά επειδή η ζωή τούς το επέβαλλε.
Τέτοιες μαρτυρίες δεν είναι απλώς πληροφορίες· είναι πολύτιμα θραύσματα μιας εποχής όπου η Ιστορία περνούσε μέσα από ανθρώπινες ψυχές. 1 ώρ.
• Ερώτηση Sophia Drekou: κ. Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης, Θα είχε ενδιαφέρον η δική σας άποψη, Επαμεινώνδα: Πιστεύετε ότι αυτή η σιωπή της ΕΣΣΔ προς τους Έλληνες αντάρτες ήταν στρατηγική επιλογή ή αποτέλεσμα της τότε τεράστιας γεωπολιτικής πίεσης; Και πόσο καθόρισε τελικά αυτή η αβεβαιότητα τις αποφάσεις στο πεδίο; 1 ώρ.
• Απάντηση Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης: Αέναη επΑνάσταση, Πράγματι έτσι όπως τα περιγράφετε. Θα καταχραστώ τον χώρο σας για να αναφέρω δύο λεπτομέρειες που νομίζω ότι είναι σημαντικές.
Ο απεσταλμένος της Μόσχας, ταγματάρχης νομίζω, Ποπώφ συζητάει με τον Νικηφόρο.
Ποπώφ: Πόσοι Γερμανοί έχουν έρθει με το μέρος σας;
Νικηφόρος: κανένας.
Ποπώφ: Από τους αντάρτες του Ψαρρού πόσοι έχουν έρθει μαζί σας;
Νικηφόρος: Αρκετοί.
Ποπώφ: Τότε γιατί πολεμάτε μεταξύ σας;
Επίσης στον Νικηφόρο του φάνηκε περίεργο αυτό που του είπε ένας από τους τρεις Άγγλους αξιωματικούς που ήταν μαζί τους στο βουνό. Του είπε «γιατί δεν κάνετε κάτι για να διαλύσετε την οργάνωση του Ψαρρού;» Ποιοι οι Άγγλοι που υποτίθεται ότι ήταν υπέρ του Ψαρρού και κατά του ΕΛΑΣ. Ο οποίος Ψαρρός ήταν σε συνεννοήσεις μαζί τους για να ενωθούν, αλλά τους εξέφρασε τους δισταγμούς του ότι με την δομή που είχε ο ΕΛΑΣ θα απορροφούσε την ΕΚΚΑ.
Τώρα για την δολοφονία του Ψαρρού, κυκλοφορούν διάφορα. Στην πρώτη ευκαιρία θα ρωτήσω τον γιο του Νικηφόρου με τον οποίο έχουμε φιλία. "ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΓΩΔΙΑ" ονομάζει ο Νικηφόρος τον εμφύλιο, στον οποίο δεν συμμετείχε, και νομίζω πως είναι ο πλέον κατάλληλος προσδιορισμός. Καλό βράδυ! 1 ώρ.
• Απάντηση Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης: Αέναη επΑνάσταση - Sophia Ntrekou, Δεν έχω τέτοιες γνώσεις και πληροφορίες. Θα αναφερθώ πάλι στα γραπτά του Νικηφόρου, ενός κατά την άποψη μου ανιδιοτελούς πατριώτη: Η ΕΣΣΔ είχε πάρει σαφή και φανερή θέση ότι δεν επιθυμούσε αλλαγή πολιτεύματος στην Ελλάδα. Αλλά ούτε και κάποια βοήθεια, στα κρυφά είχε υποσχεθεί. Αυτή η σιωπή (για δήθεν κρυφή βοήθεια) δεν ήταν της ΕΣΣΔ αλλά του Σιάντου και του περιβάλλοντος του, ο οποίος δεν ξεκαθάριζε στους καπεταναίους, τα πράγματα, επειδή ήθελαν να αναλάβουν τον αγώνα έστω και χωρίς βοήθεια, να κάνουν του κεφαλιού τους με απλά λόγια.
Η ΕΣΣΔ κράτησε αυτή την στάση μέχρι τέλους, από όσα γνωρίζω. Μάλιστα την περίοδο του εμφυλίου τροφοδοτούσε μεν με οπλισμό, μέσω των βορείων συνόρων μας, τον ΔΣ, αλλά μόνο με γερμανικά όπλα που είχε πάρει από τους Γερμανούς μετά την λήξη του ΒΠΠ. 17 λ.
• Απάντηση Αέναη επΑνάσταση - Sophia Ntrekou: κ. Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης, πραγματικά σε ευχαριστώ για τη συνέχεια της αφήγησης. Οι λεπτομέρειες που παραθέτετε, ιδίως οι συνομιλίες του Ποπόφ και τα σχόλια των Άγγλων αξιωματικών, φωτίζουν με τρόπο μοναδικό την τραγική πολυπλοκότητα εκείνης της περιόδου.
Η φράση του Ποπόφ «Τότε γιατί πολεμάτε μεταξύ σας;» είναι από μόνη της ένας καθρέφτης της ελληνικής τραγωδίας: αποκαλύπτει πόσο βαθιά ριζωμένες ήταν οι εσωτερικές διαιρέσεις και πόσο οι μεγάλες δυνάμεις παρατηρούσαν, συχνά ψυχρά, έναν εμφύλιο που εξελισσόταν μπροστά τους.
Από την άλλη, η προτροπή Άγγλου αξιωματικού να «διαλυθεί η οργάνωση του Ψαρρού» δείχνει πόσο αντιφατικός -αν όχι διπλός- ήταν ο ρόλος τους. Στη θεωρία υποστήριζαν τον Ψαρρό, στην πράξη παρότρυναν ενέργειες που θα αποσταθεροποιούσαν ακόμη περισσότερο το ήδη εύθραυστο τοπίο.
Όσο για τη στάση της Μόσχας, η αναφορά σας στη «σιωπή» που δεν προερχόταν από την ΕΣΣΔ αλλά από την ηγεσία του ΚΚΕ, είναι κομβική. Φωτίζει μια άλλη, συχνά αποσιωπημένη πλευρά: ότι οι καπεταναίοι έπαιρναν αποφάσεις με ελλιπή ή παραπλανητική πληροφόρηση, συχνά κινούμενοι ανάμεσα σε ιδεολογικό πάθος, ελπίδες και παρανοήσεις.
Και ο προσδιορισμός του καπετάν Νικηφόρου -«ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΓΩΔΙΑ»- συμπυκνώνει ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο την ουσία του Εμφυλίου: μια σύγκρουση όπου όλοι πλήρωσαν, όλοι μάτωσαν και ελάχιστοι κατάλαβαν εγκαίρως ποιοι πραγματικά κινούσαν τα νήματα.
Ευχαριστώ για το βάθος και την ευγένεια της παρέμβασής σας. Τέτοιες μαρτυρίες είναι πολύτιμες γιατί μεταφέρουν όχι μόνο ιστορικά δεδομένα, αλλά το ήθος ανθρώπων που έζησαν την εποχή. 17 ώρ.
• Ερώτηση Sophia Drekou: κ. Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης, με αφορμή τις σημαντικές μαρτυρίες που παραθέτετε, θα ήθελα τη γνώμη σας σε κάτι ακόμη: Πιστεύετε ότι οι αντιφατικές παρεμβάσεις ξένων δυνάμεων (Άγγλων-Σοβιετικών), σε συνδυασμό με την εσωτερική ασάφεια της ελληνικής ηγεσίας, ήταν τελικά ο καθοριστικότερος παράγοντας για την έκρηξη της ρήξης; Ή ο εμφύλιος ήταν ήδη προδιαγεγραμμένος από τις ταξικές, κοινωνικές και πολιτικές αντιθέσεις της δεκαετίας του ’30;
...και κάτι ακόμη, αν δεν σας κουράζω: Πιστεύετε ότι οι αποφάσεις και οι παρεξηγήσεις εκείνης της περιόδου ήταν περισσότερο αποτέλεσμα ιδεολογικών εμμονών ή της τεράστιας πίεσης που ασκούσαν οι διεθνείς συσχετισμοί πάνω σε μια εξουθενωμένη Ελλάδα; Ποιο στοιχείο θεωρείτε ότι καθόρισε βαθύτερα τη σύγκρουση; Καλό βράδυ και από μένα! 1 ημ.
• Απάντηση Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης: Sophia Drekou, Συγγνώμην για την καθυστέρηση. Σήμερα άνοιξε ο καιρός και μαζεύαμε τις ελιές.
Δύσκολα τα ερωτήματα που θέσατε. Επειδή όμως χρησιμοποιείτε την λέξη «πιστεύετε» θα την εκλάβω με την έννοια του «νομίζω» που σημαίνει ότι ίσως αλλάξω γνώμη, αν έχω νέες πληροφορίες.
Δεν νομίζω ότι ήταν αντιφατικές οι παρεμβάσεις των ξένων δυνάμεων. Μετά το 1821 η Ελλάς δέθηκε στο άρμα της ναυτικής δύναμης των Άγγλων ως ναυτική δύναμη κι αυτή. Αποτέλεσμα αυτού ήταν να αναθερμανθεί ο Βουλγαρικός εθνικισμός από τους Ρώσσους, με συνέπεια να δημιουργηθεί το Μακεδονικό ζήτημα, οι κομιτατζήδες και τα συναφή, ώστε μέσω της Βουλγαρίας να έχουν διέξοδο στην Μεσόγειο. Τι θα γινόταν αν είχαμε πάει με το μέρος των Ρωσσων; Δεν ξέρω. Επομένως οι ξένες δυνάμεις είχαν τις επιδιώξεις και τα σχέδια τους από πολλά χρόνια πριν και λειτουργούσαν βάσει σχεδίου.
Για τον εμφύλιο νομίζω πως οφείλονταν σε μικρό βαθμό σε ταξικές αντιθέσεις. Το ΚΚΕ, η ηγεσία του κυρίως, ήταν κατευθυνόμενη από την ΕΣΣΔ και αυτής τα συμφέροντα εξυπηρετούσε. Δεν είδατε τι συνέβη με την ΠΡΟΔΟΣΊΑ των Πρεσπών; Εκπλήρωση (εν μέρει) των αποφάσεων Τρίτης Διεθνούς και των απόψεων του Ζαχαριάδη και των συν αυτώ. Δεν είχαν βέβαια όλοι οι κομμουνιστές τις ίδιες απόψεις. Έχω γνωστούς και φίλους κομμουνιστές που ήταν στα συλλαλητήρια για την Μακεδονία μαζί μας και θεωρούν προδοσία τις Πρέσπες.
Κρίνοντας από τις απόψεις και την στάση πολλών κομμουνιστών, επαναλαμβάνω, ότι η αιτία του εμφυλίου ήταν ότι η ηγετική ομάδα του ΚΚΕ εξυπηρετούσε τα συμφέροντα της ΕΣΣΔ. Έχετε ακούσει κάποιον κομμουνιστή να κατηγορήσει ποτέ την ΕΣΣΔ; Όχι μόνο αυτό αλλά και δικαιολογεί τα οφθαλμοφανη απαράδεκτα. Και κάτι ενδεικτικό που χαρακτηρίζει αυτή την ομάδα συνανθρώπων μας. Θυμάμαι τότε που νικήσαμε την ΕΣΣΔ στο μπάσκετ και πήραμε το ευρωπαϊκό κύπελλο το 1987. Την αλλά ημέρα ήρθε ο Γιάννης ο Φυσικός (φανατικός κομμουνιστής), στο Γυμνάσιο με ύφος λες και είχε πεθάνει η μάνα του.
Και επειδή αναφέρατε και τις ιδεολογικές εμμονές, πράγματι για τους κομμουνιστές η ιδεολογία είναι υπεράνω της πατρίδος.
Δεν ξέρω αν απάντησα στις ερωτήσεις σας.
Αν χρειαστείτε διευκρινήσεις ευχαρίστως. 11 λ.
• Απάντηση Sophia Drekou: Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης, ευχαριστώ για τον χρόνο και τη φροντίδα της απάντησής σας και καλές ελιές να έχετε.
Οι επισημάνσεις σας είναι πολύτιμες γιατί δείχνουν κάτι που συχνά χάνεται στις δημόσιες συζητήσεις: ότι ο εμφύλιος δεν ήταν ένα μονοδιάστατο γεγονός, αλλά ένα πλέγμα από διεθνείς επιδιώξεις, εθνικές αμφιθυμίες και προσωπικές τραγωδίες.
Συμφωνώ πως οι ξένες δυνάμεις λειτουργούσαν με καθαρά γεωπολιτικούς άξονες - όχι «αντιφατικούς», αλλά συχνά αδιαφανείς για τα ελληνικά δεδομένα. Η Ελλάδα ήταν και παραμένει σημείο ισορροπίας μεγάλων συμφερόντων, και αυτό φάνηκε ήδη από τον 19ο αιώνα, όπως σωστά επισημάνατε.
Η παρατήρησή σας για τον ρόλο της ηγεσίας του ΚΚΕ είναι επίσης σημαντική, όχι γιατί απαντά «ποιος είχε δίκιο», αλλά γιατί αναδεικνύει πόσο συχνά οι αποφάσεις κρίνονται μέσα σε συνθήκες πίεσης, αβεβαιότητας και -θα το έλεγα- ιστορικής αυταπάτης.
Άλλωστε, ακόμη και μέσα στο ίδιο στρατόπεδο υπήρχαν μεγάλες διαφοροποιήσεις και βαθιά διλήμματα· το βλέπουμε ξεκάθαρα στις μαρτυρίες του καπετάν Νικηφόρου που αναφέρετε. Είναι, νομίζω, πολύτιμο να θυμόμαστε ότι πέρα από τις ιδεολογίες, ο εμφύλιος ήταν πριν απ’ όλα μια ανθρώπινη καταστροφή, ένα τραύμα που ακόμη μας ζητά να το διαβάσουμε χωρίς φανατισμούς.
Και κάτι ακόμη, αν μου επιτρέπετε ως γενική παρατήρηση:
Σε κάθε συλλογικότητα -πολιτική, ιδεολογική ή θρησκευτική- η «πίστη» προηγείται της «πατρίδα». Αυτό δεν αφορά μόνο τους κομμουνιστές.
Η ίδια η ιστορία μας το δείχνει: στην Επανάσταση του 1821 η προκήρυξη έλεγε «Μάχου υπέρ Πίστεως και Πατρίδος»... πρώτα η Πίστη, μετά η Πατρίδα.
Ακόμη και στο χριστιανικό βίωμα, η απόλυτη αναφορά είναι η Πίστη, όχι το έθνος.
Άρα δεν πρόκειται για ιδιορρυθμία μιας πλευράς, αλλά για τη φυσική δυναμική κάθε κοινότητας που στηρίζεται σε απόλυτες αξίες. Η ιεράρχηση αυτή -όποιο κι αν είναι το περιεχόμενό της- συχνά καθορίζει και τις ιστορικές επιλογές.
Ευχαριστώ ξανά για τη γόνιμη κατάθεση. Μας βοηθάτε πραγματικά να βλέπουμε την πολυπλοκότητα της εποχής μέσα από τις λεπτομέρειες.
..........................................
Αν σας ρωτούσα ποιο ήταν -κατά τη δική σας εμπειρική κρίση- το σημείο όπου «δεν υπήρχε πια επιστροφή», ποιο γεγονός ή ποια απόφαση θα θεωρούσατε ότι σφράγισε οριστικά τη ρήξη; 1 λ.
1. Το ΕΑΜ δεν ήταν οργάνωση των κομμουνιστών αλλά όλων των Ελλήνων να αντισταθούν στον κατακτητή. Χαρακτηριστικες είναι οι ομιλίες των καπεταναίων στα χωριά, τότε. Τους μιλούν για το πνεύμα του 1821 κυρίως και μετά για κοινωνική δικαιοσύνη και όχι βεβαιως στα πλαίσια του κομμουνισμού. Σιγά μην ήξεραν από Μαρξ και Λένιν τα παλληκαριόπουλα, βοσκοί και αγρότες, που άφηναν το σπίτι τους και έβγαιναν στο βουνό σε σπηλιές, όπως ακριβώς μας είπε ο Ρήγας.
Χαρακτηριστικό είναι αυτό που μου έλεγε ο φίλος μου ο Χρήστος από τις Θεσπιές: Όταν έγινε, επί Ανδρέα η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης και το είπα στον πατέρα μου, έβαλε τα κλάματα με αγκάλιασε και μου είπε: «ΑΥΤΟ ΠΕΡΙΜΕΝΑ ΤΟΣΑ ΧΡΟΝΙΑ ΡΕ ΧΡΗΣΤΟ. ΕΝΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑ ΓΙΑ ΟΣΑ ΠΕΡΑΣΑ ΣΤΟ ΒΟΥΝΟ ΓΙΑ ΧΑΡΗ ΤΗΣ».
2. Ο Στάλιν, μετά την σύσκεψη στον Λίβανο, είχε ειδοποιήσει το ΚΚΕ να δεχθούν την προ του πολέμου κατάσταση και να μη προσπαθήσουν για αλλαγή καθεστώτος. Την συμφωνία της Γιάλτας δεν την ήξεραν οι δικοί μας; Γιατί έσυραν έναν και στην καταστροφή; 1 ημ.
• Απάντηση Sophia Drekou: κ. Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης, ευχαριστώ για την ουσιαστική τοποθέτηση και για τις προσωπικές μαρτυρίες που μοιράζεστε... είναι ανεκτίμητα κομμάτια της ζώσας ιστορίας μας.
1. Για το ΕΑΜ
Δίκιο έχετε πως η κοινωνική του σύνθεση ήταν πολύ ευρύτερη από το κομματικό πλαίσιο του ΚΚΕ. Το ΕΑΜ υπήρξε, τουλάχιστον στην πρώτη του φάση, μια μεγάλη λαϊκή ομπρέλα αντίστασης, με ανθρώπους κάθε παιδείας και πολιτικής αναφοράς· από αγρότες και βοσκούς μέχρι δασκάλους, εμπόρους και κληρικούς. Οι ομιλίες των καπεταναίων που αναφέρετε, με αναφορές στο ’21, στην τιμή και στη λευτεριά, αποτυπώνουν ακριβώς αυτή την ευρύτητα του αγώνα.
Η μαρτυρία του κ. Χρήστου από τις Θεσπιές, αγγίζει κάτι βαθύτερο: ότι η αναγνώριση της Αντίστασης δεν ήταν κομματικό ζήτημα, αλλά ζήτημα δικαίωσης, μια καθυστερημένη τιμή στους ανθρώπους που σήκωσαν βάρη μεγαλύτερα από τις πλάτες τους. 13 λ.
• Απάντηση Sophia Drekou: κ. Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης,
2. Για τον Στάλιν και τις εντολές προς το ΚΚΕ
Σωστά επισημαίνετε ότι ήδη από τον Λίβανο και ακόμη περισσότερο με τη Γιάλτα, η Σοβιετική Ένωση είχε χαράξει ξεκάθαρα τις σφαίρες επιρροής της. Ο Στάλιν είχε διαμηνύσει στο ΚΚΕ να μην επιχειρήσει αλλαγή καθεστώτος και να αποδεχθεί την προπολεμική κοινοβουλευτική τάξη πραγμάτων.
Το τραγικό ερώτημα που θέτετε, «το γνώριζαν; και αν ναι, γιατί συνεχίστηκε η πορεία προς τη σύγκρουση;» ...παραμένει από τα πιο οδυνηρά της νεότερης ιστορίας μας. Εδώ ανοίγει το μεγάλο κεφάλαιο της σύγχυσης, των λάθος εκτιμήσεων, των διπλών γραμμών και της βαθιάς καχυποψίας που χαρακτήρισε εκείνη τη δραματική περίοδο.
Αυτό που αναδεικνύετε είναι πολύ σημαντικό: η Ιστορία των Δεκεμβριανών δεν είναι μόνο γεγονότα· είναι παρεξηγήσεις, φόβοι, ελπίδες, αντιφάσεις και άνθρωποι. Και κυρίως, είναι οι τραγικές συνέπειες όταν οι μεγάλες δυνάμεις αποφασίζουν «πάνω» από έναν λαό που έχει ήδη αιμορραγήσει.
Ευχαριστώ που ανοίγετε τον διάλογο με τέτοια καθαρότητα και σεβασμό προς τη μνήμη εκείνης της γενιάς. 4 λ.
• Απάντηση Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης: Sophia Drekou, ο καπετάν Νικηφόρος, του ΕΛΑΣ, στο βιβλίο το «Αντάρτης στα βουνά της Ρούμελης» αναφέρει ότι αυτόν τον προβληματισμό είχε και ο Άρης. Ρωτούσε αν θα είχαν την υποστήριξη της ΕΣΣΔ αν συνέχιζαν στην ανατροπή του καθεστώτος, επειδή ήξερε πως χωρίς βοήθεια δεν θα μπορούσαν να είναι νικητές. Δεν έπαιρνε απάντηση.
Υπόψιν ότι ο καπετάν Νικηφόρος ήταν πρώην αξιωματικός της Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων (Σ.Σ.Ε.) και ουδέποτε μέλος του ΚΚΕ. Ο πατέρας του μάλιστα, δάσκαλος, που αναγκάστηκε να βγει στο βουνό όταν κάψανε οι Γερμανοί την Αγόριανη, έλεγε χαριτολογώντας «εγώ είμαι ο μοναδικός Βασιλοκομμουνιστής» επειδή ήταν από τους φανατικούς βασιλικούς 2 ώρ.
• Απάντηση Αέναη επΑνάσταση - Sophia Ntrekou: κ. Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης, ευχαριστώ για αυτή την τόσο σημαντική προσθήκη. Η μαρτυρία του καπετάν Νικηφόρου είναι από τις πιο αποκαλυπτικές για την ψυχολογία του Άρη Βελουχιώτη εκείνης της περιόδου. Δείχνει ξεκάθαρα πως ούτε οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές της Αντίστασης είχαν βεβαιότητα για τις «μεγάλες δυνάμεις» και ότι το ερώτημα της στήριξης από την ΕΣΣΔ ήταν καθοριστικό για κάθε πιθανή απόφαση.
Αυτή η σιωπή που περιγράφετε, το ότι δεν ερχόταν απάντηση, είναι από μόνη της ένα ιστορικό σχόλιο. Μαρτυρά το θολό πλαίσιο, τον φόβο λαθών, τις μισές πληροφορίες, την αβεβαιότητα που καθόρισε όλη εκείνη τη δραματική στιγμή.
Και η ιστορία του πατέρα του καπετάνιου, ο «Βασιλοκομμουνιστής», είναι βαθιά ανθρώπινη και απολύτως ελληνική: φανερώνει πώς ο Εμφύλιος δεν χώρισε απλώς παρατάξεις, αλλά οικογένειες, ταυτότητες, προσωπικές πορείες. Δείχνει ότι οι άνθρωποι συχνά υπερέβαιναν τα κομματικά σχήματα απλά επειδή η ζωή τούς το επέβαλλε.
Τέτοιες μαρτυρίες δεν είναι απλώς πληροφορίες· είναι πολύτιμα θραύσματα μιας εποχής όπου η Ιστορία περνούσε μέσα από ανθρώπινες ψυχές. 1 ώρ.
• Ερώτηση Sophia Drekou: κ. Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης, Θα είχε ενδιαφέρον η δική σας άποψη, Επαμεινώνδα: Πιστεύετε ότι αυτή η σιωπή της ΕΣΣΔ προς τους Έλληνες αντάρτες ήταν στρατηγική επιλογή ή αποτέλεσμα της τότε τεράστιας γεωπολιτικής πίεσης; Και πόσο καθόρισε τελικά αυτή η αβεβαιότητα τις αποφάσεις στο πεδίο; 1 ώρ.
• Απάντηση Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης: Αέναη επΑνάσταση, Πράγματι έτσι όπως τα περιγράφετε. Θα καταχραστώ τον χώρο σας για να αναφέρω δύο λεπτομέρειες που νομίζω ότι είναι σημαντικές.
Ο απεσταλμένος της Μόσχας, ταγματάρχης νομίζω, Ποπώφ συζητάει με τον Νικηφόρο.
Ποπώφ: Πόσοι Γερμανοί έχουν έρθει με το μέρος σας;
Νικηφόρος: κανένας.
Ποπώφ: Από τους αντάρτες του Ψαρρού πόσοι έχουν έρθει μαζί σας;
Νικηφόρος: Αρκετοί.
Ποπώφ: Τότε γιατί πολεμάτε μεταξύ σας;
Επίσης στον Νικηφόρο του φάνηκε περίεργο αυτό που του είπε ένας από τους τρεις Άγγλους αξιωματικούς που ήταν μαζί τους στο βουνό. Του είπε «γιατί δεν κάνετε κάτι για να διαλύσετε την οργάνωση του Ψαρρού;» Ποιοι οι Άγγλοι που υποτίθεται ότι ήταν υπέρ του Ψαρρού και κατά του ΕΛΑΣ. Ο οποίος Ψαρρός ήταν σε συνεννοήσεις μαζί τους για να ενωθούν, αλλά τους εξέφρασε τους δισταγμούς του ότι με την δομή που είχε ο ΕΛΑΣ θα απορροφούσε την ΕΚΚΑ.
Τώρα για την δολοφονία του Ψαρρού, κυκλοφορούν διάφορα. Στην πρώτη ευκαιρία θα ρωτήσω τον γιο του Νικηφόρου με τον οποίο έχουμε φιλία. "ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΓΩΔΙΑ" ονομάζει ο Νικηφόρος τον εμφύλιο, στον οποίο δεν συμμετείχε, και νομίζω πως είναι ο πλέον κατάλληλος προσδιορισμός. Καλό βράδυ! 1 ώρ.
• Απάντηση Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης: Αέναη επΑνάσταση - Sophia Ntrekou, Δεν έχω τέτοιες γνώσεις και πληροφορίες. Θα αναφερθώ πάλι στα γραπτά του Νικηφόρου, ενός κατά την άποψη μου ανιδιοτελούς πατριώτη: Η ΕΣΣΔ είχε πάρει σαφή και φανερή θέση ότι δεν επιθυμούσε αλλαγή πολιτεύματος στην Ελλάδα. Αλλά ούτε και κάποια βοήθεια, στα κρυφά είχε υποσχεθεί. Αυτή η σιωπή (για δήθεν κρυφή βοήθεια) δεν ήταν της ΕΣΣΔ αλλά του Σιάντου και του περιβάλλοντος του, ο οποίος δεν ξεκαθάριζε στους καπεταναίους, τα πράγματα, επειδή ήθελαν να αναλάβουν τον αγώνα έστω και χωρίς βοήθεια, να κάνουν του κεφαλιού τους με απλά λόγια.
Η ΕΣΣΔ κράτησε αυτή την στάση μέχρι τέλους, από όσα γνωρίζω. Μάλιστα την περίοδο του εμφυλίου τροφοδοτούσε μεν με οπλισμό, μέσω των βορείων συνόρων μας, τον ΔΣ, αλλά μόνο με γερμανικά όπλα που είχε πάρει από τους Γερμανούς μετά την λήξη του ΒΠΠ. 17 λ.
• Απάντηση Αέναη επΑνάσταση - Sophia Ntrekou: κ. Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης, πραγματικά σε ευχαριστώ για τη συνέχεια της αφήγησης. Οι λεπτομέρειες που παραθέτετε, ιδίως οι συνομιλίες του Ποπόφ και τα σχόλια των Άγγλων αξιωματικών, φωτίζουν με τρόπο μοναδικό την τραγική πολυπλοκότητα εκείνης της περιόδου.
Η φράση του Ποπόφ «Τότε γιατί πολεμάτε μεταξύ σας;» είναι από μόνη της ένας καθρέφτης της ελληνικής τραγωδίας: αποκαλύπτει πόσο βαθιά ριζωμένες ήταν οι εσωτερικές διαιρέσεις και πόσο οι μεγάλες δυνάμεις παρατηρούσαν, συχνά ψυχρά, έναν εμφύλιο που εξελισσόταν μπροστά τους.
Από την άλλη, η προτροπή Άγγλου αξιωματικού να «διαλυθεί η οργάνωση του Ψαρρού» δείχνει πόσο αντιφατικός -αν όχι διπλός- ήταν ο ρόλος τους. Στη θεωρία υποστήριζαν τον Ψαρρό, στην πράξη παρότρυναν ενέργειες που θα αποσταθεροποιούσαν ακόμη περισσότερο το ήδη εύθραυστο τοπίο.
Όσο για τη στάση της Μόσχας, η αναφορά σας στη «σιωπή» που δεν προερχόταν από την ΕΣΣΔ αλλά από την ηγεσία του ΚΚΕ, είναι κομβική. Φωτίζει μια άλλη, συχνά αποσιωπημένη πλευρά: ότι οι καπεταναίοι έπαιρναν αποφάσεις με ελλιπή ή παραπλανητική πληροφόρηση, συχνά κινούμενοι ανάμεσα σε ιδεολογικό πάθος, ελπίδες και παρανοήσεις.
Και ο προσδιορισμός του καπετάν Νικηφόρου -«ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΓΩΔΙΑ»- συμπυκνώνει ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο την ουσία του Εμφυλίου: μια σύγκρουση όπου όλοι πλήρωσαν, όλοι μάτωσαν και ελάχιστοι κατάλαβαν εγκαίρως ποιοι πραγματικά κινούσαν τα νήματα.
Ευχαριστώ για το βάθος και την ευγένεια της παρέμβασής σας. Τέτοιες μαρτυρίες είναι πολύτιμες γιατί μεταφέρουν όχι μόνο ιστορικά δεδομένα, αλλά το ήθος ανθρώπων που έζησαν την εποχή. 17 ώρ.
• Ερώτηση Sophia Drekou: κ. Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης, με αφορμή τις σημαντικές μαρτυρίες που παραθέτετε, θα ήθελα τη γνώμη σας σε κάτι ακόμη: Πιστεύετε ότι οι αντιφατικές παρεμβάσεις ξένων δυνάμεων (Άγγλων-Σοβιετικών), σε συνδυασμό με την εσωτερική ασάφεια της ελληνικής ηγεσίας, ήταν τελικά ο καθοριστικότερος παράγοντας για την έκρηξη της ρήξης; Ή ο εμφύλιος ήταν ήδη προδιαγεγραμμένος από τις ταξικές, κοινωνικές και πολιτικές αντιθέσεις της δεκαετίας του ’30;
...και κάτι ακόμη, αν δεν σας κουράζω: Πιστεύετε ότι οι αποφάσεις και οι παρεξηγήσεις εκείνης της περιόδου ήταν περισσότερο αποτέλεσμα ιδεολογικών εμμονών ή της τεράστιας πίεσης που ασκούσαν οι διεθνείς συσχετισμοί πάνω σε μια εξουθενωμένη Ελλάδα; Ποιο στοιχείο θεωρείτε ότι καθόρισε βαθύτερα τη σύγκρουση; Καλό βράδυ και από μένα! 1 ημ.
• Απάντηση Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης: Sophia Drekou, Συγγνώμην για την καθυστέρηση. Σήμερα άνοιξε ο καιρός και μαζεύαμε τις ελιές.
Δύσκολα τα ερωτήματα που θέσατε. Επειδή όμως χρησιμοποιείτε την λέξη «πιστεύετε» θα την εκλάβω με την έννοια του «νομίζω» που σημαίνει ότι ίσως αλλάξω γνώμη, αν έχω νέες πληροφορίες.
Δεν νομίζω ότι ήταν αντιφατικές οι παρεμβάσεις των ξένων δυνάμεων. Μετά το 1821 η Ελλάς δέθηκε στο άρμα της ναυτικής δύναμης των Άγγλων ως ναυτική δύναμη κι αυτή. Αποτέλεσμα αυτού ήταν να αναθερμανθεί ο Βουλγαρικός εθνικισμός από τους Ρώσσους, με συνέπεια να δημιουργηθεί το Μακεδονικό ζήτημα, οι κομιτατζήδες και τα συναφή, ώστε μέσω της Βουλγαρίας να έχουν διέξοδο στην Μεσόγειο. Τι θα γινόταν αν είχαμε πάει με το μέρος των Ρωσσων; Δεν ξέρω. Επομένως οι ξένες δυνάμεις είχαν τις επιδιώξεις και τα σχέδια τους από πολλά χρόνια πριν και λειτουργούσαν βάσει σχεδίου.
Για τον εμφύλιο νομίζω πως οφείλονταν σε μικρό βαθμό σε ταξικές αντιθέσεις. Το ΚΚΕ, η ηγεσία του κυρίως, ήταν κατευθυνόμενη από την ΕΣΣΔ και αυτής τα συμφέροντα εξυπηρετούσε. Δεν είδατε τι συνέβη με την ΠΡΟΔΟΣΊΑ των Πρεσπών; Εκπλήρωση (εν μέρει) των αποφάσεων Τρίτης Διεθνούς και των απόψεων του Ζαχαριάδη και των συν αυτώ. Δεν είχαν βέβαια όλοι οι κομμουνιστές τις ίδιες απόψεις. Έχω γνωστούς και φίλους κομμουνιστές που ήταν στα συλλαλητήρια για την Μακεδονία μαζί μας και θεωρούν προδοσία τις Πρέσπες.
Κρίνοντας από τις απόψεις και την στάση πολλών κομμουνιστών, επαναλαμβάνω, ότι η αιτία του εμφυλίου ήταν ότι η ηγετική ομάδα του ΚΚΕ εξυπηρετούσε τα συμφέροντα της ΕΣΣΔ. Έχετε ακούσει κάποιον κομμουνιστή να κατηγορήσει ποτέ την ΕΣΣΔ; Όχι μόνο αυτό αλλά και δικαιολογεί τα οφθαλμοφανη απαράδεκτα. Και κάτι ενδεικτικό που χαρακτηρίζει αυτή την ομάδα συνανθρώπων μας. Θυμάμαι τότε που νικήσαμε την ΕΣΣΔ στο μπάσκετ και πήραμε το ευρωπαϊκό κύπελλο το 1987. Την αλλά ημέρα ήρθε ο Γιάννης ο Φυσικός (φανατικός κομμουνιστής), στο Γυμνάσιο με ύφος λες και είχε πεθάνει η μάνα του.
Και επειδή αναφέρατε και τις ιδεολογικές εμμονές, πράγματι για τους κομμουνιστές η ιδεολογία είναι υπεράνω της πατρίδος.
Δεν ξέρω αν απάντησα στις ερωτήσεις σας.
Αν χρειαστείτε διευκρινήσεις ευχαρίστως. 11 λ.
• Απάντηση Sophia Drekou: Επαμεινώνδας Χατζηχρόνης, ευχαριστώ για τον χρόνο και τη φροντίδα της απάντησής σας και καλές ελιές να έχετε.
Οι επισημάνσεις σας είναι πολύτιμες γιατί δείχνουν κάτι που συχνά χάνεται στις δημόσιες συζητήσεις: ότι ο εμφύλιος δεν ήταν ένα μονοδιάστατο γεγονός, αλλά ένα πλέγμα από διεθνείς επιδιώξεις, εθνικές αμφιθυμίες και προσωπικές τραγωδίες.
Συμφωνώ πως οι ξένες δυνάμεις λειτουργούσαν με καθαρά γεωπολιτικούς άξονες - όχι «αντιφατικούς», αλλά συχνά αδιαφανείς για τα ελληνικά δεδομένα. Η Ελλάδα ήταν και παραμένει σημείο ισορροπίας μεγάλων συμφερόντων, και αυτό φάνηκε ήδη από τον 19ο αιώνα, όπως σωστά επισημάνατε.
Η παρατήρησή σας για τον ρόλο της ηγεσίας του ΚΚΕ είναι επίσης σημαντική, όχι γιατί απαντά «ποιος είχε δίκιο», αλλά γιατί αναδεικνύει πόσο συχνά οι αποφάσεις κρίνονται μέσα σε συνθήκες πίεσης, αβεβαιότητας και -θα το έλεγα- ιστορικής αυταπάτης.
Άλλωστε, ακόμη και μέσα στο ίδιο στρατόπεδο υπήρχαν μεγάλες διαφοροποιήσεις και βαθιά διλήμματα· το βλέπουμε ξεκάθαρα στις μαρτυρίες του καπετάν Νικηφόρου που αναφέρετε. Είναι, νομίζω, πολύτιμο να θυμόμαστε ότι πέρα από τις ιδεολογίες, ο εμφύλιος ήταν πριν απ’ όλα μια ανθρώπινη καταστροφή, ένα τραύμα που ακόμη μας ζητά να το διαβάσουμε χωρίς φανατισμούς.
Και κάτι ακόμη, αν μου επιτρέπετε ως γενική παρατήρηση:
Σε κάθε συλλογικότητα -πολιτική, ιδεολογική ή θρησκευτική- η «πίστη» προηγείται της «πατρίδα». Αυτό δεν αφορά μόνο τους κομμουνιστές.
Η ίδια η ιστορία μας το δείχνει: στην Επανάσταση του 1821 η προκήρυξη έλεγε «Μάχου υπέρ Πίστεως και Πατρίδος»... πρώτα η Πίστη, μετά η Πατρίδα.
Ακόμη και στο χριστιανικό βίωμα, η απόλυτη αναφορά είναι η Πίστη, όχι το έθνος.
Άρα δεν πρόκειται για ιδιορρυθμία μιας πλευράς, αλλά για τη φυσική δυναμική κάθε κοινότητας που στηρίζεται σε απόλυτες αξίες. Η ιεράρχηση αυτή -όποιο κι αν είναι το περιεχόμενό της- συχνά καθορίζει και τις ιστορικές επιλογές.
Ευχαριστώ ξανά για τη γόνιμη κατάθεση. Μας βοηθάτε πραγματικά να βλέπουμε την πολυπλοκότητα της εποχής μέσα από τις λεπτομέρειες.
..........................................
Αν σας ρωτούσα ποιο ήταν -κατά τη δική σας εμπειρική κρίση- το σημείο όπου «δεν υπήρχε πια επιστροφή», ποιο γεγονός ή ποια απόφαση θα θεωρούσατε ότι σφράγισε οριστικά τη ρήξη; 1 λ.
Keywords:
Δεκεμβριανά 1944, Δεκεμβριανά ανάλυση, Μάχη της Αθήνας, Αθήνα 1944, Πολιτική ρήξη Ελλάδα, Γεωπολιτική Ελλάδα, Σφαίρες επιρροής, Realpolitik Ελλάδα, Ταξικές συγκρούσεις 1944, Κοινωνιολογική ανάλυση Δεκεμβριανών, Ψυχαναλυτική προσέγγιση ιστορίας, Συλλογικό τραύμα Ελλάδα, Εμφύλια σύγκρουση Ελλάδα, Βρετανική επέμβαση Ελλάδα, Ελληνική ταυτότητα και μνήμη, Νεότερη ελληνική ιστορία, Πολιτικές τομές 20ού αιώνα, Ιστορική ερμηνεία Δεκεμβριανών, Ψυχοκοινωνικές ρίζες σύγκρουσης, Πόλη και συλλογικό ασυνείδητο, Γεωπολιτική σκακιέρα, Ψυχαναλυτική ανάλυση, Εμφύλια κρίση Ελλάδα, τι ήταν τα Δεκεμβριανά 1944, αιτίες των Δεκεμβριανών, γεωπολιτική διάσταση Δεκεμβριανών, κοινωνικές ρίζες ελληνικής σύγκρουσης, ψυχαναλυτική ερμηνεία ιστορικών γεγονότων, ρόλος ξένων δυνάμεων στα Δεκεμβριανά.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου