Αφιέρωμα στον καλλιτέχνη και πνευματικό δημιουργό Φώτη Κόντογλου με αφορμή την επέτειο του θανάτου του στις 13 Ιουλίου 1965
Σοφία Ντρέκου
Ο Φώτης Κόντογλου υπήρξε κορυφαίος Έλληνας λογοτέχνης, ζωγράφος και αγιογράφος γεννημένος το 1896 στο Αϊβαλί της Μικράς Ασίας. Υπήρξε από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της νεοελληνικής πνευματικής ζωής του 20ου αιώνα. Ως «δάσκαλος της γενιάς του '30», αναβίωσε τη βυζαντινή τέχνη και συνέδεσε την ελληνική παράδοση με τη νεοελληνική ταυτότητα, αφήνοντας τεράστια πολιτιστική παρακαταθήκη στα γράμματα και τις τέχνες.
Το Έπος και η Φιλοσοφία τουΗ προσφορά του Κόντογλου κινείται σε δύο βασικούς άξονες:
Λογοτεχνία: Ξεχώρισε με το πρωτοποριακό και εξομολογητικό του ύφος σε έργα όπως το «Πέτρος Καζάς» και το «Αϊβαλί η πατρίδα μου». Έγραψε επίσης έργα θρησκευτικού και φιλοσοφικού στοχασμού («Αδάμ Αμάν», «Βασάντα»).
Ζωγραφική και Αγιογραφία: Απομακρύνθηκε από τα δυτικά πρότυπα και στράφηκε στη βυζαντινή και λαϊκή τέχνη. Αγιογράφησε ιστορικούς ναούς (όπως την Καπνικαρέα) και διακόσμησε το Δημαρχείο της Αθήνας.
Ο άνθρωπος που κατά δημόσια ομολογία του Καρόλου Κουν, δημιουργού τού Ελληνικού θεατρικού εμπρεσιονισμού, λαϊκού και ταυτόχρονα υψηλά ποιοτικού, εθνικού και ταυτόχρονα παγκόσμιου, στάθηκε ο καταλύτης, ο ισχυρός επηρεασμός τού έργου του. Είναι σαν οι μορφές του Κόντογλου, ζωγραφισμένες απ’ τον ίδιο είτε με λέξεις είτε με χρώματα, να στήθηκαν ζωντανές πάνω στο θεατρικό σανίδι του Θεάτρου Τέχνης.
Μιλώντας ο Κόντογλου, σαν γνήσιος εκφραστής των Ελλήνων δημιουργών τής Γενιάς τού ’30, το μήνυμα των οποίων δεν έχει υποσταλεί αλλά είναι πιο επίκαιρο από ποτέ, μας λέει:
«Όσοι απομείναμε πιστοί στην παράδοση, όσοι δεν αρνηθήκαμε τα γάλα που βυζάξαμε, αγωνιζόμαστε, άλλος εδώ, άλλος εκεί, καταπάνω στην ψευτιά. Καταπάνω σ᾿ αυτούς που θέλουνε την Ελλάδα ένα κουφάρι χωρίς ψυχή, ένα λουλούδι χωρίς μυρουδιά.» Κ. Κουν
Αφιερώθηκε στη βυζαντινή ζωγραφική, αγιογράφησε πολλές εκκλησίες -μεταξύ των οποίων και τον ναό της Παναγίας Καπνικαρέας στην Αθήνα- φιλοτέχνησε πολλές φορητές εικόνες, καθώς και τις τοιχογραφίες του Δημαρχείου της Αθήνας, ενώ ασχολήθηκε ακόμη, με την εικονογράφηση βιβλίων.
Με το ζωγραφικό του έργο επηρέασε σημαντικά τη νεότερη εκκλησιαστική ζωγραφική, ενώ παράλληλα σημαντική ήταν η προσφορά του στα ελληνικά γράμματα, με έργα που υμνούν μέσα από την ιδιαίτερη γραφή του την ορθοδοξία, την ελληνική παράδοση, το ελληνικό τοπίο.
Ο Φώτης Κόντογλου έφυγε από τη ζωή στις 13 Ιουλίου 1965. Ετάφη σε ένα κομμάτι γης, χωρίς μάρμαρα και μνημεία, παρά με έναν ξύλινο σταυρό ακουμπισμένο στη μάντρα κι απάνω έγραφε: «Φώτης Κόντογλου Κυδωνιεύς»!
Αφιερώματα και ΜνήμηΚάθε χρόνο στις 13 Ιουλίου, ημέρα θανάτου του (1965), η πολιτεία και οι καλλιτεχνικοί κύκλοι τιμούν τη μνήμη του με αφιερώματα, εκθέσεις και τηλεοπτικές εκπομπές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το αρχειακό υλικό της ΕΡΤ και εκθέσεις όπως το «Ταξίμια», που προβάλλουν τη βαθιά επιρροή του στη σύγχρονη εικαστική δημιουργία.
🎞️ Video ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ ΜΝΗΜΗ ΦΩΤΗ ΚΟΝΤΟΓΛΟΥΜέλος της μαθητικής παρέας του Γυμνασίου, στο Αϊβαλί, αλλά και της φοιτητικής στην Αθήνα υπήρξε ο συγγραφέας Στρατής Δούκας, ο οποίος εμφανίζεται στην εκπομπή να μιλάει για τα νεανικά τους χρόνια αλλά και το λογοτεχνικό του έργο «Πέδρο Καζάς» (1918) που θα εκδώσει ο ίδιος ο Στρ. Δούκας με δικά του έξοδα, έργο που τον καθιέρωσε στους λογοτεχνικούς κύκλους της εποχής.
Περίληψη: Το έργο και την προσφορά του λογοτέχνη και ζωγράφου ΦΩΤΗ ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ στα πολιτιστικά πράγματα της Ελλάδας έχει ως θέμα το επεισόδιο αυτό της σειράς ντοκιμαντέρ.Μιλούν για τον ΦΩΤΗ ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ άνθρωποι που τον έζησαν, όπως η κόρη και ο γαμπρός του, η ΕΛΛΗ ΑΛΕΞΙΟΥ, ο ΣΤΡΑΤΗΣ ΔΟΥΚΑΣ, ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ, αλλά και μελετητές του έργου του όπως ο καθηγητής ΝΙΚΟΣ ΖΙΑΣ.
Η Εικόνα της Γέννησης του Χριστού από τον Φ. Κόντογλου σε ανάλυση του καθ. Νικολάου ΖίαΠεριγραφή Περιεχομένου: Το έργο και την προσφορά του λογοτέχνη, ζωγράφου και αγιογράφου Φώτη Κόντογλου (γεν. 1895 – θαν. 1965) στα πολιτιστικά πράγματα της Ελλάδας έχει ως θέμα το επεισόδιο αυτό της σειράς ντοκιμαντέρ «Παρασκήνιο», παραγωγής 1982. Η κόρη του, Δέσπω Μαρτίνου, παρουσιάζει σειρά βιογραφικών του στοιχείων και επισημαίνει αυτοβιογραφικές αναφορές στο έργο του «Πέδρο Καζάς».
Ο Φώτης Κόντογλου, οι χώροι που έζησε και τα δημιουργήματά του, είναι το αντικείμενο της εκπομπής «ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ». Η κόρη του Δέσπω Κόντογλου-Μαρτίνου, παρουσιάζει σειρά βιογραφικών του στοιχείων και επισημαίνει αυτοβιογραφικές αναφορές στο έργο του «Πέδρο Καζάς».
Η συγγραφέας Έλλη Αλεξίου αναφέρεται στη γνωριμία της με τον Φ. Κόντογλου το 1922 μέσα από το εν λόγω βιβλίο. Με τη μεσολάβηση του κύκλου Έλλης Αλεξίου και Βάσου Δασκαλάκη έρχεται στην Αθήνα, μετά την Μικρασιατική Καταστροφή, όπου θα εργαστεί στον εκδοτικό οίκο του Ελευθερουδάκη.
Στη συνέχεια, ο εκδότης Αλέξανδρος Παπαδημητρίου μιλάει για τη συνεργασία του με τον Φώτη Κόντογλου και τη μεταξύ τους φιλία.
Ο καθηγητής Ιστορίας Τέχνης Νίκος Ζίας, μελετητής του έργου του Κόντογλου, μιλάει για το ζωγραφικό του έργο. Αναφέρεται στην προσφορά του να φέρει έμπρακτα τη νεοελληνική ζωγραφική κοντά στις ρίζες του ελληνικού πολιτισμού, εντοπίζοντας και τη σύνδεσή του με τα ευρωπαϊκά κινήματα.
Έπειτα, ο φακός της κάμερας εισέρχεται στο κτίριο της Εθνικής Πινακοθήκης, όπου ο Δημήτρης Παπαστάμου, τότε διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης, παρουσιάζει την τοιχογραφία που βρισκόταν στο σπίτι του Φ. Κόντογλου, στον παλιό αθηναϊκό οικισμό της Κυπριάδου.
Επίσης, ο Νίκος Ζίας μάς ξεναγεί στις τοιχογραφίες του Φ. Κόντογλου στο Δημαρχιακό Μέγαρο της πόλης των Αθηνών και στο παρεκκλήσι της Αγίας Ειρήνης στο κτήμα της οικογένειας του Γεωργίου Πεσμαζόγλου στην Κηφισιά.
Τέλος, στοιχεία της προσωπικότητας του Φώτη Κόντογλου φωτίζει ο γαμπρός του Γιάννης Μαρτίνος σε σχέση με τις έννοιες της ελληνικής παράδοσης και της Ορθοδοξίας και τη σημασία τους στη ζωή του Κόντογλου.
Στη διάρκεια της εκπομπής ακούγεται ηχογραφημένη η φωνή του Φώτη Κόντογλου που μιλάει για τα έργα του «Αϊβαλί η Πατρίδα μου» και «Πέδρο Καζάς», καθώς και για τη σχέση του με την παράδοση.
Για μια πιο προσωπική και βαθιά ματιά στη ζωή και το έργο του σπουδαίου δημιουργού μέσα από τις αφηγήσεις της κόρης του:
Video Παρασκήνιο ► Από το Αρχείο της ΕΡΤ Πρώτη Προβολή 14/4/1982
Εποχές και Συγγραφείς - Φώτης ΚόντογλουΤο επεισόδιο της σειράς είναι αφιερωμένο στη ζωή και το έργο του ΦΩΤΗ ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ (γεν. 1895 – θαν. 1965). Παρατίθενται βιογραφικά στοιχεία, πληροφορίες για τις σπουδές του και τις επιρροές που δέχτηκε, τα ταξίδια του και την προσωπικότητά του.
Ο θεατής παρακολουθεί το συγγραφικό έργο του Φ. ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ με έμφαση στο πρώτο του διήγημα «Πέδρο Καζάς» (1920) και την πεζογραφική παραγωγή του τη δεκαετία του ’40, τη σχέση του με τη λογοτεχνική γενιά του ’30 και τη συνεργασία του με τους εκδοτικούς οίκους Ελευθερουδάκη και Γανιάρη, με εφημερίδες και περιοδικά.
Περιγράφονται επίσης, η επαφή του Φ. ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ με τη βυζαντινή ζωγραφική, οι πρώτες του εκθέσεις, οι εικονογραφήσεις εκδόσεων, οι προσωπογραφίες του και οι αγιογραφήσεις βυζαντινών ναών από τη δεκαετία του ’30 και μετά.
Μεταξύ άλλων, αναφέρονται η σχέση του Φ. ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ με τον κύκλο των μαθητών του και ειδικότερα με τον ΓΙΑΝΝΗ ΤΣΑΡΟΥΧΗ, η περίοδος εργασίας του στο Κοπτικό Μουσείο του Καϊρου καθώς και το μεγάλο έργο του κοσμικής ζωγραφικής λίγο πριν τον πόλεμο στο Δημαρχείο Αθηνών.
Παρακολουθείται επίσης η σχέση του με το θέατρο και η σκηνογραφική του συνεργασία με τον ΣΠΥΡΟ ΠΑΠΑΛΟΥΚΑ και τον ΦΩΤΟ ΠΟΛΙΤΗ.
Στο τέλος του ντοκιμαντέρ αναφέρονται οι τιμητικές διακρίσεις που έλαβε για το έργο του. Για τον Φ. ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ μιλούν οι: ΙΩΣΗΦ ΒΙΒΙΛΑΚΗΣ, ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΟΣΜΟΠΟΥΛΟΣ, ΔΕΣΠΩ ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ και ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΡΤΙΝΟΣ.
Κατά τη διάρκεια της εκπομπής προβάλλεται πλούσιο οπτικοακουστικό φωτογραφικό και έντυπο αρχειακό υλικό. Περιλαμβάνονται ηχογραφήσεις (1956 και 1960) με τη φωνή του Φ. ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ να ψέλνει και αλλού να μιλάει για τη σχέση του με την ελληνική παράδοση, την ορθοδοξία και την παγκόσμια συνείδηση.
Επίσης, σχολιάζει τα βιβλία του «Το Αϊβαλί, η πατρίδα μου» και «Αδάμαστες Ψυχές».
Προβάλλονται πλάνα από την έκθεση του Φ. ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ και των μαθητών του στη Δημοτική Πινακοθήκη Θεσσαλονίκης (11/2002), από βυζαντινούς ναούς και τοιχογραφίες, από την περίοδο της γερμανικής Κατοχής στην Αθήνα και τη Μικρασιατική καταστροφή.
🎞️ 3 Videos Φώτης Κόντογλου: Νέες προσεγγίσεις του έργου του
Στο πλαίσιο της ημερίδας παρουσιάστηκε ο ομώνυμος πολυτελής κατάλογος της έκθεσης, ενώ οι ομιλίες και τα πρακτικά της εκδήλωσης είναι διαθέσιμα για ανάγνωση και μελέτη απευθείας από την επίσημη ιστοσελίδα του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου.
Α' Συνεδρία
Πρόεδρος: Καλλιόπη - Φαίδρα Καλαφάτη: Προϊσταμένη Τμήματος Εικόνων, Τοιχογραφιών, Ψηφιδωτών, Αντιγράφων, Χειρογράφων, Ανθιβόλων, Χαρακτικών, Σχεδίων, Παλαιτύπων και Συλλογής Λοβέρδου ΒΧΜ
Μαίρη Μιχαηλίδου, Επίτιμη Γενική Διευθύντρια Υπουργείου Πολιτισμού: «Φώτης Κόντογλου - Σπύρος Παπαλουκάς: Δυο δημιουργοί, δυο φίλοι»
Ιωάννα Αλεξανδρή, Ιστορικός Τέχνης ΒΧΜ: «H πρόσληψη του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου στο ζωγραφικό έργο και τον κριτικό λόγο του Φώτη Κόντογλου»
Ευγένιος Δ. Ματθιόπουλος, Καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης της Δύσης, Τμήμα Ιστορίας–Αρχαιολογίας, Φιλοσοφική Σχολή Πανεπιστημίου Κρήτης: «Σκέψεις για τις ιδεολογικές αναζητήσεις του Φώτη Κόντογλου κατά τα χρόνια του Μεσοπολέμου: Ο κύκλος των συνεργατών του περιοδικού Φιλική Εταιρία και η συμβολή του Κόντογλου στην επιμέλειά του»
Β΄ ΣυνεδρίαΠρόεδρος: π. Περίανδρος Επιτροπάκης, Προϊστάμενος Τμήματος Εκθέσεων, Επικοινωνίας και Εκπαίδευσης ΒΧΜ
Θωμάς Κατσαρός Συντηρητής Αρχαιοτήτων ΒΧΜ: «Η δογματική της Σεμνοχρωμίας του Φώτη Κόντογλου»
π. Σταμάτης Σκλήρης, Αγιογράφος: «Η έκφρασις του προσώπου στις εικόνες και στα ζωγραφικά έργα του Φωτίου Κόντογλου»
Σωτήρης Γουνελάς, Ποιητής - Συγγραφέας: «Φώτης Κόντογλου: Μυστηριακός και αποκαλυπτικός»
Γ΄ ΣυνεδρίαΠαρουσίαση του καταλόγου της αναδρομικής έκθεσης «Φωτίου Κόντογλου Κυδωνιέως φαντασία και χειρ» (Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο 23/12/2015-08/5/2016)
Παρουσίαση του καταλόγου: Δημήτρης Τριανταφυλλόπουλος, τ. Καθηγητής Βυζαντινής Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Κύπρου: «Φώτης Κόντογλου: Μετά πεντήκοντα έτη! Δούναι και λαβείν»
Μια ξενάγηση και συζήτηση στην έκθεση για τον
Φώτη Κόντογλου στο Μουσείο Β&Ε Γουλανδρή
🎞️ Video Επίσκεψις Φώτη ΚόντογλουΤο Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία διοργανώνει ημερίδα με τίτλο Επίσκεψις Φώτη Κόντογλου την Τετάρτη, 4 Μαΐου 2022.
Ο Φώτης Κόντογλου αναζήτησε και ανέδειξε τη μεγάλη παράδοση της βυζαντινής τέχνης και την επέβαλε στην αγιογράφηση των ναών. Από το Αϊβαλί, βρέθηκε αρχικά στην Αθήνα και το Παρίσι για σπουδές, ενώ μετά την Μικρασιατική Καταστροφή εγκατέλειψε βίαια την πατρίδα του για πάντα μαζί με το πλήθος των προσφύγων του μικρασιατικού ελληνισμού.
Πόσο σημαντικά ήταν τα χρόνια γύρω από την Μικρασιατική Καταστροφή, αλλά και αμέσως μετά την τραγωδία, στη διαμόρφωση της κοσμοθεωρίας του Φώτη Κόντογλου, της συγγραφικής του συνείδησης και του εικαστικού έργου του;
Στόχος της ημερίδας είναι η επίσκεψις του έργου του, η επαναπροσέγγιση της εικαστικής και λογοτεχνικής δημιουργίας του και, ιδιαίτερα, οι καλλιτεχνικές, ιδεολογικές και αισθητικές αναζητήσεις του κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1920.
Η ημερίδα εγκαινιάζει το πλούσιο πρόγραμμα επιστημονικών και πολιτιστικών δράσεων που έχει προγραμματίσει το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων μνήμης για τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Διαβάστε Περισσότερα και δείτε το Βίντεο ΕΔΩ
🎞️ Video Ίδρυμα Γουλανδρή: Ο Φώτης Κόντογλου και το αποτύπωμά του στις νεότερες γενιές135 έργα του ζωγράφου και άλλων 39 καλλιτεχνών αναπτύσσουν ένα γόνιμο διάλογο, ανάμεσα στο χθες και το σήμερα στο Μουσείο του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή στο Παγκράτι.
🎞️ Video Η ΔΕ ΠΟΛΙΣ ΕΛΑΛΗΣΕΝ - ΝΑΥΠΛΙΟ – ΦΩΤΗΣ ΚΟΝΤΟΓΛΟΥΤο Αρχείο της ΕΡΤ προτείνει ένα επεισόδιο της σειράς ντοκιμαντέρ του Γιάννη Σμαραγδή «Η δε πόλις ελάλησεν», αφιερωμένο στον Φώτη Κόντογλου και το Ναύπλιο, όπως παρουσιάζεται στο λογοτεχνικό του έργο «Ταξείδια», ένα από τα πρώτα του πεζογραφήματα. «Θέλησα να πω τα όσα είδα στα μέρη που ‘λαχε να πάγω και το τι διαλογίστηκα πατώντας σε χώματα που βγαίνει ο ήλιος και πάλι βασιλεύει δίχως να το θυμηθεί άνθρωπος ζωντανός».
Ο Κόντογλου προσεγγίζει το Ναύπλιο με μια ιδιότυπα ματιά, που αποπνέει ρωμιοσύνη, πίστη και αίσθημα, όπως υπογραμμίζεται στην καταχώρηση της πρώτης τηλεοπτικής προβολής της εκπομπής στο περιοδικό Ραδιοτηλεόραση (Ραδιοτηλεόραση, τ.1045, 24 Φεβρουαρίου - 2 Μαρτίου 1990).
🎞️ Δείτε το αφιέρωμα του Αρχείου της ΕΡΤ στον Φ. Κόντογλου
30 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ μέσα από την εκπομπή "Συνεικόνες" του 1995
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου