6 Ιαν 2021

Εορτή των Φώτων και φυσικό περιβάλλον

Θεοφάνια ή Εορτή των Φώτων

Εορτή των Φώτων και φυσικό περιβάλλον

Εδώ και αρκετά χρόνια ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος έχει κηρύξει την 1η Σεπτεμβρίου (την εκκλησιαστική πρωτοχρονιά – «αρχή της Ινδίκτου») ημέρα προσευχής υπέρ του φυσικού περιβάλλοντος. 
Το μέτρο αυτό αναμφίβολα είναι ωραίο και ορθό. Μάλιστα, ο μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας) έχει επισημάνει ότι θα έπρεπε ο σύγχρονος χριστιανός να θεωρεί ηθικές εκτροπές, δηλαδή αμαρτίες, και τις πράξεις του που καταστρέφουν το περιβάλλον.
Καλό είναι πάντως να γνωρίζουμε, συμπληρωματικά προς τα παραπάνω, ότι η ημέρα, που φαίνεται να συνδέεται από την ορθόδοξη παράδοση περισσότερο με το περιβάλλον, είναι η εορτή των Φώτων, δηλαδή τα Θεοφάνεια, η εορτή της Βάπτισης του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, η 6η Ιανουαρίου. Εκείνη την ημέρα, ο Κύριος, ερχόμενος «ως άνθρωπος εν ποταμώ» (σύμφωνα με ένα εξαιρετικό τροπάριο της εορτής), «αγίασε τα ύδατα» και συνέτριψε «τας κεφαλάς των εκείσε εμφωλευόντων δρακόντων», δηλ. τα απάλλαξε από οποιαδήποτε κακοποιό ενέργεια των δαιμόνων, όπως αναφέρουν οι ευχές (λειτουργικές προσευχές) της τελετής του Μεγάλου Αγιασμού. Οι αναφορές των ευχών αυτών στο φυσικό περιβάλλον και τη σχέση του Θεού με αυτό είναι μεγαλειώδεις και συγκλονιστικές και εκφράζουν την πεποίθηση των χριστιανών ότι «σήμερον τα άνω τοις κάτω συνεορτάζει και τα κάτω τοις άνω συνομιλεί». Είναι εφάμιλλες του περίφημου «ύμνου των Τριών Παίδων», που ψάλλεται στις εκκλησίες μας το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου και προσκαλεί όλη την κτίση σ’ ένα χορό δοξολογίας του μεγαλείου και της αγάπης του Θεού.
Γι’ αυτό το λόγο την ημέρα εκείνη τελείται ο «αγιασμός των υδάτων», που συνεπάγεται αγιασμό όλης της κτίσεως (της δημιουργίας του Θεού, δηλ. του φυσικού περιβάλλοντος), η οποία αρδεύεται με αυτά τα αγιασθέντα ύδατα. Και ο λαός μας, είτε μέσω των ιερέων είτε λαμβάνοντας με τα ίδια του τα χέρια από το αγιασμένο ύδωρ, ραντίζει το σπίτι του, τα ζώα του, το περιβόλι του και γενικά όλο τον κόσμο του, αιτούμενος τη χάρη και την ευλογία του Κυρίου γι’ αυτά.
Οι λαϊκές παραδόσεις

Η σχέση της ημέρας των Φώτων με το φυσικό περιβάλλον αποτυπώνεται όμορφα στις λαϊκές παραδόσεις του ορθόδοξου ελληνικού λαού για την ημέρα αυτή. Κατ’ αρχάς, εκείνη την ημέρα, κατά τη νεοελληνική μυθολογία, «φεύγουν οι καλικάντζαροι» και επιστρέφουν στα σκοτεινά έγκατα της γης, αποδιωγμένοι από τη δύναμη του αγιασμού. Ενάντια στους καλικάντζαρους, που προσπαθούν όλο το χρόνο να καταστρέψουν τον κόσμο και το άγιο 12ήμερο αντιμάχονται τον εορτασμό του Χριστού, κινείται ο λαός μας με αρχαιοελληνικό «αποτρεπτικό» τρόπο, με τα ρουγκατσάρια, τους μωμόγερους και άλλα αντίστοιχα έθιμα μεταμφιέσεων (σχετικά εδώ), που δεν ανήκουν βέβαια στον πνευματικό εορτασμό της ημέρας, αλλά στη λαϊκή παράδοση, που αναμιγνύει αρχαιοελληνικά στοιχεία με χριστιανικά, άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο εύστοχα και επιτυχημένα.

Επίσης, ο λαός πίστευε ότι, τη νύχτα που ξημερώνουν τα Φώτα, «τα ζώα μιλούν», αλλά οι άνθρωποι δεν επιτρέπεται να προσπαθήσουν ν’ ακούσουν την ανθρώπινη φωνή τους, γιατί δεν έχουν αυτό το δικαίωμα και, αν το επιχειρήσουν, διαπράττουν ασέβεια και θα τιμωρηθούν (μήπως εδώ έχουμε μια πρώιμη υπενθύμιση -έστω και με μυθικό τρόπο- ότι υπάρχουν και δικαιώματα των ζώων;).

Τέλος, μια παράδοση από την ιδιαίτερη πατρίδα μου, την Κρήτη, μας λέει ότι την παραμονή των Φώτων, ημέρα νηστείας, οι νοικοκυρές μαγείρευαν τα «φωτοκόλλυβα» ή «παλληκάρια», μια πανσπερμία οσπρίων μαζί με σιτάρι (γι’ αυτό χαρακτηρίζονταν «κόλλυβα»), φαγητό που -όπως και πολλά έθιμα του λαού μας- έρχεται από την αρχαία εποχή. Τα έτρωγαν αλάδωτα και έδιναν ένα μέρος να το φάνε τα ζώα τους (τα «ζευτικά», δηλ. βόδια και γαϊδουράκια, αυτά που είχαν οργώσει τα χωράφια για να σπαρθούν τα όσπρια και το σιτάρι) και επίσης έριχναν μικρή ποσότητα και στο δώμα (στην ταράτσα), να το φάνε τα πουλιά του ουρανού, λέγοντας «φάτε, πουλιά, του ζευγαριού και του ζευγά τον κόπο» (ζευγάρι = τα ζώα που οργώνουν, ζευγάς = ο γεωργός). Έτσι, ο παραδοσιακός γεωργός προσπαθούσε να κάνει όλη τη δημιουργία (όλο τον φυσικό κόσμο) συμμέτοχη στον εορτασμό.

Τα έθιμα των Φώτων έχουν μελετηθεί πολύ από τους λαογράφους, όπως και τα λαϊκά έθιμα όλων των χριστιανικών μας εορτών. Συγκροτούν έναν πολιτισμό, που μεταφέρει μηνύματα και παραδείγματα σχέσεων: σχέσεων των ανθρώπων μεταξύ τους, με το φυσικό περιβάλλον, με το Θεό και με τον εαυτό μας. Σχέσεων, που και σήμερα αποτελούν αίτημα για τον βασανισμένο και εξουθενωμένο άνθρωπο της εποχής μας, που αναζητά στηρίγματα, τα οποία υπάρχουν ισχυρά στον πολιτισμό μας, αλλά δεν τα θυμόμαστε πια…

Καλή φώτιση, «με την ευλογία του Ιορδάνου».

By Αέναη επΑνάσταση | Sophia Ntrekou.gr

Περισσότερα: Θ. Ρηγινιώτης, Θεοφάνια

Τι σημαίνει αρχή της Ινδίκτου; Γιατί ξεκινάει το εκκλησιαστικό έτος 1η Σεπτεμβρίου;

Δεν υπάρχουν σχόλια: