Τρίτη, 1 Οκτωβρίου 2013

Προτεσταντική ηθική και σκουριασμένες μηχανές


Στην Εκκλησία δεν υπάρχουν 
κεφάλαια πού τοκίζονται, 
ούτε δάνεια με δυσβάστακτους τόκους. 
Στην αναρχία αυτού τού «φιλόπτωχου 
τραπεζικού συστήματος» 
έβαζε τάξη ο φόβος τού Θεού.
Γέροντας Παΐσιος

Προτεσταντική ηθική 
και σκουριασμένες μηχανές
Επιμέλεια Σοφία Ντρέκου

Στο προηγούμενο φύλλο τής Παρέμβασης[1] αναφερθήκαμε στην άποψη τού Στέλιου Ράμφου, (αδιανόητη για έναν πού γνωρίζει στοιχειωδώς την ζωή τής Εκκλησίας), ότι για την πολιτική και οικονομική κρίση πού μαστίζει την χώρα μας φταίει η μύηση τού ορθοδόξου λαού μας στο πνεύμα τής Θ. Λειτουργίας, στην βίωση, δηλαδή, των γεγονότων τής ζωής τού Χριστού, μέσω των εορτών και τού μυστηρίου τής Θ. Λειτουργίας. Την άποψη αυτή την βρήκαμε διατυπωμένη σε άρθρο του πού δημοσιεύτηκε στο πρωτοχρονιάτικο φύλλο τής εφημερίδας Το Βήμα.

Διαπιστώσαμε όμως (από σχετική αρθρογραφία τής εφημερίδας Καθημερινή, 19.2.2012), ότι η άποψη αυτή δεν είναι πρωτότυπη για την ευρωπαϊκή διανόηση. Είναι μια προσαρμογή στα ορθόδοξα ελληνικά δεδομένα απόψεων, πού γέννησε η θεωρία τού Μαξ Βέμπερ για την σχέση τού πνεύματος τού Καπιταλισμού με την ηθική τού καλβινιστικού Προτεσταντισμού.

Σε αυτήν την προσαρμογή, βέβαια, παίζουν καθοριστικό ρόλο οι θεολογικές και οικονομολογικές προϋποθέσεις πού έχει αυτός πού την επιχειρεί. Πάντως, με σημείο αναφοράς τον Μαξ Βέμπερ, πολλοί μιλούν πλέον στην Δύση για την αιτιώδη σχέση θρησκείας και οικονομίας, είτε συμφωνούν μαζί του, είτε διαφοροποιούνται από αυτόν.

Ο ευρωπαϊκός Νότος κυριαρχείται από τον Παπισμό και την Ορθοδοξία. Αυτό το γεγονός δίνει αφορμές γιά «θεολογικές» ερμηνείες τής οικονομικής κατάστασης, στην οποία έχουν περιέλθει οι μεσογειακές χώρες τής Ευρώπης, αφήνοντας στήν άκρη, ως κάτι λογικό καί αυτονόητο, τήν απληστία τών διεθνών τοκογλύφων, πού εκμεταλλεύονται τήν ανεπάρκεια ή τήν ιδιοτέλεια τών ηγετών τών χωρών αυτών.

Φτάνουν μάλιστα ορισμένοι στό συμπέρασμα ότι γιά τήν οικονομική κατάσταση τών χωρών αυτών «ευθύνεται η μάλλον «χαλαρή» προσέγγιση τού καθολικού καί τού ορθόδοξου δόγματος στήν ανθρώπινη αδυναμία», κάτι πού δέν υπάρχει στόν Προτεσταντισμό, στόν οποίο «ποτέ δέν μπορείς νά είσαι σίγουρος, ούτε υπάρχει τρόπος νά διασφαλίσεις τή συγχώρεση τών αμαρτιών σου» (Economist).

Γιά τήν μή προτεσταντική αντιμετώπιση τής ανθρώπινης αδυναμίας θυμίζουν μάλιστα τόν Κατηχητικό Λόγο τού ιερού Χρυσοστόμου, πού λέει: «φιλότιμος γάρ ών ο Δεσπότης, δέχεται τόν έσχατον καθάπερ καί τόν πρώτον αναπαύει τόν τής ενδεκάτης ως τόν εργασάμενον από τής πρώτης». Παρουσιάζουν, έτσι, τούς Προτεστάντες ως άσχετους μέ τό πνεύμα τής «φιλοτιμίας τού Δεσπότου», πού καταργεί τήν σχέση τών ωρών εργασίας μέ τό ύψος τού μισθού.

Δείχνουν, όμως, νά μή καταλαβαίνουν σέ ποιά εργασία αναφέρεται ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος καί δέν γνωρίζουν, επίσης, καί τό πραγματικό θεολογικό υπόβαθρο τής «προτεσταντικής νοικοκυροσύνης», πού δημιουργεί ισχυρές οικονομίες. Προφανώς ο ιερός Χρυσόστομος δέν υποθάλπει τήν ραθυμία, γι’ αυτό δέν μπορεί νά συνδεθή η επιείκεια καί η άφεση τών αμαρτιών μέ τήν οικονομική υστέρηση.

Βέβαια, η θεολογία καί η ηθική τού Προτεσταντισμού ευνοεί τήν δημιουργία πλούτου. Ο Προτεστάντης πρέπει συνεχώς νά εργάζεται γιά νά επιβεβαιώνεται ότι ανήκει στούς εκλεκτούς τού Θεού, τούς προορισμένους από καταβολής κόσμου γιά τήν σωτηρία. Η αιρετική διδασκαλία τού απολύτου προορισμού εξωθεί τούς Προτεστάντες στήν ιεροποίηση τής εργασίας καί στήν συλλογή πλούτου, ο οποίος θεωρούμενος ως ευλογία τού Θεού, αποτελεί επιβεβαίωση τής σωτηρίας.

Ο αρθρογράφος, μάλιστα, Kevin Myers, σέ ιρλανδική εφημερίδα, γράφει: «Στήν προτεσταντική ηθική, άν δέν δουλέψεις, σού αξίζει νά πεινάσεις». Γι’ αυτό συμπεραίνει ότι γιά τήν οικονομική δυσπραγία τής Ιρλανδίας: «Φταίει πού δέν είμαστε προτεστάντες».

Μέσα στόν πυρετό τής κρίσεως πού βρισκόμαστε αυτή η φράση τού Kevin Myers μπορεί νά θεωρηθή ως μιά προκλητική προτεσταντική προπαγάνδα, καί εφόσον αναπαράγεται σέ Ελληνικό έντυπο, ως μιά φοβερή διαβολή γιά τήν Ορθόδοξη πίστη καί Εκκλησία.

Όπως ήδη σημειώσαμε, είναι μάλλον γεγονός ότι τό πνεύμα τού Καπιταλισμού συνδέεται στενά μέ τήν ιδιότυπη ασκητική τού Προτεσταντισμού. (Σέ όσους θέλουν νά ενημερωθούν γι’ αυτήν τήν άποψη τούς παραπέμπουμε στό βιβλίο τού Μητροπολίτου μας: Γέννημα καί θρέμμα Ρωμηοί καί στό κεφάλαιο: Ο Καπιταλισμός ως γέννημα τής δυτικής μεταφυσικής, κατά τόν Max Weber).

Γιά νά θεωρήση, όμως, κανείς ότι τά παραπάνω είναι πρός έπαινο τού Προτεσταντισμού, πρέπει νά έχη πειστή ότι ο Καπιταλισμός, πού εν αμαρτίαις καταρρέει, είναι τό δικαιότερο καί «αγιώτερο» οικονομικό σύστημα. Η «διεθνής τοκογλυφία» όμως δέν βοηθά σέ μιά τέτοια θεώρηση.

Στό άρθρο τής Καθημερινής πού αναφερόμαστε, τό οποίο έχει τίτλο: Θρησκεία καί οικονομία καί χαρακτηριστικό υπότιτλο: Έγιναν πλούσιοι διαβάζοντας τήν Βίβλο... (τά αποσιωπητικά δείχνουν τήν ειρωνεία τού αρθρογράφου), καταγράφονται καί οι αντιρρήσεις πού έχουν διατυπωθή γιά τήν σχέση τού Προτεσταντισμού μέ τήν ανάπτυξη ή γενικότερα τήν σχέση τής θρησκείας μέ τήν οικονομία.

Παρά ταύτα στήν συνέχεια θά παραθέσουμε τρία χαρακτηριστικά αποσπάσματα από τόν βίο τού οσίου Αρσενίου τού Καππαδόκου, όπως τόν κατέγραψε ο Γέροντας Παΐσιος, καί θά δείξουμε τήν Ορθόδοξη οπτική τών πραγμάτων.

Τό πώς, δηλαδή, στήν ζωή καί τήν ποιμαντική τών Ορθοδόξων Αγίων η επιείκεια συνυπάρχει μέ τήν αυστηρότητα, καί τό πώς η Ορθόδοξη εκκλησιαστική άσκηση είναι ασυμβίβαστη μέ τήν ραθυμία, πού δημιουργεί τήν οικονομική υστέρηση, τήν ανέχεια, χωρίς όμως νά ειδωλοποιήται ο πλούτος.


Πρώτα νά δούμε ένα ιδιότυπο «τραπεζικό σύστημα» ή «φιλόπτωχο ταμείο», τό οποίο φυσικά είναι αδιανόητο γιά τίς κοινωνίες πού δέν τίς συνδέει η ζωντανή πίστη στόν Χριστό καί η ανιδιοτελής αγάπη πρός τόν πλησίον.

Γράφει ο Γέροντας Παΐσιος: «Στήν Εκκλησία [τών Φαράσων, όπου ιερουργούσε ο όσιος Αρσένιος] ήταν μιά καμάρα, στήν οποία άφηναν μερικοί προαιρετικώς χρήματα γιά τούς φτωχούς καί οι φτωχοί μόνοι τους πήγαιναν καί έπαιρναν όσα είχαν ανάγκη. Περισσότερα φοβόνταν νά πάρουν, γιά νά μήν τούς τιμωρήση ο Θεός».

Δέν υπήρχαν κεφάλαια πού τοκίζονταν, ούτε δάνεια μέ δυσβάστακτους τόκους. Στήν αναρχία αυτού τού «φιλόπτωχου τραπεζικού συστήματος» έβαζε τάξη ο φόβος τού Θεού.

Βέβαια, η μέριμνα γιά τούς φτωχούς δέν αμνήστευε τήν ραθυμία καί τήν άσωτη ζωή. Ο όσιος Αρσένιος ήταν αυστηρός στούς τεμπέληδες. Γράφεται στόν βίο του: «Όλοι οι Φαρασιώτες, καί από τά γύρω χωριά ακόμη, τόν Χατζεφεντή (τόν όσιο Αρσένιο) τόν λάτρευαν, εκτός από μερικούς μέθυσους καί τεμπέληδες, διότι δέν ήθελε νά βλέπη υγιή νά κάθεται».

Είναι χαρακτηριστικό τό ακόλουθο γεγονός, όπως έχει καταγραφή από τόν Γέροντα Παΐσιο: «Τά πρόσφορα τής Εκκλησίας τά έστελνε (ο όσιος Αρσένιος) κρυφά τήν νύχτα σέ δυστυχισμένες οικογένειες μέ τόν ψάλτη του Πρόδρομο. Σέ τεμπέλη ποτέ δέν έδινε. Μία ημέρα πήγε ένας τεμπέλης καί μέθυσος στόν Πατέρα Αρσένιο καί τού ζήτησε πρόσφορα. Ο Πατήρ ήταν στό κελλί του καί τού δίνει ένα πέτουρο κριθαρένιο καί τού λέγει:

Εγώ από αυτά τρώγω.

Ο τεμπέλης δέν τό δέχθηκε, αλλά επέμενε γιά πρόσφορο. Τότε τού είπε ο Πατήρ αυστηρά:

Δέ ντρέπεσαι, σαράντα πέντε ετών παλληκάρι κατάγερο, νά κάθεσαι όλη μέρα καί νά σκέφτεσαι διαβολιές καί νά μεθάς καί νά ζητιανεύης;

Είπε μετά στόν ψάλτη Πρόδρομο: Πήγαινε στήν Εκκλησία, πάρε τρία-τέσσερα πρόσφορα καί πήγαινε στό ποτάμι, καί εάν έρθη εκεί ο τεμπέλης, τότε νά τού τά δώσης. Είπε καί στόν τεμπέλη, γιά νά βάλη μπρός τήν σκουριασμένη μηχανή του: Πήγαινε στό ποτάμι, νά τά πάρης εκεί καί νά πιάσης καί ψάρια πού έχει άφθονα.

Δυστυχώς ο τεμπέλης βαρέθηκε νά πάη...».

π. Θωμάς Βαμβίνης
Το πολύ απλό αυτό περιστατικό επιδέχεται πολλαπλή ανάλυση. Θα επισημάνουμε τηλεγραφικά τρία σημεία μέ πνευματικό καί οικονομικό ενδιαφέρον. 

Πρώτον, η δυστυχία δέν είναι πάντοτε αποτέλεσμα τεμπελιάς. Γι’ αυτό ο όσιος Αρσένιος έστελνε πρόσφορα «σέ δυστυχισμένες οικογένειες... Σέ τεμπέλη, [όμως] ποτέ δέν έδινε».

Δεύτερον, η υγεία πρέπει νά συνδέεται μέ τήν απαραίτητη εργασία, αλλιώς ο άνθρωπος «σκουριάζει» καί φτάνει στό νά σκέφτεται «διαβολιές», νά μεθά καί τελικά νά ζητιανεύη.

Καί τρίτον, ο υγιής πνευματικά άνθρωπος ξέρει νά λαμβάνη μέ τήν εργασία του από τήν κτίση όλα τά υλικά δώρα πού τού δίνει ο Θεός. Αυτό ήθελε νά υποδείξη ο όσιος Αρσένιος στόν τεμπέλη, όταν τού είπε: «Πήγαινε στό ποτάμι, νά τά πάρης εκεί [τά πρόσφορα] καί νά πιάσης καί ψάρια πού έχει άφθονα».

Τα δώρα τού Θεού απαιτούν εργασία γιά νά τά λάβουμε. Καί επειδή τό φιλόπονο πνεύμα διαποτίζει όλη τήν παράδοση τής Ορθόδοξης Εκκλησίας, η οποία στήν αυθεντικότητά της είναι ασκητική, οι αιτίες τών οικονομικών μας προβλημάτων πρέπει νά αναζητηθούν αλλού: στήν άκαμπτη προτεσταντική ηθική τής διεθνούς κεφαλαιοκρατίας καί στίς «σκουριασμένες μηχανές» ηγετών καί τής κρατικής μας διοίκησης.[1]

Ο τόκος είναι υπερβολική απανθρωπία

Διότι πράγματι είναι υπερβολική απανθρωπία ο μεν ένας να στερείται και των αναγκαίων και να ζητεί δάνειο για να παρηγορηθεί στην ζωή, ο δε άλλος να μην αρκείται στο κεφάλαιο αλλά να επινοεί από τις συμφορές του πτωχού νέα κέρδη για τον εαυτό του και να συγκεντρώ­νει πλούτο. Και ο μεν Κύριος λοιπόν σαφέστατα μας διατάσσει λέγοντας: «Και να μη περιφρονήσεις αυτόν που θέλει να δανεισθεί από σένα χωρίς τόκο» (Ματθ. 5, 42). Ο φιλάργυρος όμως βλέποντας κάποιον άνδρα να λυγίζει από την ανάγκη, να τον ικετεύει μπροστά στα πόδια του -ώστε τί ταπεινό να μη κάνει εμπρός του; τί να μη λέγει με τις παρακλήσεις του;- ακόμη δεν τον ελεεί.[2]

Παραπομπές
1. «Προτεσταντική ηθική και σκουριασμένες μηχανές» του Πρωτ. π. Θωμά Βαμβίνη, από το περιοδ. «ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ» ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2012, parembasis.gr.
2. «Ο τόκος είναι υπερβολική απανθρωπία» www.sophia-ntrekou.gr, απόσπασμα από την 3η Ομιλία του Μ. Βασιλείου, εις μέρος του 14ου ψαλμού και Κατά των Τοκιζόντων. πηγή από ΕΔΩ.

1 σχόλιο:

aftercrisis είπε...

Η Ευρωπαϊκή κρίση, ο πολυ-πολικός κόσμος, η αβέβαιη ηγεμονία
(επικαιρότητα του Μάξ Βέμπερ στον καιρό της κρίσης, συγκλίσεις και αποκλίσεις με τον Κάρολο Μάρξ)
http://aftercrisisblog.blogspot.com/2013/04/blog-post_23.html

Το "σιδερένιο κλουβί" του καπιταλισμού (Μάξ Βέμπερ) και ο Τελευταίος άνθρωπος
http://www.rnbnet.gr/details.php?id=5372