25 Σεπ 2020

Η Μάσκα ως κύριο σημαίνον σύμπτωμα της εποχής μας


της Σοφίας Ντρέκου

Η Μάσκα


«Η μάσκα είναι σύμπτωμα. Σύμπτωμα κοινωνικό. Σύμπτωμα μοντέρνο. Είναι ένα κύριο σημαίνον της εποχής μας και ως σημαίνον έχει επισύρει, αφού αυτή είναι η δουλειά του σημαίνοντος, μια ακατάσχετη παραφιλολογία. Ένα σωρό άλλα σημαίνοντα έρχονται να συνδεθούν μαζί του, οπότε ανοίγει σαν τριαντάφυλλο όλη αυτή η φαντασίωση που καθημερινά κατακλύζει τα μέσα δικτύωσης. Αναμφίβολα φαντασίωση, αφού το πλείστο των δηλώσεων αφορά σε ένα παραλήρημα παρακολούθησης ή στις βλαπτικές επιδράσεις της στην υγεία, της ασφυξίας.

Πώς να εξηγήσουμε αυτό το σύμπτωμα; Αν μη τι άλλο μέσω του ίδιου του σημαίνοντος που το χαρακτηρίζει. Η μάσκα είναι λέξη διφορούμενη. Από την μία σημαίνει την ιατρική μάσκα περί ης ο λόγος, από την άλλη την μάσκα όπως αυτήν έχουμε συνηθίσει να χρησιμοποιούμε είτε στις μεταμφιέσεις, είτε για την απόκρυψη των φυσιογνωμικών χαρακτηριστικών σε μια εγκληματική πράξη. 

Είναι μάλιστα παράξενο που κανείς δεν έχει ασχοληθεί με αυτήν την νοηματική πλευρά. Και πάλι όμως θα μπλέκαμε σε μια απεραντολογία φαντασιακή, αν προσπαθούσαμε να εξηγήσουμε το σύμπτωμα της εποχής μας με την παραφιλολογία που αφορά στην δεύτερη σημασία της λέξης, όπως αυτή προκύπτει από το θέατρο, το καρναβάλι και διαφόρους άλλους τομείς των χρήσεών της.

Για να αποφευχθούν τα ευτράπελα, είναι φρόνιμο να παραμείνουμε στην θεμελιακή της σημασία και χρησιμότητα, οία δεν είναι άλλη από την επίφαση, την προσποίηση. Η μάσκα σαν τέτοια αποτελεί το κύριο σημαίνον της εποχής μας, η οποία χαρακτηρίζεται ως εποχή της επίφασης. Εξού και τόσος ντόρος. Κύριο γνώρισμα των κοινωνιών μας είναι το γεγονός ότι τα πάντα θεωρούνται επίφαση! Ακόμα και το ίδιο το σημαίνον!

Για σκεφτείτε το λιγουλάκι. Οι πολιτικοί ηγέτες θεωρούνται μαριονέτες, ο πατέρας είναι ένα σκιάχτρο, το φύλο αποτελεί ένα προσποιητό, οι κοινωνικές δομές κατήντησαν συμβάσεις. Όπου και να το πιάσουμε βρωμάει επίφαση. Ακόμα και ο ίδιος ο λόγος πλήττεται, αρκεί να αναλογιστούμε την πλέον διαδεδομένη φράση, ότι δηλαδή τα λόγια δεν μετράνε, δεν φτουράνε μπροστά στις πράξεις.
Η μάσκα λοιπόν δεν κρύβει κάποιον άλλον κίνδυνο πέραν του κρυφού νοήματος κάθε συμπτώματος, νόημα που δεν είναι άλλο από την επίπτωση του σημαίνοντος στα ανθρώπινα. Και βρισκόμαστε σε εκείνο το ιστορικό σταυροδρόμι όπου ανακρίνουμε το ίδιο το σημαίνον
Σήμερα παρά ποτέ το διακύβευμα είναι η ομιλία, όχι τυχαία μάλιστα βάλλεται η μάσκα, διότι όλοι μας πια γνωρίζουμε από πρώτο χέρι τι δυσκολίες επιφέρει στην κατανόηση. Η μάσκα «τρώει» τους φθόγγους, κουτσουρεύει τα φωνήματα.» Από το S1-S2 – Lacan

Η διάκριση «σημαινόμενο – σημαίνον» πηγαίνει πίσω στους Στωικούς, οι οποίοι -με το ζωηρό ενδιαφέρον που είχαν για τη γλώσσα- μελέτησαν τη σχέση γλώσσας -νου-κόσμου και καθιέρωσαν τη διάκριση τής λέξης ως σημείου σε σημαινόμενο και σημαίνον.

Ο άνθρωπος που ανέδειξε και καθιέρωσε τη διάκριση αυτή στη γλωσσολογία και δι’ αυτής σε πολλούς άλλους χώρους των κοινωνικών επιστημών είναι ο Ελβετός γλωσσολόγος Φερντινάν ντε Σωσσύρ. Δημιουργώντας μια θεωρία τής λέξης και του σημείου (signe) γενικότερα ο Saussure εμβάθυνε στη δομή τής λέξης ως μοναδικού συμβατικού συνδυασμού ορισμένου σημαινομένου (σημασίας) με ορισμένη φθογγική δήλωση (σημαίνον).

Οι όροι των Στωικών σημαινόμενον και σημαῖνον, αφού δηλώθηκαν από τον ιερό Αυγουστίνο λατινιστί ως signatum και signans, καθιερώθηκαν στα Γαλλικά από τον Saussure ως signifié και signifiant μέσα από την απήχηση που είχαν στον γαλλικό δομισμό (Barthes, Lévi-Strauss, Foucault, Lacan, Derrida κ.ά.).» Από το Λεξικό του καθ. Γεώργιου Μπαμπινιώτη

by Αέναη επΑνάσταση

 





Ν. Λυγερός: Η μάσκα ως ασπίδα
ενάντια στη πανδημία 14/09/2020



Δεν υπάρχουν σχόλια: