23 Νοεμβρίου 534 π.Χ. ημέρα που δόθηκε η πρώτη παράσταση από ηθοποιό και τραγωδία σε θέατρο

Festone_con_maschere,_foglie_e_frutta,_da_casa_del_fauno_a_pompei,_s.n.,_03
Θεατρική Μάσκα-Ψηφιδωτό από Πομπηία στο Αρχαιολογικό
Μουσείο Νάπολης. Πομπηία, Οικία του Φαύνου. Ψηφιδωτό 
με προσωπεία και πλοχμούς. 2ος αι. π.Χ. 
Νάπολη, Museo Archeologico Nazionale 9994.

της Σοφίας Ντρέκου

23 Νοεμβρίου 534 π.Χ. Θεωρείται ημέρα που δόθηκε η πρώτη παράσταση από ηθοποιό, τον Θέσπη και ημέρα που παίχτηκε για πρώτη φορά τραγωδία σε θέατρο, κατά την διάρκεια των Διονυσίων. Ο Θέσπις ήταν από τον δήμο Ικαρίας (σημερινός Διόνυσος Β. Αττικής).

Η τέχνη ονομάστηκε υποκριτική, ενώ η θεατρική παράσταση τραγωδία.

Ο ποιητής, ηθοποιός θεάτρου και θεατρικός συγγραφέας Θέσπις γεννημένος τον 6ο αιώνα π.Χ. στον δήμο Ικαρίας/Ικάριο Αιγηίδας (σημερινό Διόνυσο της Βόρειας Αττικής), θεωρείται ο εφευρέτης της τραγωδίας και πιθανότατα και ο πρώτος ηθοποιός με ομιλούμενη γλώσσα τα Αρχαία Ελληνικά. Θάνατος 5ος αιώνας π.Χ. (πιθανώς)

Στα μέσα περίπου του 6ου αι. π.Χ., είχε την έμπνευση να ξεχωρίσει τον εξάρχοντα, ο οποίος ήταν ο πρωτοχορευτής του διθυράμβου, και να παρεμβάλει στο διθύραμβο απαγγελία με άλλο μέτρο και διαφορετική μελωδία από του Χορού (κατά πάσα πιθανότητα το επιχείρησε πρώτος).

Έτσι, επειδή ο εξάρχων του χορού - που φορούσε προσωπείο, δηλαδή μάσκα - έκανε διάλογο με το χορό και αποκρινόταν (αρχ. ὑπεκρίνετο) στις ερωτήσεις του, ονομάστηκε υποκριτής, δηλαδή ηθοποιός. Η λέξη ηθοποιός είναι σύνθετη και αποτελείται από το ουσιαστικό ήθος (αρχ. ελλ.: χαρακτήρας) και το ρήμα ποιώ (αρχ. ελλ.: φτιάχνω, δημιουργώ). Ηθοποιός σημαίνει αυτός που φτιάχνει -υποδύεται- κάποιον χαρακτήρα.

Ο Θέσπις παρουσίασε για πρώτη φορά τραγωδία στα Μεγάλα Διονύσια κατά την 61η Ολυμπιάδα (μεταξύ 536-532 π.Χ.). Δεν έχουν διασωθεί παρά μόνο μερικοί στίχοι και οι αμφισβητούμενοι τίτλοι των έργων του «άθλα επί Πελία» ή «Φόρβας», «Ιερείς», «Ημίθεοι», «Πενθεύς».

Απεικόνιση αρχαίου ελληνικού θεάτρου από την Χάρτα του Ρήγα, 1797 φύλλο 7
Απεικόνιση αρχαίου ελληνικού θεάτρου από την 

Αρχαίο ελληνικό θέατρο

Στο αρχαίο ελληνικό θέατρο οι ηθοποιοί ονομάζονταν υποκριτές. Πρώτος υποκριτής και ο πρώτος που εισήγαγε αυτήν την καινοτομία η οποία προκάλεσε τη γέννηση της τραγωδίας και του θεάτρου γενικότερα, θεωρείται ο Θέσπις, όταν στα μέσα του 6ου αι. π.Χ. κατά τη διάρκεια θρησκευτικών εορτών αφιερωμένων στον Διόνυσο διέκοψε τον διθύραμβο του χορού και αποκρίθηκε σε πεζό λόγο. Αρχικά υπήρχε μόνο ένας υποκριτής, που συνδιαλεγόταν με τον Χορό και στη συνέχεια, με την εξέλιξη του αρχαίου δράματος, ο Αισχύλος προσέθεσε έναν δεύτερο και ο Σοφοκλής τον τρίτο. Κατά την αρχαιότητα οι ρόλοι ερμηνεύονταν με χρήση μάσκας και αποκλειστικά από άνδρες, παράδοση η οποία ακολουθήθηκε και μεταγενέστερα.

Ένα θέατρο μεταξύ ουρανού και θάλασσας στην Αρχαία Θήρα Σαντορίνης


Πομπηία, Οικία Κικέρωνος. Ψηφιδωτό με παράσταση Κωμωδίας (μουσικοί). Περ. 100 π.χ.
Πομπηία, Οικία Κικέρωνος. Ψηφιδωτό με παράσταση Κωμωδίας
(μουσικοί). Περ. 100 π.χ. Νάπολη, Museo Archeologico Nazionale 9985. 
Καθ. ΕΚΠΑ Δημήτρης Πλάντζος. Ελληνική Μνημειακή Ζωγραφική

Ρωμαϊκά χρόνια (27 π.Χ. – 476 μ.Χ.)

Κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο, οι θίασοι απαρτίζονταν κυρίως από σκλάβους. Ο –επίσης σκλάβος- θιασάρχης συνέγραφε και σκηνοθετούσε τα έργα τα οποία παρουσιάζονταν μαζί με τα υπόλοιπα δωρεάν θεάματα (μονομαχίες, άγρια ζώα, χορούς) που προσέφερε η πολιτεία στο λαό και πληρωνόταν πενιχρά στο όνομα του θιάσου αναλόγως της επιτυχίας του έργου . Κατά κανόνα οι ηθοποιοί αντιμετωπίζονταν με περιφρόνηση και ακόμα και με ξυλοφόρτωμα όταν η παράστασή τους εκλαμβανόταν ως προσβολή από τους ευγενείς της εποχής. Σπάνιες εξαιρέσεις αποτελούν οι ηθοποιοί Αίσωπος και Ρόσκιος οι οποίοι μνημονεύονται ως αξιόλογοι.

Ηθοποιοί και χριστιανισμός

Για πρώτη φορά έγινε λόγος για «μίμους» στην επισκοπική Σύνοδο της Ελβίρας στην Ισπανία το 305 όπου απαγορεύτηκε στους Χριστιανούς να ασκούν αυτό το επάγγελμα (οι «μίμοι» τιμωρούνται με δια βίου αποπομπή από την εκκλησία) και ενώ ασχολήθηκαν με το θέμα αργότερα και άλλα περιφερειακά εκκλησιαστικά όργανα, καμία Οικουμενική Σύνοδος δεν έριξε το επίσημο ανάθεμα στους ηθοποιούς.

Γνωστές όμως είναι οι απαγορεύσεις που επιβάλλονταν στους χριστιανούς για την παρακολούθηση τέτοιων θεαμάτων καθώς και η γενικότερη αρνητική θέση της χριστιανικής εκκλησίας απέναντι στο θέατρο. Η αντίληψη αυτή αρχικά συμβάδιζε πλήρως με το πνεύμα της εποχής και αντανακλούσε το ιδιαιτέρως χαμηλό επίπεδο των προσφερομένων θεαμάτων.

Συγκεκριμένα ο ηθοποιός, όπως άλλωστε και οι ιερόδουλες, δεν είχαν δικαίωμα στη θεία μετάληψη και στα υπόλοιπα μυστήρια. Ο κανόνας αυτός παρέμεινε στη θεωρία για όλες τις υπόλοιπες χώρες εκτός της Γαλλίας στην οποία εφαρμόστηκε κάποιες φορές άλλοτε με ελαστικότητα και άλλοτε με αυστηρότητα -αναλόγως της εποχής και των εμπλεκομένων προσώπων. Γνωστότερο περιστατικό θεωρείται η άρνηση χριστιανικής ταφής του Μολιέρου. (Βλ. εδώ)

Στην Ελλάδα πάντως, προστάτης του θεάτρου θεωρείται ο Άγιος Πορφύριος που γιορτάζει στις 15 Σεπτεμβρίου.

Aγίου Mάρτυρος Πορφυρίου του από μίμων.

Bάπτισμα παίξε προτραπείς παίζεις πλάνην,
Pύπτη δε Πορφύριε, και τέμνη ξίφει.

.ΑΓ. ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ Ο ΑΠΟ ΜΙΜΩΝ προστατης των ηθοποιων
Άγιος Πορφύριος ο από μίμων προστάτης των ηθοποιιών

Ο Άγιος Πορφύριος γεννήθηκε από πατέρα μίμο και έκανε και αυτός το επάγγελμα του μίμου (ηθοποιού) και έζησε στα χρόνια του Ιουλιανού του Παραβάτη (361 μ.Χ.).

Όταν κάποτε ο Ιουλιανός γιόρταζε τα γενέθλια του, ο Άγιος προστάχθηκε να μιμηθεί και να περιπαίξει τα Μυστήρια των Χριστιανών. Τότε ο Άγιος Πορφύριος μπήκε στην κολυμβήθρα και φώναξε: «Βαπτίζεται Πορφύριος, εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος» και όταν βγήκε από το νερό, φόρεσε λευκά ενδύματα και ομολόγησε μπροστά σ' όλο το κοινό που τον παρακολουθούσε, ότι είναι χριστιανός και είναι έτοιμος να πεθάνει για την αγάπη του Χριστού. Τότε ο βασιλιάς, εξαγριωμένος, διέταξε και τον αποκεφάλισαν.

Ο Άγιος Πορφύριος ο μίμος, που έζησε στην εποχή του αυτοκράτορα Αυρηλιανού (270-275 μ.Χ.) και εορτάζει στις 4 Νοεμβρίου, δεν πρέπει να συγχέεται με τον Άγιο Πορφύριο τον μίμο που εορτάζει στις 15 Σεπτεμβρίου. Οι δύο Άγιοι είναι διαφορετικοί αφού και διαφορετικό δίστιχο έχουν και έζησαν σε διαφορετικές εποχές, γράφει ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης στον Συναξαριστή των δώδεκα μηνών του ενιαυτού το 1819.

► Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου

Πομπηία, Οικία Κικέρωνος. Ψηφιδωτό με παράσταση
Κωμωδίας (γυναίκες σε γεύμα). Περ. 100 π.χ. Νάπολη,
Museo Archeologico Nazionale 9987. Καθ. ΕΚΠΑ
Δημήτρης Πλάντζος. Ελληνική Μνημειακή Ζωγραφική.

Βιβλιογραφία
• Lesky, Albin, Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας, εκδοτικός οίκος Αφών Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 1983. wikipedia.org
• Βιβλίο Θεατρολογίας Α' Γενικού Λυκείου. Επίσημο σχολικό βιβλίο του Υπουργείου Παιδείας για την σχολική χρονιά 2020 – 2021. Συγγραφέας/εις: Συλλογικό έργο, έκδοσης: 2013. Εκδότης: Ινστιτούτο Τεχνολογίας Υπολογιστών και Εκδόσεων Διόφαντος
• Καθ. ΕΚΠΑ Δημήτρης Πλάντζος. Ελληνική Μνημειακή Ζωγραφική. Πηγές και μεθοδολογία. Υλικά και τεχνικές. Η μνημειακή ζωγραφική στην Ελλάδα της Εποχής του Χαλκού. Πρώιμη ελληνική ζωγραφική (7ος-6ος αι. π.Χ.). Ο Πολύγνωτος και η ζωγραφική του 5ου αι. π.Χ. Τετραχρωμία και σκιαγραφία: Απολλόδωρος, Ζεύξις, Παρράσιος. Μακεδονικοί Τάφοι. Ψηφιδωτά. Μνημεία της Ελληνιστικής περιόδου. Ελληνορωμαϊκή ζωγραφική
• Aγίου Mάρτυρος Πορφυρίου του από μίμων (από το βιβλίο: Αγίου Νικοδήμου Αγιορείτου Συναξαριστής των δώδεκα μηνών του ενιαυτού (Τόμος Α', Αθήνησι Εκ του Τυπογραφείου Χ. Νικολαΐδου Φιλαδελφέως, 1868) Νεοελληνική έκδοση. Τόμος Α'. Εκδόσεις Δόμος, 2005). Ανέμη - Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Νεοελληνικών Σπουδών.

Σταβίες, Ιταλία. Τοιχογραφία με παράσταση κωμωδών. Ύστερη
Ελληνιστική περίοδος. Νάπολη, Museo Archeologico Nazionale 9034.

Περισσότερα ΘέματαΘέατρο

► Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου

Δεν υπάρχουν σχόλια: