Στη Μάχη στο Λεβίδι έπεσε ο Αναγνώστης, ανιψιός του Κολοκοτρώνη, Στριφτόμπολας (14 Απριλίου 1821)

Στη Μάχη στο Λεβίδι έπεσε ο Αναγνώστης, ανιψιός του Κολοκοτρώνη, Στριφτόμπολας (14 Απριλίου 1821)
έρευνα, επιμέλεια της Σοφίας Ντρέκου

Η Μάχη στο Λεβίδι (14 Απριλίου 1821)

Η 1η νικηφόρα μάχη των Ελλήνων 
κατά των Τούρκων στο Λεβίδι

Η μάχη του Λεβιδίου, ήταν «Μέγας Θεμέλιος Λίθος» του κολοσσιαίου οικοδομήματος της Ελληνικής ελευθερίας! Επί του θεμελίου αυτού λίθου, οι μετά ταύτα επιζήσαντες αγωνιστές έκτισαν την ελευθερία! την γλυκύτατη ελευθερία! Την ελευθερία εκείνη, την οποίαν εμείς σήμερα αναπνέουμε ασφαλείς μέσα στα φιλήσυχα σπίτια των πατέρων μας, αναφέρει ο Π. Ιατρίδης.

Μια από τις καθοριστικές μάχες που δόθηκαν με την έναρξη της επανάστασης του 1821, ήταν η μάχη του Λεβιδίου πριν την πολιορκία της Τριπολιτσάς. Εκεί σκοτώθηκε ο Στριφτόμπολας ο Αναγνώστης, ο ανιψιός του Γέρου του Μοριά, Κολοκοτρώνη.

Αποφασιστική μάχη για την ανύψωση του ηθικού των επαναστατημένων Ελλήνων, που δόθηκε στις 14 Απριλίου 1821 στο Λεβίδι, ένα χωριό που είναι χτισμένο στις ανατολικές πλαγιές του Μαινάλου, 25 χιλιόμετρα βόρεια της Τρίπολης.

Στις αρχές Απριλίου του 1821 είχε σχεδόν επικρατήσει το στρατηγικό σχέδιο του Κολοκοτρώνη, που στόχευε στην κατάληψη της Τριπολιτσάς, του διοικητικού κέντρου του Οθωμανικού Μωριά. Γι’ αυτό, γύρω από την Τριπολιτσά είχαν αρχίσει να δημιουργούνται ελληνικά στρατόπεδα, για να την αποκόψουν από την υπόλοιπη Πελοπόννησο και να καταστήσουν ευκολότερη την άλωσή της. Όμως, με τη θέα των Τούρκων οι στρατολογημένοι Έλληνες το έβαζαν στα πόδια, χωρίς να ρίξουν ούτε μία τουφεκιά, με αποτέλεσμα ένα μετά το άλλο τα στρατόπεδα να διαλύονται. Τετρακόσια χρόνια σκλαβιάς και ραγιαδισμού είχαν κάνει πολλούς Έλληνες να σκύβουν το κεφάλι, όταν έβλεπαν Τούρκο και να υπομένουν μοιρολατρικά τον αυταρχισμό του. Άλλωστε, όσοι είχαν σηκώσει ανάστημα κατά του δυνάστη συχνά το πλήρωναν με το κεφάλι τους.

Στο Λεβίδι, όμως, όταν ακούσθηκε ότι φθάνει τουρκικός στρατός από την Τριπολιτσά κανείς δεν έφυγε. Ήταν το πρώτο στρατόπεδο που δεν διαλύθηκε στο άκουσμα της είδησης ότι 3.000 πεζοί και ιππείς έχουν εκστρατεύσει εναντίον τους. Το στρατόπεδο του Λεβιδίου είχε συσταθεί από τους Καλαβρυτινούς και τους ντόπιους οπλαρχηγούς Παναγιώτη Αρβάλη και Γεώργιο Μπηλίδα. Ήδη από τις 12 Απριλίου το στρατόπεδο είχε ενισχυθεί με τους οπλαρχηγούς Σωτήριο Χαραλάμπη, Σωτήριο Θεοχαρόπουλο, Νικόλαο Σολιώτη και Αναγνώστη Στριφτόμπολα. Οι Τούρκοι ξεκίνησαν από την Τριπολιτσά με κατεύθυνση το Λεβίδι το βράδυ της 13ης Απριλίου.

Μόλις πληροφορήθηκαν την επικείμενη άφιξη του τουρκικού στρατού συγκεντρώθηκαν στο σπίτι, όπου διέμενε ο καλαβρυτινός Σωτήρης Χαραλάμπης και αποφάσισαν κατά πρώτο να ζητήσουν βοήθεια από τα γειτονικά στρατόπεδα της Αλωνίσταινας και του Κακουρίου και κατά δεύτερο να πιάσουν τις εισόδους του Λεβιδίου, ώστε να εμποδίσουν τους Τούρκους να εισέλθουν στο χωριό. Ο Σωτήρης Χαραλάμπης ταμπουρώθηκε σε μια ράχη κοντά στο Λεβίδι, ενώ πιο κάτω βρέθηκε ο Αναγνώστης Στριφτόμπολας.

Τις πρωινές ώρες της 14ης Απριλίου, όταν κυκλοφόρησε η φήμη ότι το τουρκικό ιππικό πλησιάζει το Λεβίδι, πολλοί άνδρες πανικοβλήθηκαν. Εγκατέλειψαν τις θέσεις τους, παρά τις προσπάθειες των οπλαρχηγών να τους συγκρατήσουν και κατέφυγαν στο βουνό. Τότε ο Στριφτόμπολας με 70 άνδρες αποφάσισε να δώσει τη μάχη μέσα στο χωριό. Οι Τούρκοι όρμησαν με άγριες διαθέσεις κατά των οχυρωμένων Ελλήνων, αλλά αντιμετώπισαν τη σθεναρή αντίστασή τους. Χαρακτηριστικοί είναι οι στίχοι του λαϊκού ποιητή Παναγιώτη Κάλα ή Τσοπανάκου (1789-1825) «… στο Βαλτέτσι στο Λεβίδι / πέφτει αλύπητο λεπίδι…»

Πραγματική μάχη δόθηκε έξω από το σπίτι που βρισκόταν ο Στριφτόμπολας. Εκεί έπεσαν οι περισσότεροι Τούρκοι, αλλά και ο ηρωικός οπλαρχηγός από τα Καλάβρυτα. Εν τω μεταξύ, είχαν αρχίσει να καταφθάνουν οι ενισχύσεις από τα διπλανά στρατόπεδα υπό τους Δημήτριο Πλαπούτα, Ηλία Τσαλαφατίνο, Νικόλαο Πετμεζά, Σταύρο Δημητρακόπουλο και Ασημάκη Σκαλτσά. Τότε, οι αμυνόμενοι βγήκαν από τα σπίτια και όρμησαν κατά των Τούρκων, που πανικόβλητοι εγκατέλειψαν το πεδίο της μάχης, αφήνοντας πίσω τους πολλούς νεκρούς.

Η νίκη των Ελλήνων στο Λεβίδι αποτέλεσε το σημαντικότερο ως τότε γεγονός του Αγώνα. Οι ραγιάδες έβλεπαν πλέον ότι οι Τούρκοι δεν ήταν ανίκητοι!

Ν. Λυγερός: Ο Αναγνώστης 
ο ανιψιός του Γέρου του Μοριά
δεν ήξερε μόνο γράμματα
έμαθε και να τα διδάσκει
για να μεταδοθεί η γνώση
στην Ντροπολιτσά
αλλά δεν ήξερε να γονατίζει
κάτω από τον τούρκικο ζυγό
έτσι αποφάσισε να πολεμήσει
για την ελευθερία της πατρίδας
κι επειδή οι Τούρκοι τους πολεμούσαν
πήγαν μαζί στη Ζάκυνθο
και διακρίθηκαν στις μάχες
κι επέστρεψαν μόνο
όταν τα πράγματα άλλαξαν
τότε έγινε σωματοφύλακας
κι αργότερα μυήθηκε
στη Φιλική Εταιρεία
δημιούργησε επαναστατικό σώμα
και πολιόρκησε τα Καλάβρυτα
αλλά και την Ακροκόρινθο
κι έπεσε ηρωικά στο Λεβίδι
στις 14 Απριλίου 1821.
Άξιος!

Αναγνώστης (Δημήτριος) Στριφτόμπολας
[Κέρτεζη Καλαβρύτων 1778 – Λεβίδι 14 Απριλίου 1821]

Αδριάντας του Αν. Στριφτόμπολα στην κεντρική πλατεία του Λεβιδίου
Αδριάντας του Αν. Στριφτόμπολα στην κεντρική πλατεία του Λεβιδίου

Ο Δημήτριος Στριφτόμπολας, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, γεννήθηκε το 1778 στην Κέρτεζη Καλαβρύτων. Ήταν γιος του Αργύρη Στριφτόμπολα, εγγονός του οπλαρχηγού Δημητρίου Στριφτόμπολα και ανιψιός εκ μητρός του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη.

Οι γονείς του θέλησαν να τον μορφώσουν και τον εμπιστεύτηκαν σε αυστηρούς δασκάλους. Επιμελής ως μαθητής, ο νεαρός Δημήτριος έμαθε τα βασικά γράμματα και γι’ αυτό ονομάστηκε Αναγνώστης, όνομα το οποίο δινόταν σε όσους ήξεραν γραφή και ανάγνωση στους χαλεπούς εκείνους καιρούς.

Από το 1800 έως το 1805 εργάσθηκε ως δάσκαλος στην Ντροπολιτσά (σημερινή Τρίπολη), αλλά αντί να μαθαίνει τα παιδιά γράμματα τα μάθαινε την τέχνη του πολέμου, και ειδικά πως να χειρίζονται το μαχαίρι.

Ήταν άσπονδος εχθρός των Τούρκων και φιλονικούσε συνέχεια μαζί τους, ώσπου μία μέρα σκότωσε κάποιον Τούρκο. Κυνηγημένος, πήρε τον δρόμο για τα βουνά της Λακωνίας, μαζί με τον πατέρα του Αργύρη και τον θείο του Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, ζώντας ληστρικό βίο. Καταδιωκόμενοι συνεχώς από τους Τούρκους, κατέφυγαν στην αγγλοκρατούμενη Ζάκυνθο, όπου κατατάχθηκαν στον αγγλικό στρατό και διακρίθηκαν σε μάχες κατά των γαλλορώσων στο Ιόνιο.

Το 1807 ο Στριφτόμπολας μαζί με τον Κολοκοτρώνη αποβιβάστηκαν στην Πελοπόννησο για να βοηθήσουν τον Λαλαίο τουρκαλβανό Αλιάγα ή Αλή Φαρμάκη, ο οποίος είχε επαναστατήσει κατά του Αλή Πασά. Έφτασαν καθυστερημένα μετά την ήττα του Φαρμάκη και αναγκάστηκαν να καταφύγουν και πάλι στη Ζάκυνθο. Όταν ηρέμησαν τα πράγματα στην Πελοπόννησο, ο Στριφτόμπολας επέστρεψε στην Πελοπόννησο. Εγκαταστάθηκε στα Καλάβρυτα κι έγινε σωματοφύλακας του προκρίτου Ασημάκη Ζαΐμη.

Το 1817 μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία από τον συντοπίτη του Σωτήρη Χαραλάμπη.

Το 1818 επέστρεψε στην Τριπολιτσά σαν σωματοφύλακας του Ασημάκη Ζαΐμη. Εκεί αρρώστησε βαριά και φοβούμενος τους Τούρκους κατέφυγε στο σπίτι του Ιωάννη Στεφανόπουλου, ωρολογοποιού στο επάγγελμα, ο οποίος έχαιρε ιδιαίτερης εκτίμησης από τους Τούρκους, έως ότου ανάρρωσε.

Το 1821 συγκρότησε επαναστατικό σώμα από 15 άντρες με το οποίο πήρε μέρος στην πολιορκία και την κατάληψη των Καλαβρύτων (21-26 Μαρτίου 1821) και συμμετείχε με τα παλληκάρια του στην πολιορκία της Ακροκορίνθου. Στη συνέχεια πολέμησε με τα παλληκάρια του στην Μάχη του Λεβιδίου όπου έπεσε ηρωικά μαχόμενος στις 14 Απριλίου 1821.

Άφησε χήρα τη γυναίκα του, Αγγελική Στριφτομπολίνα, και ανεξακρίβωτο αριθμό παιδιών. Πάντως, ένα από τα παιδιά του, ο Γεώργιος Στριφτόμπολας, έλαβε μέρος και διακρίθηκε σε μάχες της Επανάστασης.

Ανώνυμος συγγραφέας του 1850 που αφηγείται λεπτομέρειες της δράσης της οικογένειας Στριφτόμπολα, αναφέρει την παρουσία της ομάδας του Αναγνώστη Στριφτόμπολα στην δοξολογία και ορκωμοσία αγωνιστών στην Αγία Λαύρα την 17 Μαρτίου 1821 (εορτή του Αγ. Αλεξίου, πολιούχου των Καλαβρύτων). Αναφέρει μάλιστα ότι μέλος της εν λόγω ομάδας ήταν ο σημαιοφόρος της σημαίας με τον Φοίνικα. Η παρουσία του Αν. Στριφτόμπολα στις πρώτες πολεμικές ενέργειες στα Καλάβρυτα και μετέπειτα στο Λεβίδι πιστοποιείται από έγγραφο που υπογράφουν το 1827 ο Π. Μαυρομιχάλης και άλλοι ήρωες της Επανάστασης. Ως αγωνιστής αναφέρεται και ο γιος του Γεώργιος. sophia-ntrekou.gr

Η δημοτική ποίηση τίμησε τον Αναγνώστη Στριφτόμπολα:

Αναγνώστης (Δημήτριος) Στριφτόμπολας   [Κέρτεζη Καλαβρύτων 1778 – Λεβίδι 14 Απριλίου 1821]

Τρεις περδικούλες κάθουνται, Στη μέση στο Λεβείδι
Έχουν τα νύχια κόκκινα Και τα φτερά βαμμένα,

Η μια τυράει τη Κέρτεζη, Κ’ η άλλη της Κλουκίναις
Κ’ η Τρίτη η καλλήτερη, Μυριολογάει και λέει,

Τ’ είν’ το κακό που γίνεται, Στη μέση στο Λεβείδι
Κάνε βουνά γκρεμίζονται, Κάνε στοιχιά παλεύουν.

Μήτε βουνά γκρεμίζουνται, Μήτε στοιχιά παλεύουν,
Εκλείσαν τον Στριφτόμπολα, Οκτώ χιλιάδες Τούρκοι.

Χίλιοι τον κρουν τη μια μεριά, Και χίλιοι από την άλλη,
Μια μπαταριά του δόκανε, Η μια μεριά κ’ άλλη,

Τρία βόλια τον επήρανε, Τα τρία φαρμακωμένα.
Το ένα τον πήρε στην καρδιά, Και τα άλλο στο πλεμόνι,

Το τρίτο το φαρμακερό, Τον πήρε στο καρύδι
Το στόμα του αίμα γέμισε, Κ’ η μύτη του φαρμάκι

Η γλώσσα του αηδονολαλεί, Σαν το χελιδονάκι,
Βρε που είσαι μπάρπα Κωνσταντή, Και ξάδελφε Βασίλη,

Και Νικολάκη γλήγωρε, Γκολφίνε αγαπημένε
Για βγάλτε τα’ αλαφρά σπαθιά, Και τα βαριά τουφέκια,

Ελάτε να με πάρετε, Απ’ των Τούρκων τα χέρια
Και αν πάτε από την Κέρτεζη, Περάστ’ από της Κλουκίναις

Κ’ ειδήτε τη γυναίκα μου, Τη μικροπαντρεμένη,
Πε της μη με καρτερή, Να μη μ’ απαντυχαίνη

Να μην αλλάξη την Λαμπρή, Φλωριά να μη φορέση
Τ’εμένα με σκοτώσανε, Οι Τούρκοι Τριπολιτζιώτες.

Πήρα την πλάκα πεθερά, Τη μαύρη γης γυναίκα.
Και αυτά τα λιανολίθαρα, Πήρα γυναικαδέλφια.


Η Μάχη του Λεβιδίου ήταν ένα από τα πολεμικά 
επεισόδια της επανάστασης του 1821.


Μάχη του Λεβιδίου
Ελληνική Επανάσταση του 1821
Χρονολογία14 Απριλίου 1821
ΤόποςΛεβίδι
ΈκβασηΝίκη των Ελλήνων
Αντιμαχόμενοι
 Έλληνες επαναστάτες
Ηγετικά πρόσωπα
Αναγνώστης Στριφτόμπολας
Ασημάκης Σκαλτσάς
Δημήτρης Πλαπούτας
Κεχαγιάμπεης
Δυνάμεις
λίγοι υπερασπιστές κι ενισχύσεις
3.000 ιππείς

Η εξέλιξη της μάχης

Τα επαναστατικά τμήματα των Ελλήνων είχαν πάθει πανωλεθρία και είχαν χάσει το ηθικό τους. Πολλοί αγωνιστές λιποτάκτησαν και ανέβηκαν στα βουνά. Οι Καλαβρυτινοί που μόλις πριν από λίγες ημέρες είχαν απελευθερωθεί έσπευσαν να πάρουν μέρος και σε άλλες μάχες. Οι αρχηγοί Πετιμεζαίοι, Σκαλτσάς, Λεχουρίτης, Χαραλάμπης, Στριφτόμπολας, Καρασπύρος, Σολιώτης και άλλοι, συγκέντρωσαν 800 παλληκάρια και μαζεύτηκαν στο Λεβίδι. Εκεί προστέθηκαν και άλλοι από την Τρίπολη υπό τον Αβράλη. Οι Τουρκικές αρχές, μόλις πληροφορήθηκαν την συνάθροιση τόσων Ελλήνων επαναστατών έστειλαν ισχυρή δύναμη που ξεκίνησε από την Τρίπολη στις 3 μετά τα μεσάνυχτα και έφτασε στο Λεβίδι με το χάραγμα. Οι περισσότεροι Έλληνες μόλις είδαν τους Τούρκους έτρεξαν στα γύρω βουνά, και στο Λεβίδι έμειναν μόνο 60 με τους αρχηγούς, που κλείστηκαν σε μερικά σπίτια αποφασισμένοι να αγωνιστούν μέχρι τέλους. Η σφοδρή μάχη που ακολούθησε διήρκεσε επτά ώρες. Όλες οι έφοδοι των Τούρκων αποκρούστηκαν. Τελικά μπήκαν στα κατώγια των πολιορκημένων σπιτιών και έκαναν μεγάλη ζημιά, φέρνοντας τους Έλληνες σε δύσκολη θέση. Εκείνη τη στιγμή ακούστηκαν φωνές και πυροβολισμοί από την κατεύθυνση των Καλαβρύτων. Έφθασαν ο Σκαλτσάς από τα Σουδενά, ο Πλαπούτας, ο Τσαφατίνος, ο Νικολός Πετιμεζάς και άλλοι. Οι Τούρκοι βρέθηκαν μέσα σε δύο μέτωπα και υπέστησαν μεγάλες απώλειες με αποτέλεσμα να εγκαταλείψουν την μάχη.

Απολογισμός της μάχης

Στην μάχη αυτή σκοτώθηκε ο Στριφτόμπολας και τρεις στρατιώτες, ενώ πολλοί τραυματίστηκαν. Η νίκη των Ελλήνων ανύψωσε το φρόνημα των μαχητών και τους έδωσε νέα δύναμη να συνεχίσουν τον αγώνα για την ελευθερία.

Ο Στριφτόμπολας στο Λεβίδι (2η παραλλαγή)

Αδριάντας του Αν. Στριφτόμπολα στην κεντρική πλατεία του Λεβιδίου

Τρεις περδικούλες κάθονται - μωρέ - στη μέση το Λεβίδι
Μα είχαν τα νύχια, κό- άιντε, μπάρμπ' Αναγνώστη, Αναγνώστη μου -
κό - μωρέ - κόκκινα
Μα είχαν τα νύχια κόκκινα - μωρέ - και τα. φτερά βαμμένα
Είχαν και στα κεφά- άιντε, μπάρμπ΄ Αναγνώστη κι Αντωνάκη -
κεφά - μωρέ - στα κεφάλια τους
Είχαν και στα κεφάλια τους - μωρέ - μαντίλια λερωμένα
Μοιρολογούσαν κι έ- άιντε, μπάρμπ' Αναγνώστη, Αναγνώστη μου, -
κι έ - μωρέ - κι έλεγαν
Μοιρολογούσαν κι έλεγαν - μωρέ - μοιρολογάν και λένε
'Κείν' το κακό που γί - άιντε, μπάρμπ' Αναγνώστη, Αναγνώστη μου -
που γί - μωρέ - που γίνηκε
Κειν' το κακό που γίνηκε - μωρέ - στη μέση το Λεβίδι
Σκοτώσαν το Στριφτόμπολα - μωρέ - αυτόν τον Αναγνώστη

♦ Οικογενειακή παράδοση: Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης στα υπαγορευμένα απομνημονεύματά του (Διήγησις συμβάντων της Ελληνικής Φυλής από τα 1770 έως τα 1836, υπαγόρευσε ο Θεόδωρος Κωνσταντίνου Κολοκοτρώνης (στον Γ.Τερτσέτη), Αθήνησιν Τύποις Χ. Νικολαΐδου Φιλαδελφέως 1846, p. 3-4.) δίνει σημαντικά στοιχεία για την ιστορία της οικογένειάς του πριν από αυτόν. Το αρχικό επώνυμό της ήταν Τσεργίνης. Στην συνέχεια ο Δήμος Τσεργίνης που έζησε την εποχή της Βενετοκρατίας στην Πελοπόννησο (1685-1715), ονομάστηκε Μπότσικας. Ο γιος του Δήμου, Γιάννης, ήταν ο πρώτος της γενιάς του που υιοθέτησε το όνομα Κολοκοτρώνης. Κατά την οικογενειακή παράδοση ο Γιάννης ονομάστηκε αρχικά «Μπιθεκούρας» (στα Αρβανίτικα (arbërisht) σημαίνει: αυτός που έχει δυνατά οπίσθια) και έμεινε στον ίδιο το όνομα «Κολοκοτρώνης», που είναι η ακριβής μετάφαση του αρχικού προσωνυμίου. Ο Γιάννης ήταν ο παππούς του Θεοδώρου Κολοκοτρώνη. Κατά μία άλλη εκδοχή κατόπιν έρευνας του ακαδημαϊκού Σπύρο Μελά η μετεπωνυμία της οικογένειας Τσεργίνη σε Κολοκοτρώνη φέρεται να έγινε σε προγενέστερη εποχή, από τον Λάμπρο Κολοκοτρώνη, εγγονό του γενάρχη της οικογένειας Τριανταφυλλάκου Τσεργίνη που μετοίκησε στο πατρογονικό χωριό των Κολοκοτρωναίων (Λιμποβίσι Καρύταινας) με αρχική καταγωγή από το χωριό Ρουπάκι. Σχετική μαρμάρινη επιγραφή με τις 12 γενιές Κολοκοτρωναίων, κατά τον Σπύρο Μελά, έχει αναρτηθεί στον κήπο του ανακατασκευασμένου σπιτιού του Θ. Κολοκοτρώνη στο Λιμποβίσι Αρκαδίας, που λειτουργεί σήμερα ως μουσείο.

♦ Πηγή: Αέναη επΑνάσταση | sophia-ntrekou.gr

♦ Βιβλιογραφία:
• Ανωνύμου με αρχικά Α.Κ., Απαντήσεις και παρατηρήσεις εις το ανωνύμως εκδοθέν αχρονολόγητον φυλλάδιον επωνομαζόμενον «Ιστορικαί Αλήθειαι ή η Πετιμεζαϊκή οικογένεια», Ναύπλιο, 1850.
• Σελ. 7: "Στρατιωτικοί δε αρχηγοί … επί της ενάρξεως της επαναστάσεώς μας, εν Αγία Λαύρα και εν Καλαβρύτοις, ήτον πρώτος ο Αναγνώστης Στριφτόμπολας. Είχε δεκαπέντε περίπου μπουλουξίδες … τον ανδρείον Αναγνώστην Κορδή εκ του τμήματος των Χασίων, Σημαιοφόρον, όστις εβάσταξε την πρώτην Σημαίαν της παλιγγενεσίας, όταν εψάλη ικετήριος δοξολογία εις τον Ύψιστον υπέρ ευοδόσεως της Ελληνικής κατά των Τούρκων επιχειρήσεως την 17 Μαρτίου 1821 εν των Ναώ της υπεραγίας Θεοτόκου, την οποίαν Σημαίαν σήμερον εικονίζουσιν εις τας χείρας του Ιεράρχου Γερμανού Παλαιών Πατρών…»
• Ιατρίδης, Πέτρος Ευστρατίου. Η πρώτη νικητήριος μάχη της Ελληνικής Επαναστάσεως ή ο Αναγνώστης Στριφτόμπολας, Πάτραι: Εκ του Τυπογραφείου Α. Σ. Αγαπητού, 1860, σελ. 53, 54.
• Πελοποννήσιοι αγωνιστές του 1821. Νικηταρά απομνημονεύματα, Φωτάκου, εκδόσεις Βεργίνα, Αθήνα 1996.
• Η Μάχη του Λεβιδίου: Μεγάλη Στρατιωτική και Ναυτική Εγκυκλοπαιδεία, Τόμος 4, Κ-Μ. Αθήνα: Έκδοσις Μεγάλης Στρατιωτικής και Ναυτικής Εγκυκλοπαιδείας. 1929, σελ. 331 (pdf).
• 1860 Η πρώτη νικητήριος μάχη της ελληνικής επαναστάσεως ή ο αναγνώστης Στριφτόμπολας -  Ιατρίδης, Π. 123 σ. Εκδότης: Τυπ. Αγαπητού, Πάτραι. Φορέας: ΔΗΜΟΣΙΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΣΕΡΡΩΝ, Serres Public Central Library


♦ Διαβάστε σχετικά:






Βίντεο Η Μάχη του Λεβιδίου: Η πρώτη νικητήρια μάχη της
επανάστασης του 1821 των Ελλήνων κατά των Τούρκων.)