Κατασκευή πλίνθων, μικρογραφία, Ρώμη, Βιβλιοθήκη του Βατικανού,
VAT. Gr. 746, f. 61r) 12ος αιώνας. Kiln for ceramics (miniature, Rome,
Vatican Library / art fires by Αέναη επΑνάσταση ✧ Sophia-Ntrekou.gr
Ο Κλήδονας στο Βυζάντιο διατήρησε πολλά από τα αρχαία χαρακτηριστικά του, συνδυάζοντας τη λατρεία του Ήλιου με τις παραδοσιακές πρακτικές μαντείας και εξαγνισμού
Επιμέλεια, Σοφία Ντρέκου, Αρθρογράφος
Ο Κλήδονας είναι ένα αρχαίο ελληνικό έθιμο, που γιορτάζεται κυρίως ανήμερα του Αγίου Ιωάννη του Κλήδονα (24 Ιουνίου), αλλά και την παραμονή του. Στο Βυζάντιο, το έθιμο του Κλήδονα συνδέθηκε με την λατρεία του Ήλιου, και περιελάβανε το άναμμα φωτιών, το πέρασμα από πάνω τους για εξαγνισμό, και την ερμηνεία οιωνών και μαντικών ρημάτων.
🔥 Εξέλιξη και περιγραφή του εθίμου:Λατρεία του Ήλιου:
Στα χρόνια του Βυζαντίου, το έθιμο είχε συνδεθεί με τη λατρεία του Ήλιου, με φωτιές να ανάβονται και τον κόσμο να πηδά από πάνω τους για εξαγνισμό
ΔΕΙΤΕ: Λατρεύοντας τον ήλιο αντί για Τον Δημιουργό του ήλιου: Το θερινό ηλιοστάσιο και τ' Αϊ-Γιαννιού - Η Μεγάλη ΑνατροπήΠαραμονή του Αγίου Ιωάννη Την παραμονή (23 Ιουνίου), οι άγαμες κοπέλες συγκεντρώνονταν και έφερναν το "αμίλητο νερό" από μια πηγή.
Τοποθέτηση του ριζικαριού: Σε ένα πήλινο δοχείο (υδροφόρο) με το νερό, κάθε κοπέλα έριχνε ένα αντικείμενο (ριζικάρι).
Το "κλείδωμα" του κλήδονα: Το δοχείο σκεπαζόταν με κόκκινο ύφασμα και "κλειδωνόταν" με ένα κορδόνι, για να παραμείνει κλειστό όλη τη νύχτα.
Ερμηνεία των ονείρων: Οι κοπέλες πίστευαν ότι τη νύχτα αυτή θα έβλεπαν στα όνειρά τους τον μελλοντικό τους σύζυγο, ενώ τα ριζικάρια που είχαν ρίξει στο νερό θα τα ερμήνευαν οι μεγαλύτερες γυναίκες.
Ανήμερα του Αγίου Ιωάννη: Την επόμενη μέρα, γινόταν η «άνοιξη του κλήδονα», με την ερμηνεία των οιωνών και την κατανάλωση των ριζικαριών.
Συμβολισμοί και ερμηνείες:Εξαγνισμός: Η φωτιά και το πέρασμα από πάνω της θεωρούνταν καθαρτήρια, συμβολίζοντας την απομάκρυνση του κακού και την ανανέωση.
Μαντεία: Το έθιμο του Κλήδονα είχε ένα ισχυρό μαντικό στοιχείο, με τις κοπέλες να προσπαθούν να δουν το μέλλον τους.
Δημιουργία και αναγέννηση: Η παραδοσιακή σχέση με την αγροτική ζωή και το καλοκαίρι συμβόλιζε την γονιμότητα, την αφθονία και την αναγέννηση της φύσης.
Ο Κλήδονας στο Βυζάντιο διατήρησε πολλά από τα αρχαία χαρακτηριστικά του, συνδυάζοντας τη λατρεία του Ήλιου με τις παραδοσιακές πρακτικές μαντείας και εξαγνισμού, με σκοπό την αποκάλυψη του μέλλοντος και την εξασφάλιση καλής τύχης για τις κοπέλες.
🔥 Ο κλήδονας στο Βυζάντιο
Musicians playing rota, from Skylitzes Chronicle
(Cod. Vitr. 26-2, folio 145v) 13th century A.D.
Η πρώτη γραπτή περιγραφή του εθίμου του Κλήδονα, ανέρχεται στους βυζαντινούς χρόνους. Ειδικότερα, όπως αναφέρεται στο «Βυζαντινών βίος και πολιτισμός», του βυζαντινολόγου και μέλους της Ακαδημίας Αθηνών Φαίδωνα Κουκουλέ, στο κεφάλαιο για το 12ο αιώνα (τόμος Α2, σ. 170, Αθήνα, 1948), την παραμονή του Αγίου Ιωάννη, οι άνθρωποι συναθροίζονταν σε κάποιο σπίτι ή στη γειτονιά, όπου γινόταν τραπέζι σαν να επρόκειτο για γαμήλιο δείπνο. Εκεί παρευρισκόταν κάποιο νεαρό κορίτσι ντυμένο νύφη.
Στο τέλος της βραδιάς, ο κάθε παριστάμενος έριχνε ένα αντικείμενο σε ειδικό αγγείο με νερό, από όπου το ανέσυρε στη συνέχεια η «νύφη» υπό μορφήν κλήρου, ως απάντηση στην ερώτηση του καθένα, για το τι, επιφύλασσε το μέλλον.
Το έθιμο αυτό είχε καταδικάσει μεταξύ άλλων και τον κλήδονα, αναφέρει ο Θεόδωρος Βαλσαμών, Πατριάρχης Αντιοχείας κατά το β' μισό του 12ου αιώνα και επιφανέστερος νομικός της εποχής του, στο σχολιασμό των Κανόνων της Πενθέκτης Συνόδου του 7ου αιώνα, που συνεκλήθη το 692 στην Κωνσταντινούπολη από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό Β'.
Ειδικότερα, αναφερόμενος στον Κανόνα 65ο για τις νουμηνίες, τις φωτιές και τον κλήδονα, παραθέτει περιγραφή του εθίμου το οποίο προσομοιάζει με βακχική τελετή συνδεδεμένη με το Σατανά και για το λόγο αυτό θεωρείται καταδικαστέο. Ζητούσε να αντικατασταθεί με τον αγιασμό και ευχές, ενώ προσδιόριζε τις ποινές για όσους συμμετείχαν ή απλώς παρακολουθούσαν τον κλήδονα: αν ο παραβάτης ήταν λαϊκός τότε αφοριζόταν, ενώ αν ήταν κληρικός, καθαιρούνταν.
Το έθιμο αυτό είχε καταδικάσει μεταξύ άλλων και τον κλήδονα, αναφέρει ο Θεόδωρος Βαλσαμών, Πατριάρχης Αντιοχείας κατά το β' μισό του 12ου αιώνα και επιφανέστερος νομικός της εποχής του, στο σχολιασμό των Κανόνων της Πενθέκτης Συνόδου του 7ου αιώνα, που συνεκλήθη το 692 στην Κωνσταντινούπολη από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό Β'.
Ειδικότερα, αναφερόμενος στον Κανόνα 65ο για τις νουμηνίες, τις φωτιές και τον κλήδονα, παραθέτει περιγραφή του εθίμου το οποίο προσομοιάζει με βακχική τελετή συνδεδεμένη με το Σατανά και για το λόγο αυτό θεωρείται καταδικαστέο. Ζητούσε να αντικατασταθεί με τον αγιασμό και ευχές, ενώ προσδιόριζε τις ποινές για όσους συμμετείχαν ή απλώς παρακολουθούσαν τον κλήδονα: αν ο παραβάτης ήταν λαϊκός τότε αφοριζόταν, ενώ αν ήταν κληρικός, καθαιρούνταν.
«Κατά την εσπέραν της κγ' του Ιουνίου μηνός, ηθροίζοντο εν ταις ρυμίσι και εν τοις οίκοις άνδρες και γυναίκες, και πρωτότοκον κοράσιον νυμφικώς εστόλιζον μετά γονυ το συμποσιάσαι και βακχικώτερον ορχήσασθαι και χορεύσαι και αλαλάξαι, έβαλλον εν αγγείω συστόμω χαλκώ θαλάττιον ύδωρ, και είδη τινά εκάστω τούτων ανήκοντα - και ώσπερ της παιδός εκείνης λαβούσης Ισχύν εκ τον Σατανά προμηνύειν τα ερωτώμενα, αυτοί μεν περί τούδε τίνος αγαθού ή και αποτροπαίον ανεβοών ερωτηματικώς· το δε κοράσιον από των εν τω αγγείω εμβληθέντων ειδών το παρατυχόν εξαγαγόν υπεδείκνυεν· και λαμβάνων ανόητος τούτον δεσπότης, επληροφορείτο τάχα τα επ' αυτώ συνενεχθήναι μέλλοντα, ευτυχή τε και δυστυχή. Την επαύριον δε μετά τυμπάνων και χορών συν τω κορασίω εις τους αιγιαλούς απερχόμενοι, και ύδωρ θαλάττιον αφθόνως αναλαμβανόμενοι, τας κατοικίας αυτών έρραινον και ου μόνον ταύτα ετελούντο παρά των ασυνετωτέρων, αλλά και δι' όλης της νυκτός από χόρτον πυρκαΐας ανάπτοντες, επήδον υπεράνω αυτών και εκληδονίζοντο, ήτοι εμαντεύοντο περί ευτυχίας και δυστυχίας και άλλων τινών δαιμονιωδώς. Τας δε ένθεν κακείθεν εισόδους αυτών και το δωμάτιον, εν ώ ετελείτο η κληδών, συν τοις παρακειμένοις υπαίθροις, χρυσίζουσι πέπλοις και σηρικοίς κατεκόσμουν υφάσμασι· αλλά μην και φυλλάσι δένδρων κατεστεφάνουν, εις τιμήν και υποδοχήν, ως έοικε, του οικειωσαμένου αυτούς Σατανά».Ωστόσο, παρ' όλη την αρνητική στάση της Εκκλησίας, το έθιμο του κλήδονα επιβίωσε μέχρι σήμερα -στην ελληνική επαρχία τουλάχιστον, αν όχι στα αστικά κέντρα-, αν και με κάποιες παραλλαγές σε σχέση με τα βυζαντινά δρώμενα.
Η πολεμική που ασκήθηκε από την Εκκλησία αποτυπώθηκε σε φράσεις όπως, «αυτά τα λεν στον κλήδονα», «τέτοια να τα λες στον κλήδονα», «τέτοια εγώ τα ακούω στον κλήδονα», δηλαδή απαξιωτικές εκφράσεις για το δρώμενο που καταντά συνώνυμο της ελαφρότητας, με την έννοια ότι αυτά που λέγονται δεν είναι σοβαρά, πιθανόν να εκφράζει την εκκλησιαστική άποψη ως προς τη μαντική πρακτική, ή απλώς μια λαϊκή δυσπιστία.
Εξάλλου, σε πολλές περιοχές στις οποίες ο ορθολογισμός του Μεταπολέμου και η απελευθέρωση από τις προκαταλήψεις συντέλεσαν στην εξάλειψη του εθίμου, τα τελευταία χρόνια έχει γίνει συνειδητή προσπάθεια αναβίωσής του. Έτσι, ίσως λείπει ο αυθορμητισμός των παλαιότερων χρόνων, όμως τα διάφορα στάδια της ιεροτελεστίας παραμένουν αναλλοίωτα.
Η παραμονή του γενεθλίου του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου χαρακτηρίζεται από πυρολατρικά και μαντικά έθιμα. Στα πυρολατρικά ανάγονται οι φωτιές του Αϊ Γιαννιού... Διαβάστε περισσότερα »
Βιβλιογραφία
• Φαίδων Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τομ. Α ΙΙ, εκδ.Παπαζήσης, Αθήνα, χ.χ, σελ. 170
• Οι φωτιές του Αϊ Γιάννη του Κλήδονα ή Ριζικάρη στην Ελλάδα και στην Ευρώπη (αφιέρωμα / videos) https://www.sophia-ntrekou.gr/2015/06/oi-fwties-tou-AiGianniou.html
• Μανώλης Βαρβούνης, «Ο κλήδονας», Λαογραφικά δοκίμια. Μελετήματα για τον ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό, εκδ. Καστανιώτης, Αθήνα, 2000, σελ.57
• Μανώλης Βαρβούνης, «Ο κλήδονας», Λαογραφικά δοκίμια. Μελετήματα για τον ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό, εκδ. Καστανιώτης, Αθήνα, 2000, σελ.58
• Νικόλαος Σιώκης, «Ο Κλήδονας στους Βλάχους: η μετατροπή ενός δρωμένου σε πανηγύρι», Ηπειρωτικά Γράμματα, περ. Β', έτος Ζ', τεύχ. 14 (2009), σελ.540
Φωτιές, μαντεία με «αμίλητο νερό», ριζικάρια, «νύφη» και «κλείδωμα»... όλα αυτά θεωρούνταν από την Εκκλησία δαιμονικές πρακτικές, συνδεδεμένες με παγανιστική πυρολατρία και μαγεία.
Παρά τις αυστηρές απαγορεύσεις (αφορισμός για λαϊκούς, καθαίρεση για κληρικούς), το έθιμο επέζησε αιώνες, δείχνοντας την ανθεκτικότητα των λαϊκών παραδόσεων.
Ένα άρθρο που μας καλεί να στοχαστούμε βαθιά: πού τελειώνει η παράδοση και πού αρχίζει η πίστη;
Διαβάστε το εδώ: https://www.sophia-ntrekou.gr/2020/06/klidwnas-sto-Vyzantio.html
Τι πιστεύετε εσείς; Μπορεί να «εκχριστιανιστεί» ένα τέτοιο έθιμο ή πρέπει να απορριφθεί πλήρως;
• Μανώλης Βαρβούνης, «Ο κλήδονας», Λαογραφικά δοκίμια. Μελετήματα για τον ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό, εκδ. Καστανιώτης, Αθήνα, 2000, σελ.57
• Μανώλης Βαρβούνης, «Ο κλήδονας», Λαογραφικά δοκίμια. Μελετήματα για τον ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό, εκδ. Καστανιώτης, Αθήνα, 2000, σελ.58
• Νικόλαος Σιώκης, «Ο Κλήδονας στους Βλάχους: η μετατροπή ενός δρωμένου σε πανηγύρι», Ηπειρωτικά Γράμματα, περ. Β', έτος Ζ', τεύχ. 14 (2009), σελ.540
Εισαγωγή για διάλογο με Αναγνώστες και ΑναγνώστριεςΟ Κλήδονας στο Βυζάντιο: Ένα έθιμο απαγορευμένο από την Εκκλησία - Ανήμερα του Αγίου Ιωάννη του Κλήδονα, το άρθρο μάς μεταφέρει στους βυζαντινούς χρόνους και αποκαλύπτει ότι το δημοφιλές έθιμο του Κλήδονα ήταν ήδη απαγορευμένο από την Πενθέκτη Σύνοδο (692 μ.Χ.) και τον Θεόδωρο Βαλσαμώνα.
Φωτιές, μαντεία με «αμίλητο νερό», ριζικάρια, «νύφη» και «κλείδωμα»... όλα αυτά θεωρούνταν από την Εκκλησία δαιμονικές πρακτικές, συνδεδεμένες με παγανιστική πυρολατρία και μαγεία.
Παρά τις αυστηρές απαγορεύσεις (αφορισμός για λαϊκούς, καθαίρεση για κληρικούς), το έθιμο επέζησε αιώνες, δείχνοντας την ανθεκτικότητα των λαϊκών παραδόσεων.
Ένα άρθρο που μας καλεί να στοχαστούμε βαθιά: πού τελειώνει η παράδοση και πού αρχίζει η πίστη;
Διαβάστε το εδώ: https://www.sophia-ntrekou.gr/2020/06/klidwnas-sto-Vyzantio.html
Τι πιστεύετε εσείς; Μπορεί να «εκχριστιανιστεί» ένα τέτοιο έθιμο ή πρέπει να απορριφθεί πλήρως;
Ερωτήσεις Διαλόγου
1. Γιατί η Εκκλησία (Πενθέκτη Σύνοδος και Θεόδωρος Βαλσαμών) καταδίκασε τόσο αυστηρά τον Κλήδονα ως «δαιμονικό», ενώ η ίδια ημέρα είναι αφιερωμένη στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο; Ποια είναι η θεολογική διάκριση μεταξύ λαϊκής «κάθαρσης» με φωτιά και της χριστιανικής κάθαρσης;
2. Πώς συνδέεται κοσμολογικά η πρακτική του Κλήδονα (φωτιές, μαντεία, «άνοιγμα» του καλοκαιριού) με το θερινό ηλιοστάσιο και την αρχαία πυρολατρία; Τι αλλάζει όταν αυτά τα στοιχεία εισέρχονται σε χριστιανικό πλαίσιο;
3. Τι μας λέει η επιβίωση του εθίμου παρά τις αιώνιες απαγορεύσεις για τη σχέση ανάμεσα στην επίσημη εκκλησιαστική διδασκαλία και τη λαϊκή θρησκευτικότητα;
4. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στη χριστιανική πίστη στην Πρόνοια του Θεού και στη μαντική πρακτική του Κλήδονα (να «μαθαίνεις» το μέλλον μέσα από όνειρα ή ριζικάρια); Μπορεί να συνυπάρξουν;
5. Σε τι βαθμό ένας Ορθόδοξος χριστιανός σήμερα μπορεί να συμμετέχει σε έθιμα όπως ο Κλήδονας χωρίς να έρχεται σε αντίθεση με την πίστη του; Πού βρίσκεται η «κόκκινη γραμμή» σύμφωνα με την πατερική και συνοδική παράδοση;
6. Τι γνώμη έχετε εσείς; Πώς πιστεύετε ότι μπορούμε να προσεγγίσουμε τέτοια έθιμα σήμερα με διάκριση;
Οι αναγνώστες και οι αναγνώστριες σχολιάζουνΣχόλιο LinkedIn Δήμητρα Μαλλιαρού: Αφού κάθε χρόνο γιορτάζουμε το helloween
Απάντηση Sophia Drekou LinkedIn: Δήμητρα Μαλλιαρού, Πράγματι, το Halloween έχει τις ρίζες του σε παγανιστικές γιορτές (κυρίως το κελτικό Samhain), και πολλοί Ορθόδοξοι το αντιμετωπίζουν με επιφύλαξη ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο.
Υπάρχει όμως μια σημαντική διάκριση που αξίζει να γίνει: Η Εκκλησία ιστορικά προσπάθησε να «εκχριστιανίσει» πολλές αρχαίες γιορτές και έθιμα (π.χ. τοποθετώντας τα Χριστούγεννα στο χειμερινό ηλιοστάσιο).
Αντίθετα, ο Κλήδονας ήταν ρητά μαντικό και μαγικό έθιμο (με επίκληση δυνάμεων, οιωνούς και «κλείδωμα» του μέλλοντος), γι’ αυτό και καταδικάστηκε σαφώς από την Πενθέκτη Σύνοδο και τον Θεόδωρο Βαλσαμώνα ως δαιμονικό.
Σήμερα το Halloween στη λαϊκή και εμπορική του μορφή συχνά προβάλλει τον φόβο, τον θάνατο και στοιχεία αποκρυφισμού, ενώ ο Κλήδονας ήταν ενεργή μαντεία. Και στις δύο περιπτώσεις το ζητούμενο παραμένει το ίδιο: διάκριση.
Δεν πρόκειται για «απαγόρευση της χαράς», αλλά για το αν μια πρακτική υπηρετεί την πίστη στον Χριστό ή την αντικαθιστά με δεισιδαιμονία και φόβο.
Σας ευχαριστώ που ανοίξατε αυτή τη συζήτηση!
Τι γνώμη έχετε εσείς; Πώς πιστεύετε ότι μπορούμε να προσεγγίσουμε τέτοια έθιμα σήμερα με διάκριση;
Σημείωση:Το Halloween (Χαλοουίν) είναι μια δημοφιλής γιορτή που γιορτάζεται κάθε χρόνο τη νύχτα της 31ης Οκτωβρίου, κυρίως στον αγγλοσαξωνικό κόσμο. Περιλαμβάνει διασκεδαστικά έθιμα όπως μεταμφιέσεις, σκαλισμένες κολοκύθες και το γνωστό παιχνίδι «φάρσα ή κέρασμα».
Η Ιστορία και η Σημασία του
Η γιορτή έχει τις ρίζες της στον κελτικό πολιτισμό και στην αρχαία γιορτή του Samhain (Σόουιν ή Σόγουιν είναι στα ιρλανδικά η λέξη για το μήνα Νοέμβριο. Κυριολεκτικά σημαίνει το τέλος του καλοκαιριού. Η γιορτή του Σόουιν σηματοδοτούσε το τέλος του καλοκαιριού και την αρχή του κελτικού Νέου Έτους), που σηματοδοτούσε το τέλος της σοδειάς και την αρχή του χειμώνα. Ο όρος είναι συνεπτυγμένη μορφή του «All-Hallows-even (Όλοι οι Άγιοι)», δηλαδή το βράδυ πριν από την Ημέρα των Αγίων Πάντων που γιορτάζεται την 1η Νοεμβρίου.
Τα Κύρια Έθιμα
Φάρσα ή Κέρασμα (Trick or Treat): Τα παιδιά μεταμφιέζονται σε κάτι «τρομακτικό» (φαντάσματα, μάγισσες, υπερήρωες, κλπ.) και επισκέπτονται γειτονικά σπίτια ζητώντας γλυκά.
Σκαλισμένες Κολοκύθες (Jack-o'-lanterns): Άδειες κολοκύθες πάνω στις οποίες σκαλίζονται τρομακτικά ή αστεία πρόσωπα με ένα κερί τοποθετημένο στο εσωτερικό τους.
Διακόσμηση και Θεματικά Πάρτι: Τα σπίτια στολίζονται με αράχνες, ιστούς, σκελετούς και φαντάσματα.
Το ενδιαφέρον για τη γιορτή αυξάνεται σταθερά στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια, με διάφορα καταστήματα να προσφέρουν στολίδια και εκδηλώσεις να διοργανώνονται σε διάφορες πόλεις.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου