Ο Μάνος Χατζιδάκις για την 28η Οκτωβρίου: Γιατί είπε το «Όχι» ο Μεταξάς; Κι αν λέγαμε «Ναι»; (Ανάλυση) | Αέναη επΑνάσταση

Ο Μάνος Χατζιδάκις δεν ήταν μόνο ο ευαίσθητος, μαγικός, νοσταλγικός μουσικοσυνθέτης. Είχε και άποψη και δεν δίσταζε να την εκφράσει. Πολλά χρόνια πριν, τόλμησε από ραδιοφώνου στην εκπομπή του Πέμπτο Πρόγραμμα, στον πάλαι ποτέ ΣΚΑΪ 100,4 να σχολιάσει την 28η Οκτωβρίου με τον δικό του αιρετικό τρόπο. Είχε προκαλέσει μεγάλες αντιδράσεις, όπως ήταν αναμενόμενο.

Στο περίφημο ραδιοφωνικό του σχόλιο στο Τρίτο Πρόγραμμα, ο Μάνος Χατζιδάκις εξήγησε το «Όχι» του Ιωάννη Μεταξά αποδίδοντάς το στις γεωπολιτικές πιέσεις, την επιρροή των Άγγλων και τον ρόλο των ανακτόρων.

Το διαχρονικό και ανατρεπτικό ραδιοφωνικό σχόλιο του Μάνου Χατζιδάκι για την 28η Οκτωβρίου εξετάζει την ιδεολογική στάση του Ιωάννη Μεταξά και τις μεταπολεμικές εθνικές ψευδαισθήσεις. Το ηχητικό ντοκουμέντο διαρκεί περίπου 75 με 76 δευτερόλεπτα (το ακούτε παρακάτω βλ. βίντεο), αποτυπώνοντας κριτικά τη στάση της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στην ιστορική επέτειο.

Με τον χαρακτηριστικό, αιρετικό και διεισδυτικό του λόγο, ο συνθέτης έθεσε το ερώτημα:

«Γιατί είπε το "Όχι" ο Μεταξάς αφού θαύμαζε τον Άξονα και κυβερνούσε με τον τρόπο του χιτλερικού εθνικοσοσιαλισμού;».

Σχετικό Θέμα: Η απαρχή του έπους του 1940: Alors, c'est la guerre - Λοιπόν, αυτό σημαίνει πόλεμο - Αναβαθμισμένη ιστορία και Ρούπελ

Τι έλεγε τότε ο Μάνος Χατζιδάκις;

«Επειδή είμαστε, η μοναδική χώρα στην Ευρώπη που δεν γιορτάζει την απελευθέρωση αλλά την έναρξη του πολέμου, τιμώντας ουσιαστικά έναν φασίστα δικτάτορα, ο οποίος υπό διαφορετικές συνθήκες θα έφτιαχνε μια Ελλάδα κατ' εικόνα και ομοίωση της ναζιστικής Γερμανίας.

Σχετικό Θέμα: Γιατί γιορτάζουμε την είσοδο στον πόλεμο και όχι την Απελευθέρωση; - Ποιος είναι πραγματικός λόγος πίσω από την Επέτειο του «Όχι»;

Γιατί είπε το ΟΧΙ ο Μεταξάς, αφού θαύμαζε τον άξονα και κυβερνούσε με τον τρόπο του χιτλερικού εθνικοσοσιαλισμού; 

Αυτά είναι λίγο πολύ γνωστά... Oι πιέσεις, οι Άγγλοι, τα ανάκτορα κ.τλ. Μπορεί κάποιος να αναρωτηθεί 

και αν λέγαμε ΝΑΙ; Πάλι στα ίδια θα ήμασταν.

Ένα-δυο χρόνια υπό συμμαχική επιστασία –μήπως δεν είμαστε πέντε και δέκα χρόνια κάτω από αυτούς;– κι ύστερα μες στη συμμαχία και τέλος στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα.

Άσε και εκείνη τη μεταπολεμική ψευδαίσθηση που μας την καλλιεργούσαν και οι πρώτες μεταπολεμικές κυβερνήσεις μας, ότι ήμασταν οι πρωταγωνιστές του πολέμου, οι περιούσιοι των συμμάχων.

Πιστεύαμε στο τέλος, σαν τον Καραγκιόζη, πως εμείς σκοτώσαμε τον κατηραμένο όφι. Μεθύσαμε από δόξα, που μόνοι μας χαρίσαμε στους εαυτούς μας. 

Για μια ακόμη φορά νικήσανε οι Χίτες, οι κουτσαβάκηδες, οι ταγματασφαλίτες, οι βασανιστές και οι μέλλοντες Μιχαλόπουλοι (εκδότης της Ελεύθερης Ώρας) και Κουρήδες. 

Αυτή είναι η 28η Οκτωβρίου».

(Ραδιοφωνικό σχόλιο του Μάνου Χατζιδάκι για την 28 Οκτωβρίου)

Δείτε Σχετικό θέμα: Ο Μάνος Χατζιδάκις για τα Δεκεμβριανά

Οι Βασικοί Άξονες του Σχολίου του Χατζιδάκι

• Οι Πραγματικές Αιτίες του «Όχι»: Ο Χατζιδάκις σημείωσε ότι οι λόγοι που οδήγησαν έναν δικτάτορα με ιδεολογική συγγένεια προς τον Φασισμό και τον Ναζισμό να αρνηθεί το τελεσίγραφο ήταν «λίγο πολύ γνωστοί»: οι πιέσεις, ο αγγλικός παράγοντας και η στάση που κρατούσε το παλάτι (τα ανάκτορα), στοιχεία που δεν άφηναν περιθώρια για άλλη επιλογή.

• Το Υποθετικό «Ναι»: Στρέφοντας τη σκέψη του στο τι θα συνέβαινε αν η Ελλάδα είχε επιλέξει το «Ναι», υποστήριξε ότι η τελική κατάληξη της χώρας δεν θα διέφερε σημαντικά. Μετά από ένα σύντομο διάστημα συμμαχικής επιστασίας, η Ελλάδα θα βρισκόταν ξανά εντός της δυτικής συμμαχίας και τελικά στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα.

• Η Μεταπολεμική Ψευδαίσθηση: Ο συνθέτης άσκησε έντονη κριτική στην τάση των μεταπολεμικών κυβερνήσεων να καλλιεργούν τον μύθο ότι η Ελλάδα ήταν ο κεντρικός πρωταγωνιστής του πολέμου και ο «περιούσιος» λαός των συμμάχων. Χρησιμοποίησε μάλιστα την καυστική παρομοίωση ότι καταλήξαμε να πιστεύουμε, σαν τον Καραγκιόζη, πως εμείς σκοτώσαμε τον καταραμένο όφι.

Το σύντομο αυτό ραδιοφωνικό σχόλιο, αποδομεί την επίσημη εθνική ρητορική, προσεγγίζοντας τα ιστορικά γεγονότα μέσα από το πρίσμα του ρεαλισμού και της πολιτικής ειρωνείας.

iστορικές αντιδράσεις που προκάλεσε η συγκεκριμένη εκπομπή

Τα «Σχόλια του Τρίτου» από τον Μάνο Χατζιδάκι (που μεταδόθηκαν την περίοδο 1978–1980) αποτελούσαν συχνά εστία έντονης πολιτικής και κοινωνικής αντιπαράθεσης, με το συγκεκριμένο σχόλιο για την 28η Οκτωβρίου να προκαλεί σφοδρές αντιδράσεις από το συντηρητικό κατεστημένο, τον τύπο της εποχής και την πολιτική ηγεσία.

Η αποδόμηση της επίσημης εθνικής ρητορικής και η ευθεία επίθεση στους «νικητές» της μεταπολεμικής περιόδου θορύβησαν την τότε κυβέρνηση και τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, οδηγώντας σε μια σειρά από ιστορικές αντιδράσεις:

• Κατηγορίες για «Αντεθνική» στάση: Ο δεξιός και συντηρητικός τύπος της εποχής επιτέθηκε με σφοδρότητα στον Χατζιδάκι. Του καταλόγισαν ότι προσβάλλει τα εθνικά ιδεώδη, την ιστορική μνήμη της χώρας και τη θυσία των αγωνιστών του 1940, επειδή χαρακτήρισε τη μεταπολεμική εθνική υπερηφάνεια ως «ψευδαίσθηση του Καραγκιόζη».

• Πολιτικές Πιέσεις και Κυβερνητική Αμηχανία: Παρότι ο Χατζιδάκις είχε διοριστεί στο Τρίτο Πρόγραμμα επί κυβέρνησης Κωνσταντίνου Καραμανλή (Νέα Δημοκρατία), οι τοποθετήσεις του προκαλούσαν συνεχή πονοκέφαλο στο υπουργείο Προεδρίας και στους συντηρητικούς κύκλους του κόμματος. Η ελευθερία λόγου που απαιτούσε ο συνθέτης ερχόταν σε πλήρη σύγκρουση με την ανάγκη της κρατικής ραδιοφωνίας να ελέγχει το πολιτικό περιεχόμενο.

• Σύγκρουση με τους Συνδικαλιστές της ΕΡΤ: Η ριζοσπαστική φύση των εκπομπών του και ο τρόπος που διοικούσε το Τρίτο Πρόγραμμα τον έφεραν σε τροχιά σύγκρουσης τόσο με την επίσημη διοίκηση της ΕΡΤ όσο και με τους συνδικαλιστές. Οι τελευταίοι τον κατηγορούσαν συχνά για ελιτισμό, ενώ εκείνος τους απαντούσε ότι προάγουν τη μετριότητα.

• Η Οριστική Παραίτηση και το «Τέλος των Σχολίων»: Η συσσώρευση αυτών των αντιδράσεων, με αποκορύφωμα τη λογοκρισία ή τις έμμεσες παρεμβάσεις στο έργο του, οδήγησε τον Χατζιδάκι να διακόψει οριστικά τα «Σχόλια» και να παραιτηθεί από το Τρίτο Πρόγραμμα. Στο αποχαιρετιστήριο σχόλιό του, μίλησε για την «ποιητική συνείδηση που καταδιώχθηκε» και εισήγαγε τον περίφημο όρο «το πρόσωπο του τέρατος» για να περιγράψει τον εκφασισμό και τη μισαλλοδοξία της κοινωνίας.

• Διαχρονικός Πολωτικός Χαρακτήρας: Ακόμα και σήμερα, δεκαετίες μετά, το συγκεκριμένο ηχητικό ντοκουμέντο αναπαράγεται κάθε χρόνο την 28η Οκτωβρίου και συνεχίζει να προκαλεί έντονες συζητήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Από τη μία πλευρά αντιμετωπίζεται ως ένα μνημείο ελεύθερης, αντιφασιστικής και διεισδυτικής σκέψης, και από την άλλη δέχεται επικρίσεις από όσους θεωρούν ότι υποβαθμίζει το ιστορικό βάρος της απόφασης της ελληνικής ηγεσίας το 1940.

Στο επεισόδιο της εκπομπής «ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ» (ΕΡΤ ΑΕ 2000) με τίτλο «ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ ΚΑΙ ΤΡΙΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ» είναι αφιερωμένο στην πολύτιμη συνεισφορά του διακεκριμένου Μουσικοσυνθέτη, αναφέρεται το συγκεκριμένο σχόλιο για την 28η Οκτωβρίου να προκαλεί σφοδρές αντιδράσεις από το συντηρητικό κατεστημένο, τον τύπο της εποχής και την πολιτική ηγεσία. Την βλέπετε ΕΔΩ

Σχολιασμός

Μια ανάλυση με τους πραγματικούς ιστορικούς και διπλωματικούς λόγους (πέρα από το σχόλιο του Χατζιδάκι) που ο Μεταξάς επέλεξε τη συμμαχία με τους Αγγλοσάξονες

Η απόφαση του δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά να απορρίψει το ιταλικό τελεσίγραφο και να ευθυγραμμίσει την Ελλάδα με τη Μεγάλη Βρετανία αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα παράδοξα της σύγχρονης ιστορίας, καθώς ένας ιδεολογικά φασίστας ηγέτης επέλεξε να πολεμήσει στο πλευρό των κοινοβουλευτικών δημοκρατιών εναντίον του Φασιστικού Άξονα.

Πέρα από τη ρομαντική ανάγνωση της ιστορίας, η επιλογή αυτή δεν ήταν μια αυθόρμητη απόφαση της στιγμής, αλλά το αποτέλεσμα ψυχρού γεωπολιτικού ρεαλισμού, οικονομικών εξαρτήσεων και στρατηγικών δεδομένων που δεν άφηναν στην Ελλάδα κανένα άλλο περιθώριο επιλογής.

1. Η Γεωγραφική Μοίρα και η Κυριαρχία του Βρετανικού Ναυτικού

Ο Μεταξάς, ως έμπειρος στρατιωτικός και επιτελικός νους (απόφοιτος της Πρωσικής Ακαδημίας Πολέμου), γνώριζε άριστα ότι η Ελλάδα είναι μια χώρα με τεράστια ακτογραμμή και εκατοντάδες νησιά.

• Η θαλάσσια ισχύς: Η Μεσόγειος Θάλασσα ελεγχόταν απόλυτα από το βρετανικό Βασιλικό Ναυτικό (Royal Navy).

• Ο κίνδυνος του αποκλεισμού: Αν η Ελλάδα συμμαχούσε με τον Άξονα ή παρέμενε ουδέτερη με τρόπο που ευνοούσε τη Γερμανία, η Βρετανία θα μπορούσε μέσα σε λίγες ώρες να επιβάλει ναυτικό αποκλεισμό, να λιμοκτονήσει τη χώρα, να καταλάβει την Κρήτη και τα νησιά, ή ακόμη και να βομβαρδίσει τα παραθαλάσσια αστικά κέντρα.

2. Το Στέμμα και ο Αγγλόφιλος Βασιλιάς Γεώργιος Β'

Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου δεν στηριζόταν μόνο στον Μεταξά, αλλά ήταν μια δικτατορία που επιβλήθηκε με τη στήριξη και την υπογραφή του Βασιλιά Γεωργίου Β'.

• Ο πραγματικός αρχηγός: Ο Γεώργιος Β' ήταν φανατικά αγγλόφιλος, είχε στενούς συγγενικούς δεσμούς με τη βρετανική βασιλική οικογένεια και είχε ζήσει χρόνια εξόριστος στο Λονδίνο.

• Η γραμμή του Παλατιού: Για το Παλάτι, η πρόσδεση στο άρμα της Μεγάλης Βρετανίας ήταν αδιαπραγμάτευτη. Αν ο Μεταξάς αποφάσιζε να ενδώσει στις ιταλικές αξιώσεις, ο Βασιλιάς θα τον είχε ανατρέψει αμέσως.

3. Η Οικονομική Εξάρτηση από το Λονδίνο

Η ελληνική οικονομία της μεσοπολεμικής περιόδου ήταν πλήρως εξαρτημένη από το ξένο κεφάλαιο, και κυρίως το βρετανικό.

• Το εξωτερικό χρέος: Το μεγαλύτερο μέρος του ελληνικού δημόσιου χρέους βρισκόταν στα χέρια Βρετανών ομολογιούχων.

• Ναυτιλία και Εμπόριο: Η ελληνική εμπορική ναυτιλία, που αποτελούσε βασικό πυλώνα της οικονομίας, βασιζόταν στις ασφάλειες του Λονδίνου (Lloyd's) και στις διεθνείς εμπορικές οδούς που ήλεγχαν οι Σύμμαχοι.

4. Οι Εδαφικές Βλέψεις των Γειτόνων (Ιταλία και Βουλγαρία)

Η πολιτική του Άξονα στα Βαλκάνια απειλούσε ευθέως την εδαφική ακεραιότητα της Ελλάδας, γεγονός που καθιστούσε τη «φιλία» μαζί τους αδύνατη.

• Ο ιταλικός επεκτατισμός: Η φασιστική Ιταλία του Μουσολίνι επιθυμούσε τον πλήρη έλεγχο της Μεσογείου (Mare Nostrum) και είχε ήδη καταλάβει την Αλβανία (1939) και τα Δωδεκάνησα, δείχνοντας ξεκάθαρα τις προθέσεις της για το Ιόνιο και την Ήπειρο.

• Η βουλγαρική απειλή: Η Βουλγαρία, στενός σύμμαχος της Γερμανίας, δεν είχε κρύψει ποτέ τις αναθεωρητικές της βλέψεις για έξοδο στο Αιγαίο μέσω της ελληνικής Μακεδονίας και της Θράκης. Ο Μεταξάς γνώριζε ότι μια συμμαχία με τον Άξονα θα σήμαινε πιθανό διαμελισμό της Ελλάδας προς όφελος της Σόφιας και της Ρώμης.

Η Ιστορική Σύνοψη από τον Ίδιο τον Μεταξά

Ο ίδιος ο Ιωάννης Μεταξάς περιέγραψε αυτή τη γεωπολιτική πραγματικότητα με απόλυτη κυνικότητα και σαφήνεια, σε μια εμπιστευτική ανακοίνωση προς τους ιδιοκτήτες και διευθυντές του αθηναϊκού τύπου στις 30 Οκτωβρίου 1940:

«Υπάρχουν περιπτώσεις κατά τις οποίες η υπακοή εις το θέλημα του Άξονος θα ήτο διά την Ελλάδα και τον Ελληνικόν Λαόν ηθικός και πολιτικός θάνατος [...] Θα εδημιουργούντο δύο Ελλάδες. Η μία, η επίσημος των Αθηνών, θα μετεβάλλετο εις δούλον του Άξονος. Η άλλη, η ελευθέρα, γύρω από τον Βασιλέα, την Κυβέρνησίν του και τον Στόλον της, θα κατελάμβανε την Κρήτην και τας νήσους [...] Το δίκαιον, λοιπόν, δεν ήτο με το μέρος της ουδετερότητος, αλλά με το μέρος της πλήρους συμπαραστάσεως μετά της Μεγάλης Βρετανίας».

✍🏻 Σοφία Ντρέκου

28η Οκτωβρίου: και αν λέγαμε «ΝΑΙ»;

Ο δικτάτορας Μεταξάς με τον Γκέμπελς τον Σεπτέμβριο του 1936

Ο Ιωάννης Μεταξάς (Ιθάκη, 12 Απριλίου 1871 - Αθήνα, 29 Ιανουαρίου 1941) ήταν Έλληνας στρατιωτικός, πολιτικός και δικτάτορας από το 1936 ως το 1941.

Ο Πάουλ Γιόζεφ Γκαίμπελς (Paul Joseph Goebbels, 29 Οκτωβρίου 1897 - 1 Μαΐου 1945), ήταν Γερμανός πολιτικός και Υπουργός Προπαγάνδας της Ναζιστικής Γερμανίας από το 1933 έως το 1945. Ο Γιόζεφ Γκέμπελς υπήρξε μέχρι το τέλος, ένας εκ των σημαντικότερων συνεργατών του Αδόλφου Χίτλερ.

Άρης Χατζηστεφάνου 26/10/2014
Εφημερίδα των Συντακτών info-war

«Γιατί είπε το “ΟΧΙ” ο Μεταξάς, αφού θαύμαζε τον άξονα και κυβερνούσε με τον τρόπο του χιτλερικού εθνικοσοσιαλισμού;»

αναρωτιόταν ο Μάνος Χατζιδάκις, σε μια από τις ραδιοφωνικές του εκπομπές. Και ύστερα από μερικά δευτερόλεπτα έδινε μόνος του την απάντηση: «Αυτά είναι λίγο πολύ γνωστά… Oι πιέσεις, οι Άγγλοι, τα ανάκτορα κτλ. Μπορεί κανείς να ερωτηθεί και αν λέγαμε ΝΑΙ; Πάλι στα ίδια θα ήμασταν. Ένα-δυο χρόνια υπό συμμαχική επιστασία –μήπως δεν είμαστε πέντε και δέκα χρόνια κάτω από αυτούς;– κι ύστερα μες στη συμμαχία και τέλος στην ευρωπαϊκή κοινότητα».

Ο ανυπόμονος ακροατής ίσως να διέκρινε στα λόγια του μεγάλου μουσικοσυνθέτη μια αντεστραμμένη θεωρία των δύο άκρων, όπου η καταδίκη των συμμάχων μπορεί να οδηγήσει και σε μια επικίνδυνη ηθική απενοχοποίηση όσων συνεργάστηκαν με τους κατακτητές –σαν αυτή που επιχειρούν εδώ και δεκαετίες οι γνωστοί αναθεωρητές της ελληνικής και ευρωπαϊκής ιστορίας.

Ο Χατζιδάκις όμως έσπευδε αμέσως να διαλύσει τέτοιου είδους παρερμηνείες. «Άσε», έλεγε, «και εκείνη τη μεταπολεμική ψευδαίσθηση που μας την καλλιεργούσαν και οι πρώτες μεταπολεμικές κυβερνήσεις μας, ότι ήμασταν οι πρωταγωνιστές του πολέμου, οι περιούσιοι των συμμάχων. Πιστεύαμε στο τέλος, σαν τον Καραγκιόζη, πως εμείς σκοτώσαμε τον κατηραμένο όφι. Μεθύσαμε από δόξα, που μόνοι μας χαρίσαμε στους εαυτούς μας. Για μια ακόμη φορά νικήσανε οι Χίτες, οι κουτσαβάκηδες, οι ταγματασφαλίτες, οι βασανιστές και οι μέλλοντες Μιχαλόπουλοι (σ.σ. εκδότης της “Ελεύθερης Ώρας”) και Κουρήδες. Αυτή είναι η 28η Οκτωβρίου».

Ένα μεγάλο κομμάτι της ελληνικής Αριστεράς θα συμφωνούσε σήμερα με τον «δεξιό» Μάνο Χατζιδάκι για την εθνική εορτή. Είμαστε, λένε αρκετοί, η μοναδική χώρα στην Ευρώπη που δεν γιορτάζει την απελευθέρωση αλλά την έναρξη του πολέμου, τιμώντας ουσιαστικά έναν φασίστα δικτάτορα, ο οποίος υπό διαφορετικές συνθήκες θα έφτιαχνε μια Ελλάδα κατ’ εικόνα και ομοίωση της ναζιστικής Γερμανίας. Είναι όμως αυτό το πραγματικό πνεύμα της 28ης Οκτωβρίου;

Στις 28 Οκτωβρίου με κάθε είδους εκδήλωση, αγωνιστείτε για το εθνικό ξεκίνημα ΕΑΜ

Λίγες ημέρες μετά την έναρξη του πολέμου, ο φυλακισμένος ηγέτης του ΚΚΕ Νίκος Ζαχαριάδης έστελνε το παρακάτω μήνυμα: 

«Ο λαός της Ελλάδας διεξάγει σήμερα έναν πόλεμο εθνικοαπελευθερωτικό, ενάντια στο φασισμό του Μουσολίνι. Δίπλα στο κύριο μέτωπο και ο κάθε βράχος, η κάθε ρεματιά, το κάθε χωριό, καλύβα με καλύβα, η κάθε πόλη, σπίτι με σπίτι, πρέπει να γίνει φρούριο του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα. Κάθε πράκτορας του φασισμού πρέπει να εξοντωθεί αλύπητα. Στον πόλεμο αυτό, που τον διευθύνει ή κυβέρνηση Μεταξά, όλοι μας πρέπει να δώσουμε όλες μας τις δυνάμεις, δίχως επιφύλαξη. Έπαθλο για τον εργαζόμενο λαό και επιστέγασμα για το σημερινό του αγώνα, πρέπει να είναι και θα είναι μια καινούργια Ελλάδα της δουλειάς, της λευτεριάς, λυτρωμένη από κάθε ξενική, ιμπεριαλιστική εξάρτηση, μ’ έναν πραγματικά παλλαϊκό πολιτισμό».

Ένα χρόνο αργότερα το ΕΑΜ επέλεγε την πρώτη επέτειο της 28ης Οκτωβρίου για να κυκλοφορήσει την πρώτη του επίσημη διακήρυξη προς τον ελληνικό λαό, ενώ χιλιάδες Αθηναίοι κατέθεταν στεφάνια στο μνημείο του άγνωστου στρατιώτη –όχι υπό τις εντολές των δωσίλογων του πολιτικού κατεστημένου, που είχαν ήδη συνταχθεί με τον κατακτητή, αλλά σαν ένα αυθόρμητο αντιφασιστικό μήνυμα.

Εκείνη η 28η Οκτωβρίου, των πρώτων χρόνων της κατοχής, έγραφαν οι ιστορικοί Ιάσονας Χανδρινός και Κώστας Παλούκης,

«δεν συμβολίζει την “εθνική ενότητα” απέναντι στον κίνδυνο. Εκείνη η μέρα δεν ήταν ίδια για όλους […] Η ιταλική ιμπεριαλιστική επίθεση, κομμάτι του μεγαλύτερου ιμπεριαλιστικού πολέμου, λειτούργησε καταλυτικά στις συνειδήσεις, ενώ κλόνισε και τελικά σάρωσε το φασιστικό καθεστώς του Μεταξά –ιδεολογικά συγγενές με τους “ιταμούς εισβολείς”» (Εφημερίδα ΠΡΙΝ, 27/9/2013).

Μέχρι σχεδόν το τέλος του πολέμου, λοιπόν, η 28η Οκτωβρίου συμβόλιζε έναν διμέτωπο αγώνα απέναντι σε ξένους φασίστες αλλά και τους ντόπιους συνεργάτες του. Χρειάστηκαν αρκετά χρόνια ώστε ο «εθνικός κορμός», που πλέον στελεχωνόταν σε σημαντικό βαθμό από τους συνεργάτες των ναζί, να διαγράψει από την ιστορική μνήμη τη μάχη απέναντι στον φασισμό του Μεταξά και του πολιτικού και οικονομικού κατεστημένου της εποχής.

Ποιος έχει λοιπόν δίκιο; Ο Μάνος Χατζιδάκις, που έβλεπε στην 28η Οκτωβρίου μια εθνική επέτειο φτιαγμένη «από τους Χίτες, τους κουτσαβάκηδες και τους ταγματασφαλίτες», ή ο Ζαχαριάδης κι η ηγεσία του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, που χρησιμοποίησαν την επέτειο σαν υπόμνηση μιας μάχης όχι μόνο για εθνική ανεξαρτησία αλλά και για οικονομική και κοινωνική δικαιοσύνη;

Πιθανότατα και οι δύο ...ο καθένας στην εποχή του.

Δείτε σχετικό Θέμα

Μάνος Χατζιδάκις - Αφιέρωμα στον λόγιο ποιητή των στίχων και των ήχων - Ένας άνθρωπος που άφησε έναν καλύτερο κόσμο

Αέναη επΑνάσταση by Sophia Ntrekou.gr

Περισσότερα Θέματα: Μάνος Χατζιδάκις, Β' Παγκόσμιος, Δεκεμβριανά

Ενότητα Διαλόγου με Αναγνώστες και Αναγνώστριες

Ποιος είπε τελικά το «Όχι»; Ένας δικτάτορας, ένας λαός ή η ίδια η Ιστορία μέσα από τις αντιφάσεις της;

Η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου μάς καλεί να αναμετρηθούμε με ένα από τα πιο σύνθετα ερωτήματα της νεότερης ελληνικής ιστορίας: πώς μια απόφαση που ελήφθη από τον επικεφαλής ενός αυταρχικού καθεστώτος μετατράπηκε σε σύμβολο συλλογικής αντίστασης και εθνικής αξιοπρέπειας;

Ο Μάνος Χατζιδάκις, με το ιδιαίτερο κριτικό του βλέμμα, μας προκαλεί να αναζητήσουμε όσα βρίσκονται πίσω από τις επετειακές βεβαιότητες.

• Γιατί ο Ιωάννης Μεταξάς απέρριψε το ιταλικό τελεσίγραφο; 
• Ποια ήταν η σχέση της απόφασής του με τη βούληση του ελληνικού λαού; 
• Πώς συνδέεται το έπος του αλβανικού μετώπου με την Κατοχή, την Εθνική Αντίσταση και τις μεταπολεμικές συγκρούσεις για τη μνήμη;

Και, κυρίως, τι θα σήμαινε για την Ελλάδα μια διαφορετική απάντηση στο τελεσίγραφο;

Το υποθετικό «Ναι» δεν αποτελεί ιστορικό γεγονός, αλλά αφορμή για να εξετάσουμε τις πολιτικές επιλογές, τις διεθνείς συνθήκες και τις ευθύνες της εξουσίας.

Η Ιστορία δεν είναι δικαστήριο όπου καλούμαστε να αθωώσουμε ή να καταδικάσουμε εκ των προτέρων. Είναι πεδίο έρευνας, τεκμηρίωσης και κριτικής αυτογνωσίας.

Γιατί το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος είπε το «Όχι», αλλά ποιοι το υπερασπίστηκαν, ποιοι πλήρωσαν το τίμημά του και ποιοι διαμόρφωσαν αργότερα τη μνήμη του.

Ερωτήσεις διαλόγου

1. Το «Όχι» ως πράξη εξουσίας ή ως συλλογική βούληση

Όταν μια ιστορική απόφαση λαμβάνεται από έναν δικτάτορα, αλλά υποστηρίζεται και υπερασπίζεται από έναν ολόκληρο λαό, σε ποιον ανήκει τελικά το ηθικό και πολιτικό της περιεχόμενο; Μπορεί μια πράξη ενός αυταρχικού καθεστώτος να αποκτήσει δημοκρατικό νόημα μέσα από τη συλλογική συμμετοχή;

2. Η πολιτική εξουσία και η κατασκευή της εθνικής μνήμης

Με ποιους μηχανισμούς η εκάστοτε πολιτική εξουσία επιλέγει ποια γεγονότα θα αναδειχθούν σε εθνικά σύμβολα και ποια θα παραμείνουν στο περιθώριο; Πότε η δημόσια μνήμη υπηρετεί την ιστορική αυτογνωσία και πότε μετατρέπεται σε μέσο πολιτικής νομιμοποίησης;

3. Το υποθετικό «Ναι» και η ευθύνη της ιστορικής επιλογής

Αν η Ελλάδα είχε αποδεχθεί το ιταλικό τελεσίγραφο, ποιες πολιτικές, κοινωνικές και ηθικές συνέπειες θα μπορούσαν να είχαν προκύψει; Μέχρι ποιο σημείο επιτρέπεται στον ιστορικό στοχασμό να εξετάζει όσα δεν συνέβησαν, χωρίς να υποκαθιστά την τεκμηριωμένη Ιστορία με υποθέσεις;

4. Η Εθνική Αντίσταση και οι μεταπολεμικές διαιρέσεις

Πώς επηρέασαν οι μεταπολεμικές πολιτικές συγκρούσεις τον τρόπο με τον οποίο αναγνωρίστηκε και διδάχθηκε η Εθνική Αντίσταση; Μπορεί μια κοινωνία να τιμήσει τις διαφορετικές μορφές αντίστασης χωρίς να εξαλείψει τις πραγματικές ιδεολογικές αντιθέσεις των ανθρώπων που συμμετείχαν σε αυτές;

5. Ο Μάνος Χατζιδάκις και η ευθύνη της διαφωνίας

Μπορεί ο πολιτικός και ιστορικός στοχασμός να διατηρήσει την ανεξαρτησία του απέναντι τόσο στην κρατική αφήγηση όσο και στις κομματικές βεβαιότητες; Και μήπως η μεγαλύτερη προσφορά ενός διανοουμένου, όπως ο Μάνος Χατζιδάκις, δεν είναι να μας προσφέρει έτοιμες απαντήσεις, αλλά να μας αναγκάζει να επανεξετάζουμε τα ίδια μας τα ερωτήματα;

Η ιστορική συνείδηση δεν αρχίζει εκεί όπου όλοι συμφωνούμε, αλλά εκεί όπου μπορούμε να διαφωνούμε χωρίς να παραχαράσσουμε τα γεγονότα.

Ερώτηση: Ιφιγένεια μου, αναρωτιέμαι… αν το ιστορικό «Όχι» γεννήθηκε ως απόφαση της εξουσίας, αλλά απέκτησε το βαθύτερο νόημά του μέσα από την αντίσταση και τις θυσίες του λαού, τότε σε ποιον ανήκει τελικά η Ιστορία; Σε εκείνον που λαμβάνει την απόφαση ή σε εκείνους που αναλαμβάνουν το τίμημά της;

Και μήπως η μεγαλύτερη δύναμη της πολιτικής εξουσίας δεν είναι να καθορίζει τις αποφάσεις του παρόντος, αλλά να διαμορφώνει τη μνήμη του παρελθόντος;

Μπορεί ένας λαός να είναι πραγματικά ελεύθερος, αν δεν έχει μάθει να αμφισβητεί ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο του διδάχθηκε η ελευθερία του;