Ανάμεσα στο Λόγο και το Άσυλο της Ψυχής: Μια Ψυχογραφική Σύνθεση των Τριών Ιεραρχών | Αέναη επΑνάσταση

Τρεις μορφές, μία ψυχική ολότητα: Η δόμηση, ο στοχασμός και ο νόμος

Οργάνωση, Μελαγχολία και Ηθική Αυθεντία: Τα Ψυχαναλυτικά Πρότυπα των Τριών Ιεραρχών. Μια πρωτοποριακή μελέτη ψυχής και αρχετύπων. Από την ψυχή του ατόμου στη συλλογική ψυχολογία. Με δραματουργική ένταση συνδέεται η ιστορία με την ψυχική διεργασία.

✍🏻 Ανάλυση - Εργασία: Σοφία Ντρέκου
(Sophia Drekou, Columnist in Psychology)

Πρόλογος

Αυτό που συμβαίνει στη ζωή του Χριστού συμβαίνει πάντα και παντού. Στο χριστιανικό αρχέτυπο προεικονίζονται όλες οι ζωές αυτού του είδους. ~ Carl Jung, Ψυχολογία και Θρησκεία

Στη συλλογική συνείδηση, οι Τρεις Ιεράρχες έχουν καταγραφεί ως οι ακλόνητοι στυλοβάτες της χριστιανικής γραμματείας και οι εισηγητές της παιδείας. Ωστόσο, πίσω από την αγιογραφική ακινησία και τον δογματικό λόγο, «λανθάνουν» κατά την ψυχαναλυτική ορολογία, τρεις δυναμικοί ψυχισμοί που πάλεψαν με τις εσωτερικές τους συγκρούσεις, τα αρχέτυπα της εποχής τους και την αγωνία της ύπαρξης. Η παρούσα προσέγγιση επιχειρεί να «αποκαθηλώσει» δημιουργικά τις τρεις αυτές προσωπικότητες, αναλύοντάς τες μέσα από το πρίσμα της Ψυχολογίας του Βάθους. Στόχος δεν είναι η αμφισβήτηση της ιερότητάς τους, αλλά η κατανόηση του πώς η μετουσίωση των προσωπικών τους τραυμάτων και η διεργασία του «Εγώ» τους, γέννησαν ένα παγκόσμιο πολιτισμικό φαινόμενο που ισορροπεί ανάμεσα στο συναίσθημα, τη λογική, και τον νόμο.

🔴 Ψυχαναλυτικό προφίλ των Τριών Ιεραρχών: Οπτική της μετουσίωσης των συναισθημάτων

Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση των Τριών Ιεραρχών μετατοπίζει το ενδιαφέρον από τη δογματική τους προσφορά στην εσωτερική δυναμική της προσωπικότητάς τους και τη σχέση τους με το «Αρχέτυπο». Σύμφωνα με αναλύσεις που βασίζονται στην Υπαρξιακή Ψυχολογία και τη Φροϋδική/Γιουνγκιανή σκέψη, μπορούμε να διακρίνουμε τα εξής:

1. Η Σχέση με τη Μητρική Φιγούρα (Το Οιδιπόδειο και η Μετάπλαση)

Και οι τρεις είχαν ισχυρές μητρικές μορφές (Εμμέλεια, Νόνα, Ανθούσα). Ψυχαναλυτικά, παρατηρείται μια μετάθεση του λιβιδινικού δεσμού: η αφοσίωση στη μητέρα μετουσιώνεται σε αφοσίωση στη «Μητέρα Εκκλησία» ή στη «Σοφία». Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, για παράδειγμα, παρουσιάζει μια έντονη εσωτερικευμένη ηθική (Υπερεγώ), που τον οδηγεί σε μια ασυμβίβαστη σύγκρουση με την εξουσία (την Αυγούστα Ευδοξία), η οποία μπορεί να ερμηνευθεί ως η πάλη του ατόμου ενάντια στη «φθαρτή» πλευρά της μητρικής/γυναικείας εξουσίας.

2. Η Εσωτερική Σύγκρουση: Κόσμος vs. Ερημία

Ο Γρηγόριος ο Θεολόγος αποτελεί την πιο «ψυχαναλυτική» προσωπικότητα. Διακατέχεται από μια διαρκή αμφιθυμία (ambivalence). Η τάση του για απόσυρση και ενδοσκόπηση (το «Εγώ» που αναζητά την ησυχία) συγκρούεται με το καθήκον της δημόσιας δράσης. Η μελαγχολία που διαπνέει τα ποιήματά του υποδηλώνει μια προσωπικότητα με υψηλή συναισθηματική νοημοσύνη, που παλεύει να γεφυρώσει το «Είναι» με το «Φαίνεσθαι».

3. Η Δόμηση του «Εγώ» και η Κοινωνική Προσφορά

Ο Μέγας Βασίλειος αντιπροσωπεύει τη συγκροτημένη, οργανωτική πλευρά της ψυχής. Η δημιουργία της «Βασιλειάδας» μπορεί να ιδωθεί ως μια εξωτερίκευση της εσωτερικής τάξης. Ψυχαναλυτικά, ο Βασίλειος μετατρέπει το υπαρξιακό άγχος του θανάτου σε δημιουργική δράση, προσφέροντας στον «Άλλο» (τον πάσχοντα) ως μέσο για την επίτευξη της ψυχικής ολότητας.

4. Η Σύζευξη των Αντιθέτων (Coincidentia Oppositorum)

Η επιτυχία τους στη σύνθεση Ελληνισμού και Χριστιανισμού είναι, σε ψυχολογικό επίπεδο, μια διαδικασία Εξατομίκευσης (Individuation) κατά τον Carl Jung. Κατάφεραν να ενσωματώσουν το «Σκιώδες» παρελθόν (τον παγανισμό/φιλοσοφία) στο νέο «Φωτεινό» παρόν (τον Χριστιανισμό), δημιουργώντας μια νέα, ενιαία ψυχική και πολιτισμική ταυτότητα.

🟥 Ψυχαναλυτική προσέγγιση των Τριών Ιεραρχών

Μέσω της ψυχαναλυτικής οπτικής, οι Τρεις Ιεράρχες δεν προσεγγίζονται ως στατικές αγιογραφικές μορφές, αλλά ως δυναμικές προσωπικότητες που εκφράζουν διαφορετικούς τρόπους οργάνωσης του ψυχισμού.

1. Μέγας Βασίλειος: Η Κυριαρχία του «Εγώ» και η Δόμηση

Ο Μέγας Βασίλειος αντιπροσωπεύει το ισχυρό και συγκροτημένο Εγώ (Ego). Η προσωπικότητά του χαρακτηρίζεται από:

• Οργάνωση ως Μηχανισμό Άμυνας: Η δημιουργία της «Βασιλειάδας» δεν ήταν μόνο κοινωνικό έργο, αλλά μια ψυχική απάντηση στο χάος του κόσμου. Η ανάγκη του για δομή και κανόνες (μοναστικοί κανόνες) υποδηλώνει έναν ψυχισμό που επιζητεί την τάξη για να τιθασεύσει το άγχος.

• Μετουσίωση της Εξουσίας: Αντί για μια ναρκισσιστική επιδίωξη ισχύος, μετέτρεψε την ηγετική του φύση σε διακονία, επιτυγχάνοντας μια υγιή ισορροπία μεταξύ των εσωτερικών ενορμήσεων και των απαιτήσεων της πραγματικότητας.

2. Γρηγόριος ο Θεολόγος: Η Εσωστρέφεια και η Υπαρξιακή Μελαγχολία

Ο Γρηγόριος είναι η πιο εσωστρεφής και ευαίσθητη προσωπικότητα, παρουσιάζοντας στοιχεία που η ψυχανάλυση συνδέει με την ενδοβολή (introjection) και την αμφιθυμία.

• Η Πάλη των Ταυτοτήτων: Βρισκόταν σε διαρκή σύγκρουση ανάμεσα στο «Είναι» (ο μοναχός που αναζητά την απομόνωση) και το «Πρέπει» (ο επίσκοπος που οφείλει να δράσει). Αυτή η εσωτερική σχάση τροφοδότησε τη θεολογική του ποίηση, η οποία λειτουργούσε ως μια μορφή αυτοθεραπείας.

• Ευαλωτότητα: Η τάση του προς τη μελαγχολία και η βαθιά συναισθηματική του απόκριση στις απώλειες (όπως του φίλου του Βασιλείου) δείχνουν έναν άνθρωπο που βίωνε έντονα το «ασυνείδητο» και την υπαρξιακή μοναξιά.

3. Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Το «Υπερεγώ» και η Ρήξη με την Αυθεντία

Ο Χρυσόστομος ενσαρκώνει το άκαμπτο και ηθικό Υπερεγώ (Superego) στην πιο αγνή του μορφή.

• Η Σύγκρουση με το «Αρχέτυπο της Εξουσίας»: Η αδιάλειπτη κριτική του προς την Αυτοκράτειρα Ευδοξία ερμηνεύεται ως η άρνηση του ατόμου να υποταχθεί σε μια «φθαρμένη» αυθεντία. Η επιμονή του στην απόλυτη ηθική καθαρότητα τον οδήγησε στην αυτοθυσία, μια κίνηση που ψυχαναλυτικά δείχνει την πλήρη ταύτιση με το ιδεατό.

• Ο Λόγος ως Εκτόνωση: Η ρητορική του δεινότητα («Χρυσόστομος») δεν ήταν απλώς χάρισμα, αλλά το μέσο με το οποίο διοχέτευε την εσωτερική του ένταση και το πάθος του για δικαιοσύνη, μετατρέποντας το επιθετικό ένστικτο σε λόγο που οικοδομεί συνειδήσεις.

Ενώ ο Βασίλειος  είναι η Πράξη (το Εγώ που οργανώνει), ο Γρηγόριος είναι το Αίσθημα (το Εγώ που στοχάζεται) και ο Ιωάννης είναι ο Νόμος (το Υπερεγώ που κρίνει). Μαζί, συνθέτουν μια «ολότητα» που καλύπτει όλες τις πτυχές της ανθρώπινης ψυχής. Είναι τόσο ωφέλιμο να βλέπει κανείς πώς οι αρχέτυπες αυτές μορφές αντικατοπτρίζουν τις εσωτερικές πτυχές κάθε ανθρώπου: την οργάνωση, τη στοχαστικότητα, την ηθική ορμή και την αγιότητα.

🔴 Η Σκιά και η Σύνθεση: Γιατί η εορτή καθιερώθηκε μετά από μια σύγκρουση; Από την ψυχή του ατόμου στη συλλογική ψυχολογία.

(Στην ψυχανάλυση, τίποτα δεν είναι τυχαίο. Το γεγονός ότι η κοινή εορτή καθιερώθηκε για να σταματήσει μια διαμάχη (ανάμεσα στους «Ιωαννίτες», «Βασιλείτες» και «Γρηγορίτες»), δείχνει ότι η ανθρώπινη ψυχή τείνει να διασπάται και να φανατίζεται επιλέγοντας ένα μόνο «αρχέτυπο». 

• Η καθιέρωση της εορτής από τον Ιωάννη Μαυρόποδα [Ιωάννης Μαυρόπους (Μητροπολίτης Ευχαΐτων π. 1000 - μετά το 1070)] είναι ουσιαστικά μια πράξη «Ψυχικής Συμφιλίωσης».  

• Μας διδάσκει ότι η σοφία δεν βρίσκεται στην επικράτηση του ενός (π.χ. μόνο της λογικής ή μόνο του συναισθήματος), αλλά στην ενοποίηση των διαφορετικών πλευρών του εαυτού μας.)

Η ιστορική αφορμή για την καθιέρωση της κοινής εορτής τον 11ο αιώνα δεν ήταν μια πράξη ομόνοιας, αλλά μια βαθιά σχάση. Ο χωρισμός των πιστών σε «Ιωαννίτες», «Βασιλείτες» και «Γρηγορίτες» αποτελεί μια κλασική ψυχολογική εκδήλωση της Προβολής. Κάθε ομάδα, ταυτιζόμενη μονόπλευρα με ένα συγκεκριμένο αρχέτυπο (τη ρητορική δεινότητα, την κοινωνική οργάνωση ή τον θεολογικό στοχασμό), «πρόβαλλε» τις δικές της ανάγκες σε έναν Άγιο, απορρίπτοντας τους άλλους ως κατώτερους.

Αυτή η σύγκρουση αντιπροσωπεύει τη «Σκιά» της κοινότητας: την αδυναμία να αντέξει την πολυπλοκότητα της ολότητας. Η παρέμβαση του Μητροπολίτη Ευχαΐτων, και το κοινό όραμα των Τριών Ιεραρχών λειτούργησε ως μια θεραπευτική παρέμβαση. Δηλώνοντας πως «ενώπιον του Θεού είμαστε ένα», οι Τρεις Ιεράρχες επέβαλαν τη Σύνθεση.

ΔΕΤΕ επίσης: Άγιος Ιάκωβος (Τσαλίκης) ως Αρχέτυπο της Θεραπευμένης Σκιάς και ο Ψυχισμός μιας Κοινωνίας σε Μετάβαση - Η Σιωπή που Αγγίζει το Άπειρο

Σε ψυχαναλυτικό επίπεδο, η καθιέρωση της 30ης Ιανουαρίου συμβολίζει την εσωτερική ειρήνη που επέρχεται όταν το άτομο σταματά να διχάζεται ανάμεσα στις διαφορετικές πτυχές του και αποδέχεται ότι η Σοφία είναι το άθροισμα των αντιθέτων.

Επίλογος

Ολοκληρώνοντας την ψυχογραφική αυτή περιήγηση, γίνεται σαφές ότι οι Τρεις Ιεράρχες δεν αποτελούν απλώς ιστορικά πρόσωπα, αλλά ψυχικά πρότυπα που παραμένουν επίκαιρα. Ο Μέγας Βασίλειος μας διδάσκει τη θεραπευτική δύναμη της δράσης, ο Γρηγόριος την ιερότητα της ενδοσκόπησης και ο Χρυσόστομος την ανάγκη για μια αδιαπραγμάτευτη ηθική ταυτότητα. Η σύνθεσή τους αντανακλά την πορεία προς την Εξατομίκευση, την προσπάθεια δηλαδή του ανθρώπου να ενοποιήσει τα αντίθετα στοιχεία της ψυχής του. Τελικά, η εορτή των Γραμμάτων, μέσα από αυτή την οπτική, μετατρέπεται σε μια γιορτή της ανθρώπινης ολοκλήρωσης, όπου η γνώση δεν αφορά μόνο τον εξωτερικό κόσμο, αλλά κυρίως την κατάδυση στην άβυσσο του εσωτερικού μας ανθρώπου.

Βιβλιογραφία

Για τη σχέση Θεολογίας και Ψυχανάλυσης:
• Πρωτοπρεσβύτερος Βασίλειος Θερμός, Ποιμαίνοντες μετ' επιστήμης - Μεγ. Βασιλείου, Επιστολή 92, P.G. 32, 480Β. Εκδόσεις: Αρμός, Σελ. 187. Ο πρωτοπρεσβύτερος Βασίλειος Θερμός είναι ψυχίατρος παιδιών και εφήβων. Είναι διδάκτωρ της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και καθηγητής στην Ανωτάτη Εκκλησιαστική Ακαδημία Αθηνών. Το έργο του αποτελεί τη βάση για την ψυχαναλυτική προσέγγιση των Αγίων.
• Η ιατρική εν Πνεύματι επιστήμη - Η πράξη της ορθόδοξης ψυχοθεραπείας - Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου Ιερόθεος Βλάχος. Έκδοση: 2009 από την Ιερά Μονή Γενεθλίου της Θεοτόκου (Πελαγίας). Σελ.:521 Το διαβάζετε ΕΔΩ

Για το προφίλ των Ιεραρχών:
• Πατερικά μελετήματα. Τόμος Α΄. Ο ενδοξότερος και ο πολυγραφότατος Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος. Χρήστου Κρικώνη, καθ. Θεολογίας του Α.Π.Θ. Μια βιογραφία που εμβαθύνει στην πολυσχιδή προσωπικότητα και τις εσωτερικές συγκρούσεις του Αγίου. Ολόκληρη την μελέτη την διαβάζετε ΕΔΩ
• Ιωάννης Μαϊεντόρφ, Βυζαντινή Θεολογία. Εκδόσεις: Ίνδικτος. Σελ.: 516. Παρέχει το ιστορικό και ψυχογραφικό πλαίσιο για τη μετάβαση από τον αρχαίο κόσμο στον χριστιανισμό. Το έργο «Βυζαντινή Θεολογία: Ιστορικές Τάσεις και Δογματικά Θέματα» (1974) του π. Ιωάννη Μάγιεντορφ αποτελεί ορόσημο στην ορθόδοξη θεολογική γραμματεία, προσφέροντας μια συνθετική, σαφή και εμπεριστατωμένη επισκόπηση της βυζαντινής παράδοσης. Αναδεικνύει τις δογματικές εξελίξεις και τη βαθιά σχέση της θεολογίας με την ιστορία. Ο π. Ιωάννης Μάγιεντορφ (1926-1992) ήταν διακεκριμένος Ρώσος ορθόδοξος θεολόγος, ιστορικός και ιερέας, με σημαντική επίδραση στη σύγχρονη ορθόδοξη σκέψη. Δίδαξε στη Θεολογική Ακαδημία του Αγίου Βλαδίμηρου (ΗΠΑ) και υπήρξε ειδικός στη βυζαντινή θεολογία, πατρολογία και τις ρωσο-βυζαντινές σχέσεις.
Για τα αρχέτυπα και την ψυχολογία:
• Carl Jung, Ψυχολογία και Θρησκεία. Εκδότης Ιάμβλιχος. Έκδοση 2007. Σελ. 176 Απαραίτητο για την κατανόηση της «Εξατομίκευσης» και των θρησκευτικών συμβόλων στο ασυνείδητο. Ο Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ (1875-1961) ήταν Ελβετός ψυχίατρος και ψυχαναλυτής, ενώ υπήρξε ο εισηγητής της σχολής της αναλυτικής ψυχολογίας. Θεωρείται ως ένας από τους μεγαλύτερους ψυχολόγους στην ιστορία.

🟢 Αποφθέγματα του Καρλ Γιουνγκ για τον Χριστό και το Πάσχα μέσα από τα βιβλία του.

• Ο Θεός είναι η ίδια η πραγματικότητα.

• Αυτό που συμβαίνει στη ζωή του Χριστού συμβαίνει πάντα και παντού. Στο χριστιανικό αρχέτυπο προεικονίζονται όλες οι ζωές αυτού του είδους. ~ Carl Jung, Ψυχολογία και Θρησκεία

• Όλοι πρέπει να κάνουμε αυτό που έκανε ο Χριστός. Πρέπει να κάνουμε το πείραμά μας. Πρέπει να κάνουμε λάθη. Πρέπει να ζήσουμε τη δική μας εκδοχή της ζωής. Και θα υπάρξουν λάθη. Αν αποφεύγετε τα λάθη δεν ζείτε. C.G. Jung Speaking

• Η θεϊκή διαδικασία της αλλαγής εκδηλώνεται στην ανθρώπινη αντίληψή μας … ως τιμωρία, βασανισμός, θάνατος και μεταμόρφωση. Carl Jung,: Αλχημικές μελέτες

• Η εικόνα του Θεού στον άνθρωπο δεν καταστράφηκε από την Πτώση, αλλά μόνο καταστράφηκε και αλλοιώθηκε («παραμορφώθηκε») και μπορεί να αποκατασταθεί μέσω της χάρης του Θεού. Το εύρος της ολοκλήρωσης υποδηλώνεται από την κάθοδο της ψυχής του Χριστού στην κόλαση, το έργο της λύτρωσης που αγκαλιάζει ακόμη και τους νεκρούς. Το ψυχολογικό ισοδύναμο αυτού είναι η ολοκλήρωση του συλλογικού ασυνειδήτου, η οποία αποτελεί ουσιαστικό μέρος της διαδικασίας εξατομίκευσης. Carl Jung, Αιών

The Promise of Easter by Carl Jung Depth Psychology

► Περισσότερα Άρθρα για τον Βίο των τριών Ιεραρχών

➡️ ΔΕΙΤΕ: Ορθόδοξη Θεολογία και Ψυχολογία του Βάθους - π. Νικόλαος Λουδοβίκος





Εισαγωγή Ερωτήσεων για διάλογο με Αναγνώστες

Οι Τρεις Ιεράρχες όπως δεν τους έχετε ξαναδεί. Πίσω από τα χρυσά φωτοστέφανα και τα δογματικά κείμενα, κρύβονται τρεις συναρπαστικοί ψυχισμοί. Πώς η οργάνωση του Μεγάλου Βασιλείου, η υπαρξιακή μελαγχολία του Γρηγορίου και το άκαμπτο ηθικό Υπερεγώ του Χρυσοστόμου διαμόρφωσαν τον πολιτισμό μας;

Μια ψυχαναλυτική κατάδυση στην «εξατομίκευση» των προστατών των Γραμμάτων και η αποκάλυψη του γιατί η κοινή τους εορτή ήταν, στην πραγματικότητα, μια πράξη ψυχικής συμφιλίωσης.

- Εσείς με ποιο αρχέτυπο ταυτίζεστε περισσότερο;

• Νιώθετε την ανάγκη για δομή και δράση όπως ο Βασίλειος;
• Βιώνετε τον κόσμο μέσα από τη στοχαστική ευαισθησία του Γρηγορίου;
• Ή σας κινητοποιεί η ασυμβίβαστη ηθική φωνή του Χρυσοστόμου;

Μοιραστείτε τις σκέψεις σας στα σχόλια και ας ξεκινήσουμε έναν διάλογο πέρα από τα στερεότυπα.

Ερωτήσεις Διαλόγου

1. Η Πρόκληση της Σύνθεσης: Σε μια εποχή έντονου κοινωνικού κατακερματισμού, πώς μπορεί το πρότυπο της «συμφιλίωσης των αρχετύπων» που εισηγήθηκαν οι Τρεις Ιεράρχες να λειτουργήσει ως θεραπευτικό μοντέλο για τη σύγχρονη συλλογική ψυχολογία;

2. Το Τίμημα της Αυθεντικότητας: Αναλύοντας την ακραία σύγκρουση του Χρυσοστόμου με την εξουσία, ποια είναι τα όρια της ψυχικής ανθεκτικότητας ενός ατόμου που ταυτίζεται απόλυτα με το ηθικό του Ιδεώδες (Ego Ideal);

3. Μελαγχολία και Δημιουργικότητα: Η περίπτωση του Γρηγορίου του Θεολόγου μάς αναγκάζει να αναρωτηθούμε: Είναι η υπαρξιακή αμφιθυμία και η εσωστρέφεια εμπόδιο στην ηγεσία ή μήπως είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για μια βαθύτερη πνευματική καθοδήγηση;

4. Από τη Μητέρα στην Εκκλησία: Με ποιον τρόπο η μετουσίωση του λιβιδινικού δεσμού με τη μητρική φιγούρα σε κοινωνική προσφορά (όπως στη Βασιλειάδα) επαναπροσδιορίζει τη σχέση του σύγχρονου ανθρώπου με τη φροντίδα και τον «Άλλον»;

5. Η Σκιά του Φανατισμού: Αν η καθιέρωση της εορτής ήταν η απάντηση στη διάσπαση των πιστών, με ποιους τρόπους ο σύγχρονος ακαδημαϊκός λόγος μπορεί να αποτρέψει την προβολή των δικών μας «σκιών» πάνω σε ιστορικά και θρησκευτικά σύμβολα;

Keywords: Τρεις Ιεράρχες, Ψυχανάλυση, Προσωπικότητα, Αρχέτυπα, Μέγας Βασίλειος, Γρηγόριος Θεολόγος, Ιωάννης Χρυσόστομος, Ψυχογραφία