30/4/13

Το Τροπάριο και ο Βίος της Αγίας Κασσιανής σε μετάφραση Φώτη Κόντογλου

πίνακας του Daniel F. Gerhartz 1965


Σοφία Ντρέκου

«Τὴ Αγία καὶ Μεγάλη Τετάρτη, 
τῆς ἀλειψάσης τὸν Κύριον μύρω Πόρνης γυναικός, 
μνείαν ποιεῖσθαι οἱ θειότατοι Πατέρες ἐθέσπισαν, 
ὅτι πρὸ τοῦ σωτηρίου Πάθους μικρὸν τοῦτο γέγονε»

Το περίφημο δοξαστικό των αποστίχων του όρθρου της Μεγάλης Τετάρτης, «Κύριε η εν πολλαίς αμαρτίαις περιπεσούσα γυνή». Ένα γνωστότατο πλέον μέλος του Πέτρου Πελοποννησίου, λαμπαδαρίου της μεγάλης του Χριστού εκκλησίας.
Το μέλος του Πέτρου Λαμπαδαρίου συνυφασμένο με το ποίημα είναι από τις αριστουργηματικότερες σελίδες της βυζαντινής μουσικής, αντάξιο της ποιητικής έμπνευσης της Κασσίας και της μουσικής δεινότητας του Πέτρου Λαμπαδαρίου. Το τροπάριο αυτό είναι τονισμένο στο δρόμο του αργού στιχηραρίου, και παρουσιάζει μια θαυμάσια ισορροπία δομής και μια ευρηματική σύζευξη μέλους και κειμένου. Βλ. παρακάτω σε βίντεο το Τροπάριο της Κασσιανής και μάλιστα ο αρχιερεύς παρουσιάζει την εν λόγω σύνθεση με λίγα στοιχεία για τον Πέτρο Πελοποννήσιο.
Η υμνωδός Κασσιανή μοναχή (9ος αι. μ. Χ.)
Ο βίος και το Τροπάρι της.
Κείμενο του Φώτη Κόντογλου †


Μεγάλη Τρίτη Εσπέρας και το υπέροχο τροπάριο της Κασσιανής ψέλνεται στις εκκλησίες. Και σκεφτήκαμε τον Φώτη Κόντογλου, αυτό τον εξαίρετο λογομάστορα και αγιογράφο που έγραφε μια σειρά κυριακάτικων άρθρων για το Πάσχα στην εφημερίδα «Ελευθερία» (1950-1963) και τα οποία κυκλοφορούν με τίτλο «Χριστός Ανέστη» από τις εκδόσεις «Αρμός».

«Το τροπάρι της Κασσιανής είναι πολύ αγαπημένο από τον ορθόδοξο λαό μας· πάνε να το ακούσουνε και άνθρωποι που δεν πηγαίνουνε ποτέ στην εκκλησιά. Σε τούτο συντελεί η έμπνευση με την οποία είναι γραμμένο, και το πάθος της αμαρτωλής που μετανοιώνει, καθώς κι η ιστορία της Κασσιανής που το σύνθεσε. Αλλά προπάντων, κατά την ιδέα μου, συγκινούσε τον κόσμο η μουσική του, πούναι αργή και μεγαλοπρεπής· γιατί οι δάσκαλοι της εκκλησιαστικής μουσικής μας το τονίσανε με ξεχωριστή αγάπη και φροντίδα. Πλην αυτό μπορεί να το πη κανένας για τα περασμένα χρόνια· τώρα, δε μπορώ να καταλάβω τι ακούνε στις περισσότερες εκκλησίες που το ψέλνουνε, ή καλύτερα που το τραγουδούνε με κάποιον τρόπο αυτοσχέδιο, με μια μουσική τάχα ευρωπαϊκή, που τη φτιάνουνε άνθρωποι χωρίς χριστιανική κατάνυξη και χωρίς κανένα μουσικό αίσθημα, αλλά με κείνη τη νεκρή και ψεύτικη αντίληψη της μουσικής, που θαρρούνε πως είναι η μουσική που ταιριάζει στην εποχή μας.

Ετσι λοιπόν και το τροπάρι της Κασσιανής, σε πολλές εκκλησίες ελληνικές ψέλνεται αγνώριστο, "μονδέρνο". Ο κάθε "νεωτεριστής" ψάλτης ντύνει την καϋμένη την Κασσιανή με ό,τι ρούχα του κατέβη στο κεφάλι, άλλος τη μασκαρεύει σαν τραγουδίστρια της οπερέτας, άλλος σαν αισθηματολογική κυρία της πιο μπουνταλάδικης ρομαντικής αναλατοσύνης, κι οι πιο πολλοί σαν μοντέρνα θεατρίνα: Η καλλιτεχνία, κύριε, έχει πέραση σήμερις! Ο κόσμος ζητά κατιτίς μονδέρνο στην εκκλησία. Περάσανε εκείνα τα κομπογιαννίτικα... Κι όλα αυτά τα κάνει από φόβο μην τον πούνε βλάχο και καθυστερημένον. Τα πάντα γίνονται ολοκαύτωμα στο βωμό της βλακείας και της ψωροπερηφάνειας...

Ο βίος της

Η Κασσιανή ή Κασσία ή Ικασία, έζησε στα χρόνια που βασίλευε στην Πόλη ο Θεόφιλος, από τα 829 έως 842 μ.Χ. Βαστούσε από αρχοντικό σπίτι, και γι αυτό ήτανε ανάμεσα στις πιο όμορφες και στις πιο σπουδασμένες παρθένες, που μαζευτήκανε στο παλάτι, για να διαλέξη ο βασιλιάς την καλύτερη για γυναίκα του. Αλλά έχασε την κορώνα από την εξυπνάδα της, γιατί περνώντας ο βασιλιάς από μπροστά της, τον σταμάτησε ή εμορφιά της κι η σεμνότητά της. Και για να χαριεντισθή μαζί της, της είπε "Από τη γυναίκα πηγάσανε τα κακά", θέλοντας να πη πως η Εύα έφερε την κατάρα στους ανθρώπους. Κι η Κασσιανή του αποκρίθηκε "Αλλά κι από τη γυναίκα πηγάσανε τα καλύτερα" θέλοντας να πη πως η Παναγία έφερε στον κόσμο τη σωτηρία. Τότε ο Θεόφιλος, κρίνοντας πως ήτανε πολύ έξυπνη για να την πάρη γυναίκα, έδωσε το μήλο στη Θεοδώρα, και τη στεφανώθηκε.

Η Κασσιανή φόρεσε το ράσο, κι έχτισε ένα μοναστήρι, που σωζότανε μέχρι τα τελευταία χρόνια του βυζαντινού κράτους και λεγόταν Ικάσιον και κει πέρασε τη ζωή της, με νηστεία και με μεγάλη ευλάβεια. Το αγαπημένο έργο της ήτανε το διάβασμα και το γράψιμο. Ανάμεσα στα τροπάρια που έγραψε, το τροπάρι της αμαρτωλής γυναίκας είναι το πασίγνωστο, που το είπανε "της Κασσιανής το τροπάρι", και το ψέλνουνε τη Μεγάλη Τρίτη το βράδυ. Στα καλά χρόνια μαζευόντανε κοντά στον ψάλτη βοηθοί και κανονάρχοι και το ψέλνανε με μεγάλη κατάνυξη· ο κόσμος έκλαιγε, πολλές φορές κλαίγανε κι οι ψαλτάδες. Τώρα πού τέτοια πράγματα! Πώς να κλάψης ακούγοντας έναν ψάλτη νερόβραστον, άνοστο θεατρίνο δίχως καρδιά;

Το τροπάρι της (Δοξαστικό των Αποστίχων της Μεγάλης Τρίτης).

Λοιπόν το τροπάρι της Κασσιανής λέγει: "Κύριε, η γυναίκα που έπεσε σε πολλές αμαρτίες, σαν ένοιωσε τη θεότητά σου, γίνηκε μυροφόρα και σε άλειψε με μυρουδικά πριν από τον ενταφιασμό σου κι έλεγε οδυρόμενη. Αλλοίμονο σε μένα, γιατί μέσα μου είναι νύχτα κατασκότεινη και δίχως φεγγάρι, η μανία της ασωτείας κι ο έρωτας της αμαρτίας. Δέξου από μένα τις πηγές των δακρύων, εσύ που μεταλλάζεις με τα σύννεφα το νερό της θάλασσας.

Λύγισε στ' αναστενάγματα της καρδιάς μου, εσύ που έγειρες τον ουρανό και κατέβηκες στη γης. Θα καταφιλήσω τα άχραντα ποδάρια σου, και θα τα σφουγγίσω πάλι με τα πλοκάμια της κεφαλής μου· αυτά τα ποδάρια, που σαν τ' άκουσε η Εύα να περπατάνε κατά το δειλινό, από το φόβο της κρύφτηκε. Των αμαρτιών μου τα πλήθη και των κριμάτων σου την άβυσσο, ποιος μπορεί να τα εξιχνιάση, ψυχοσώστη Σωτήρα μου; Μην καταφρονέσης τη δούλη σου, εσύ που έχεις τ' αμέτρητο έλεος".

Λένε οι ιστορικοί για τη φράση "Αυτά τα ποδάρια" κ.λπ. που είναι στη μέση του τροπαριού, πως είναι γραμμένη από το Θεόφιλο. Γιατί ο βασιλιάς θέλησε ύστερα από χρόνια να κάνη περιοδεία στα μοναστήρια. Και σαν πήγε στο μοναστήρι της Κασσιανής, ζήτησε να τον πάνε στο κελλί της. Και σαν άκουσε τα πατήματά του αυτό το θρηνητικό αηδόνι, έφυγε τρομαγμένο και κρύφτηκε στο προσευχητάριό της. Κι ο Θεόφιλος, μπαίνοντας στο κελλί, είδε απάνω στο αναλόγιο που έγραφε η Κασσιανή ένα χαρτί με το τροπάρι τούτο μισογραμμένο, γιατί κείνη την ώρα τόγραφε. Και διαβάζοντάς το ο βασιλιάς, συγκινήθηκε, και πήρε το φτερό κι έγραψε: "Αυτά τα ποδάρια άκουσε η Εύα να περπατάνε κατά το δειλινό, κι από το φόβο της κρύφθηκε", υπονοώντας πως η Κασσιανή άκουσε το περπάτημά του και κρύφθηκε τρομαγμένη...

Η Κασσιανή φαίνεται πως μελοποιούσε η ίδια τα υμνολογήματά της, κατά την τότε συνήθεια. Εγραψε και πολλά άλλα, κυρίως "Κανόνας", όπως λέγονται οι Καταβασίες. Από δαύτους ο πιο ωραίος είναι ο Κανόνας που ψέλνεται το Μεγάλο Σάββατο, το "Κύματι θαλάσσης" και που ευωδιάζει από αγνότητα παρθενική κι από κάποια πνοή αθανασίας: "Εκστηθι φρίττων ουρανέ, και σαλευθήτωσαν τα θεμέλια της γης· ιδού γαρ εν νεκροίς λογίζεται ο εν υψίστοις οικών, και τάφω σμικρώ ξενοδοκείται· ον παίδες ευλογείτε, ιερείς ανυμνείτε, λαός υπερυψούτε εις πάντας τους αιώνας". Εγραψε και τα κατανυκτικά δοξαστικά, που ψέλνουνε στον εσπερινό των Χριστουγέννων και στο Γενέσιον του Προδρόμου, καθώς και τα στιχηρά στους μάρτυρες Σαμωνά, Αβιβον, Ευστράτιον και Αυξέντιον».

Από τα απόστιχα ιδιόμελα του όρθρου 
της Μεγάλης Τετάρτης (Μ. Τρίτη βράδυ)

Κύριε, ἡ ἐν πολλαῖς ἁμαρτίαις περιπεσοῦσα γυνή,
τήν σήν αἰσθομένη θεότητα, μυροφόρου ἀναλαβοῦσα τάξιν,
ὀδυρομένη, μύρα σοι, πρό τοῦ ἐνταφιασμοῦ κομίζει.

Οἴμοι ! λέγουσα, ὅτι νύξ μοι ὑπάρχει, οἶστρος ἀκολασίας, 
ζοφώδης τε καί ἀσέληνος ἔρως τῆς ἁμαρτίας. 

Δέξαι μου τάς πηγάς τῶν δακρύων, 
ὁ νεφέλαις διεξάγων τῆς θαλάσσης τό ὕδωρ· 

κάμφθητί μοι πρός τούς στεναγμούς τῆς καρδίας, 
ὁ κλίνας τούς οὐρανούς τῇ ἀφάτῳ σου κενώσει. 

Καταφιλήσω τούς ἀχράντους σου πόδας, 
ἀποσμήξω τούτους δέ πάλιν τοῖς τῆς κεφαλῆς μου βοστρύχοις· 

ὧν ἐν τῷ παραδείσῳ Εὔα τό δειλινόν, 
κρότον τοῖς ὠσίν ἠχηθεῖσα, τῷ φόβῳ ἐκρύβη. 

Ἁμαρτιῶν μου τά πλήθη καί κριμάτων σου ἀβύσσους
τίς ἐξιχνιάσει, ψυχοσῶστα Σωτήρ μου; 
Μή με τήν σήν δούλην παρίδῃς, ὁ ἀμέτρητον ἔχων τό ἔλεος.

Μετάφραση από τον Φώτη Κόντογλου


Κύριε, η γυναίκα που έπεσε σε πολλές αμαρτίες, 
σαν ένοιωσε τη θεότητά σου, γίνηκε μυροφόρα
και σε άλειψε με μυρουδικά πριν από τον ενταφιασμό σου
κι έλεγε οδυρόμενη:

Αλλοίμονο σε μένα, γιατί μέσα μου είναι νύχτα κατασκότεινη 
και δίχως φεγγάρι, η μανία της ασωτείας κι ο έρωτας της αμαρτίας. 

Δέξου από μένα τις πηγές των δακρύων, 
εσύ που μεταλλάζεις με τα σύννεφα το νερό της θάλασσας. 

Λύγισε στ' αναστενάγματα της καρδιάς μου, 
εσύ που έγειρες τον ουρανό και κατέβηκες στη γης. 

Θα καταφιλήσω τα άχραντα ποδάρια σου, 
και θα τα σφουγγίσω πάλι με τα πλοκάμια της κεφαλής μου· 

αυτά τα ποδάρια, που σαν η Εύα κατά το δειλινό, 
τ' άκουσε να περπατάνε, από το φόβο της κρύφτηκε. 

Των αμαρτιών μου τα πλήθη και των κριμάτων σου την άβυσσο, 
ποιος μπορεί να τα εξιχνιάση, ψυχοσώστη Σωτήρα μου; 
Μην καταφρονέσης τη δούλη σου, εσύ που έχεις τ' αμέτρητο έλεος.


Ο Πέτρος Πελοποννήσιος ή Πέτρος Λαμπαδάριος (1730-1778), υπήρξε ένας από τους κορυφαίους εκπροσώπους της μεταβυζαντινής παραδόσεως και λαμπαδάριος της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας κατά τον 18ο αιώνα. Αποτελεί τη δεσπόζουσα φυσιογνωμία του μουσικού στερεώματος κατά το 18ο αιώνα, ο οποίος κατά το Χρύσανθο ιερέα «σχεδόν κατάφερε εις το να φέρει τους μουσικούς χαρακτήρας από συμβόλων εις γράμματα και μόνος από τους καθ ημάς μουσικούς ίσως επλησίασεν εις το άκρην της έξεως της πρακτικής μουσικής.

www.sophia-ntrekou.gr

Βίντεο: Ο Όρθρος της Μεγάλης Τετάρτης από τον Ιερό Καθεδρικό Ναό της του Θεού Σοφίας Θεσσαλονίκης τη Μεγάλη Τρίτη 10 Απριλίου 2012. Ψάλλει ο Άρχων Πρωτοψάλτης της Αγιωτάτης Αρχιεπισκοπής Κωνσταντινουπόλεως κ. Χαρίλαος Ταλιαδώρος πλαισιωμένος από μαθητές του και με λαμπαδάριο τον κ. Χρήστο Τογκαρίδη. Τροπάριο της Κασσιανής ψάλλει το αργό, τη σύνθεση του Πέτρου Πελοποννησίου 1:41:29 και μάλιστα ο αρχιερεύς παρουσιάζει την εν λόγω σύνθεση με λίγα στοιχεία για τον Πέτρο Πελοποννήσιο στο 1:38:40.''.

Σημ.: Κλικ στην εικόνα ή τον σύνδεσμο για να δείτε το Video.







    1. Δείτε:

2 σχόλια:

Θανάσης Μουστάκης είπε...

Πολύ καλό και χρήσιμο, καθώς συνήθως δεν καταλαβαίνουμε τα λόγια του τροπαρίου!

telemaxos doumanis είπε...

ΑΥΤΗ Η ΝΥΚΤΑ Η ΖΟΦΩΔΗΣ ΚΑΙ ΑΣΕΛΗΝΟΣ Η ΠΑΓΩΜΕΝΗ ΕΙΝΑΙ ΠΟΥ ΤΥΡΑΝΕΙ ΤΟΝ ΑΜΑΡΤΩΛΟ ΚΑΙ ΟΛΑ ΤΟΥ ΦΤΑΙΝ , ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ ΝΥΚΤΑ ΚΑΝΕ ΧΡΙΣΤΕ ΜΟΥ ΝΑ ΔΥΑΛΗΣΗ ΤΟ ΦΩΣ ΤΟ ΑΝΕΣΠΕΡΟ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ ΣΟΥ ΚΑΙ ΔΩΣΕ ΣΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ ΤΑ ΔΑΚΡΥΑ ΤΗΣ ΧΑΡΜΟΛΥΠΗΣ , ΟΠΩΣ ΕΣΥ ΘΕΛΕΙΣ ΚΑΙ ΜΕ ΟΠΟΙΝ ΤΡΟΠΟ ΘΕΛΕΙΣ!Η ΕΥΑ ΦΟΒΗΘΗΚΕ ΤΑ ΒΗΜΑΤΑ ΣΟΥ, ΕΓΩ ΦΟΒΑΜΕ ΤΟ ΚΑΘΕ ΜΟΥ ΒΗΜΑ ΔΙΟΤΙ Η ΑΒΥΣΟΣ ΤΩΝ ΑΜΑΡΤΙΩΝ ΜΕ ΑΠΕΜΑΚΡΥΝΕ ΑΠΟ ΚΟΝΤΑ ΣΟΥ, ΑΞΙΩΣΕ ΜΕ ΝΑ ΚΑΘΗΣΩ ΚΑΤΩ ΣΤΑ ΑΧΡΑΝΤΑ ΠΟΔΙΑ ΣΟΥ ΚΑΙ ΝΑ ΤΑ ΚΑΤΑΒΡΕΧΩ ΜΕ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΔΑΚΡΥΑ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ ΓΙΑ ΝΑ ΓΕΜΙΣΗ Η ΨΥΧΗ ΜΟΥ ΑΠΟ ΤΗΝ ΧΑΡΑ ΤΟΥ ΕΛΕΟΥΣ ΣΟΥ ΑΜΗΝ