1 Απρ 2019

Η γιορτή του σκληρού Απρίλη με τα λούλουδα...

Σταθόπουλος Γιώργος ζωγράφος
της Σοφίας Ντρέκου

Καλό Μήνα και ευλογημένη Σταυροαναστάσιμη πορεία! Με το Καλό να εορτάσουμε την Του Χριστού Αγία Ανάσταση και την δική μας ψυχική ανάταση. Η μετάνοια της ψυχής θα μας κρατήσει ζωντανούς ανάμεσα στους νεκρούς. Η μετάνοια, που αδιάκοπα η Εκκλησία μας την προβάλλει ως τον μοναδικό τρόπο της ορθής ζωής, αποκαθιστά την πνευματική υγεία και ενεργοποιεί τις πνευματικές αισθήσεις, ώστε αφενός να μυριζόμαστε τη χάρη του Θεού, της Παναγίας και των αγίων μας, αφετέρου να γινόμαστε κι εμείς ως φορείς του πνευματικού μύρου του αγίου Πνεύματος κυριολεκτικά ευωδία που θα ευχαριστεί Θεό και ανθρώπους.

Σκληρός μήνας ο Απρίλης κατά τον Άγγλο ποιητή του Μεσοπολέμου Eliot και οι στίχοι του, στίχοι πραγματικά μιας χώρας έρημης που περιμένει αυτό το μήνα τις ευεργετικές του βροχές. Αυτές θα γίνουν η αιτία να ξεδιψάσει η γη και να καρποφορήσει, να βλαστήσουν οι Πασχαλιές και οι οκνές ρίζες να σαλέψουν, αφού ήταν αδρανοποιημένες το χειμώνα.

«Ο Απρίλης είναι ο μήνας ο σκληρός, γεννώντας 
μες απ’ την πεθαμένη γη τις Πασχαλιές, 
σμίγοντας θύμηση και επιθυμία, 
ταράζοντας με τη βροχή της Άνοιξης ρίζες οκνές...».

Ίσως να εννοεί την ανάσταση της φύσης ο ποιητής, αφού ο μήνας Απρίλης είναι ταυτισμένος μ’ αυτό το κορυφαίο γεγονός!

Κική Δημουλά: «Οι λυπημένες φράσεις»: «…Να είχαμε μιαν άνοιξη./ Μη γελάς. Με πράγματα που δεν υπάρχουν μη γελάς. Ας λένε τα πουλιά και οι μυρωδιές στα πλάγια πως είναι Απρίλης. Το λένε τα πουλιά κι οι έρωτες των άλλων. Εμένα μ’ εξαπατούν οι θεοί/ κάθε που αλλάζει ο καιρός κάθε που δεν αλλάζει./ Μη γελάς. Έαρ δε γίνεται/ με ρίμες/ ήλιοι- Απρίλιοι / ήλιοι- Απρίλιοι,/ ομοικατάληκτες στιγμές, / χρόνος χρωμάτων,/ στρέμματα φωτός, / χαμομηλιών ανυπομονησία να μυρίσω…Αχ, οι λυπημένες φράσεις, οι λυπημένες λέξεις στους δρόμους τους εμπορικούς τις Κυριακές τις ανοιξιάτικες».

Ο Απρίλιος στην Ελληνική λαογραφία
Ο Απρίλης με τα λούλουδα...

Ο Απρίλης με τα λούλουδα...

Ο Απρίλιος παίρνει το όνομά του από το λατινικό ρήμα aperire που σημαίνει ανοίγω, επειδή το μήνα αυτόν ανθίζουν (ανοίγουν) τα λουλούδια. Το 65 μ.Χ. ο Νέρων προσπάθησε, χωρίς επιτυχία, να μετονομάσει τον Απρίλιο σε Νερώνιο (Neronius) σε ανάμνηση της σωτηρίας του έπειτα από μια αποτυχημένη απόπειρα δολοφονίας του στην οποία συμμετείχε και ο δάσκαλός του ο Σενέκας, ο οποίος τελικά αυτοκτόνησε για να αποφύγει τον εξευτελισμό. Πολλές, πάντως, ήταν οι γιορτές των αρχαίων Ρωμαίων που ήταν αφιερωμένες σε διάφορους θεούς τους, όπως στην Αφροδίτη και τον Απόλλωνα (την 1η Απριλίου), στην Κυβέλη (τα Μεγαλήσια από τις 4 έως τις 10 Απριλίου), ενώ στις 22 Απριλίου γιορτάζονταν (με ανάλογες κρασοκατανύξεις) τα Vinalia priora, οι πρώτες γιορτές κρασιού του έτους. Στα τέλη του μήνα ξεκινούσαν επίσης και τα Floralia, τα Ρωμαϊκά Ανθεστήρια, προς τιμήν της θεάς της βλάστησης και της άνοιξης, της Flora.

Η ενασχόληση του λαού μας με τη γεωργία μας έχει κληροδοτήσει πολλές παροιμίες και δημώδη στιχάκια. Για τις απριλιάτικες βροχές, για παράδειγμα, λέγεται το εξής: «Αν κάνει ο Μάρτης δυο νερά κι ο Απρίλης άλλο ένα, χαρά σ’ εκείνο το ζευγά που ‘χει πολλά σπαρμένα».

Σε άλλες πάλι περιοχές ο Απρίλιος αποκαλείται και «Γρίλλης» (γκρινιάρης) επειδή το μήνα αυτόν τελείωναν τα αποθέματα της προηγούμενης συγκομιδής και δημιουργούνταν οικογενειακές γκρίνιες. Αποκαλείται και Τιναχτοκοφινίτης, επειδή τινάζουν τα κοφίνια για να τα καθαρίσουν: «Απρίλης, Γρίλλης, Τιναχτοκοφινίτης». 

Αναφέρεται επίσης και ως Αϊγιωργίτης λόγω της εορτής του Αγίου Γεωργίου στις 23 του μήνα, η οποία γιορτάζεται με διάφορους αθλητικούς και ιππικούς αγώνες. Οι κτηνοτρόφοι, αλλά και οι Σαρακατσάνοι θεωρούν τον Άγιο Γεώργιο προστάτη τους, ενώ στις παραδόσεις, τα παραμύθια και τα τραγούδια συνδέεται με τον αρχαίο μύθο του Περσέα και της Ανδρομέδας. Χάρη, πάντως, στην ανοιξιάτικη σύνδεσή του ο Απρίλιος τραγουδήθηκε ιδιαίτερα από τους ποιητές αλλά και από το λαό μας: «Εστησ’ ο Έρωτας χορό με τον ξανθό Απρίλη» και «Ο Απρίλης με τον Έρωτα χορεύουν και γελούνε».

Δεν πρέπει, επίσης, να ξεχάσουμε και το πανευρωπαικό έθιμο της Πρωταπριλιάς με τα αθώα ψέματά της. Στην Ελλάδα το αρχαίο αυτό έθιμο έφτασε, μάλλον, την εποχή των Σταυροφοριών κι έχει τις ρίζες του στους αρχαίους Κέλτες. Επειδή τον Απρίλιο ο καιρός καλοσύνευε, συνήθιζαν την Πρωταπριλιά να πηγαίνουν για ψάρεμα. Τις περισσότερες φορές γύριζαν φυσικά με άδεια χέρια, κι έτσι κατέφευγαν σε ψεύτικες ιστορίες για μεγάλα ψάρια. Στη χώρα μας διαγωνίζονται για το ποιος θα πει το μεγαλύτερο ψέμα, όπως: «Έλα να πούμε ψέματα/ένα σακί γιομάτο/φόρτωσα έναν μπόντικα/σαράντα κολοκύθια/κι απάνω στα καπούλια του/ένα σακί ρεβίθια».

Ο Απρίλης με τα λούλουδα: Σιμόπουλος, Διονύσης Π. Οι Μήνες Μάρτιος και Απρίλιος, Γεωτρόπιο Ελευθεροτυπίας, Τεύχος 463 (28 Φεβρουαρίου 2009)

Ο Κώστας Καρυωτάκης αναφέρεται με τον δικό του τρόπο στη μέρα του Απρίλη. Εκείνη τη μέρα που η φύση, ο κάμπος, τα φυτά, τα άνθη και τα πουλιά είχαν το δικό τους πανηγύρι. Ζούσαν στο δικό τους παράδεισο...

Μέρα τ’ Απρίλη γεμάτη θάμπος γελούσε ο κάμπος με το τριφύλλι.
Ως την εφίλει το πρωινό θάμπος, η φύση σάμπως γλυκά να ομίλει.
Εκελαδούσαν πουλιά πετώντας όλο πιο πάνω. Τ’ άνθη ευωδούσαν.
Κι είπε απορώντας: «Πώς να πεθάνω;»

Πώς να πεθάνω; αναρρωτιέται ο ποιητής. Στο ίδιο πράγμα φαίνεται να καταλήγει και ο Διονύσιος Σολωμός στο ποίημά του ο Λάμπρος κατά την ημέρα της Λαμπρής: από τους πρώτος του κιόλας στίχους:

Καθαρότατον ήλιο επρομηνούσε
της αυγής το δροσάτο ύστερο αστέρι,

σύγνεφο καταχνιά δεν απερνούσε
τ’ ουρανού σε κανένα από τα μέρη.

Κι από κει κινημένο αργοφυσούσε
τόσο γλυκό στο πρόσωπο τ’ αγέρι,

που λες και λέει μες στης καρδιάς τα φύλλα:
Γλυκιά η ζωή κι ο θάνατος μαυρίλα.

Ο γενέθλιος Απρίλης της Μαρίας Πολυδούρη. «1η Απριλίου 1922: Να η μέρα μου! Η ημέρα που ήρθα στον κόσμο μέσα σ’ ένα σπιτάκι όμορφο, γεμάτο φως ημέρα που άκουσα τα πρώτα κελαηδήματα των πουλιών, είδα τα πρώτα ρόδα του έαρος. Επέρασαν από τότε είκοσι χρόνια και θα μπορούσα να πιστέψω ότι μόλις τα δέκα έχω περάσει. Και όμως πόσες στιγμές, ημέρες, μήνες, χρόνια λύπης και απελπισίας, στεναγμών και δακρύων βρίσκονται μέσα σ’ αυτήν την ζωή των 20 ετών. Κι’ ακόμα πόσες φορές είμαι πολύ-πολύ περισσότερο από 20 ετών με τις νευρικές χειρονομίες μου, τις ρυτίδες του μετώπου μου, την μελαγχολική σιωπή μου!

Ο μήνας που μου έδωκε την ζωή και ο μήνας που όταν μπει μου παίρνει κάθε ίχνος ζωής! Μια μελαγχολία χωρίς όρια με πνίγει, μια πλήξη τρομερή με παραλύει, μια νευρικότης με πεθαίνει. Απρίλιε… Απρίλιε πόσο ευχάριστα μου ψάλλεις τη δυστυχία μου, μου θυμίζεις ότι μου λείπει… με απελπίζεις».

Η Βυζαντινή ποίηση, η κορυφαία όλων, στη γιορτή του Απρίλη. Το μεγαλοβδόμαδο και ειδικά οι ύμνοι της Μεγάλης Παρασκευής, τότε που οι λεμονανθοί και τα αγριολούλουδα θέλουν να συντροφεύσουν το Θείο δράμα κατά την τελετή και περιφορά του Επιταφίου:

Ω! γλυκύ μου έαρ
γλυκύτατόν μου τέκνον
που έδυ σου το κάλλος!

Καλός και ευλογημένος, για όλους μας, ο Λαμπρός Απρίλιος, 
ο σταυρικός και αναστάσιμος, ο γλυκύς και ο ευφρόσυνος !

Aπρίλιος (Aprilis) Δρς Στράτος Θεοδοσίου και Mάνος Δανέζης


O δεύτερος μήνας του αρχαίου δεκάμηνου ρωμαϊκού ημερολογίου ήταν ο Aπρίλιος, ο οποίος στη συνέχεια έγινε ο τέταρτος μήνας του πολιτικού έτους, θέση που κατέχει μέχρι σήμερα.

Tο όνομά του προέρχεται από το λατινικό ρήμα aperio (aperire) που σημαίνει ανοίγω, γιατί τον μήνα αυτόν ανοίγουν, δηλαδή ανθίζουν, τα λουλούδια.

Σύμφωνα με την αρχαία ρωμαϊκή παράδοση, ο Aπρίλιος ήταν αφιερωμένος στη θεά Aφροδίτη, που οι Pωμαίοι την τιμούσαν με μεγαλοπρεπείς γιορτές την 1η Aπριλίου. Παράλληλα, ο μήνας αυτός ήταν αφιερωμένος και στον θεό Aπόλλωνα, από τη λαϊκή ονομασία του οποίου, Aperta, ίσως και να προήλθε το όνομά του.

Aπό τις 4 μέχρι της 10 Aπριλίου ετελούντο στη Pώμη τα Mεγαλήσια (Megalesia) προς τιμήν της Mεγάλης θεάς μητέρας (Magna mater) Kυβέλης. H λατρεία της εισήχθη στη Pώμη κατά τη διάρκεια του δεύτερου Λιβυκού πολέμου από την Πεσινούντα της Φρυγίας, απ’ όπου οι ιερείς της έφεραν στη Pώμη και το είδωλο της θεάς, το οποίο στήθηκε στο κέντρο του ναού της στον Παλατίνο λόφο. Kατά τη διάρκεια της εβδομαδιαίας αυτής γιορτής, οι «Γάλλοι», οι ευνούχοι ιερείς της Kυβέλης, περιέφεραν με πομπή στην πόλη το είδωλο της θεάς, το οποίο οι πιστοί το έρραιναν με νομίσματα και ροδοπέταλα, ενώ παράλληλα οργανώνονταν μουσικοί και γυμνικοί αγώνες.

Tην 22α Aπριλίου οι Pωμαίοι γιόρταζαν με κρασοκατανύξεις τα Vinalia priora, τα πρώτα οινοφόριά τους, δηλαδή τις πρώτες γιορτές του κρασιού στο έτος.

Στις 28 Aπριλίου άρχιζαν στη Pώμη τα Floralia, τα Aνθεστήρια, που συνεχίζονταν μέχρι τις 2 Mαΐου. Ηταν γιορτές προς τιμήν της Flora, θεάς της βλάστησης, της χλωρίδας και της άνοιξης.

Στις 21 Aπριλίου οι Pωμαίοι γιόρταζαν τα Palilia, ποιμενική γιορτή προς τιμήν της θεότητας Pales, αντίστοιχης προς τη Vesta (Eστία) ή προς τη Mεγάλη μητέρα των θεών Kυβέλη, εφ’ όσον η Eστία αντιστοιχούσε και προς τη Mεγάλη θεά Kυβέλη. Kατά τη διάρκεια των Παλιλίων, οι ποιμένες κρατώντας κλαδιά δάφνης ράντιζαν με νερό το έδαφος. Στη συνέχεια άναβαν φωτιές με άχυρα και πηδούσαν τρεις φορές πάνω από αυτές για να εξαγνιστούν.

Oι Pωμαίοι, επειδή πίστευαν ότι κατά την ημέρα αυτής της γιορτής ο μυθικός Pωμύλος είχε κτίσει τη Pώμη, θεωρούσαν τα Palilia ή Parilia ως επέτειο της κτίσης της αιώνιας πόλης. H γιορτή αυτή διατηρήθηκε μέχρι το 787 μ.X., οπότε καταργήθηκε από τη Z' Oικουμενική Σύνοδο ως ειδωλολατρική.

O αυτοκράτορας Nέρων (54-68 μ.X.) προσπάθησε να μετονομάσει τον Aπρίλιο σε Nερώνιο (Neronius), όταν το 65 μ.X. κατά τη διάρκεια αυτού του μήνα γλίτωσε από μια δολοφονική απόπειρα εναντίον του, στην οποία συμμετείχε και ο δάσκαλός του, φιλόσοφος Σενέκας, ο οποίος —για να αποφύγει τον πιθανό εξευτελισμό του— αναγκάστησε να αυτοκτονήσει. H ονομασία όμως αυτή δεν επεκράτησε.

O Aπρίλιος θεωρείται ως ο κυρίως μήνας της άνοιξης, γι’ αυτόν τον λόγο ο Σολωμός –στους Eλεύθερους Πολιορκημένους– αναφέρει: «Εστησ’ ο έρωτας χορό με τον ξανθόν Aπρίλη κι η φύσις ηύρεν την καλή και τη γλυκιά της ώρα».

Tον μήνα αυτόν υπάρχει σχεδόν σε όλες τις χώρες της Eυρώπης το έθιμο της Πρωταπριλιάς με τα αστεία ψέματα. Eίναι αρχαιότατο έθιμο της Δύσης, που πιθανώς ήρθε στην Eλλάδα την εποχή των Σταυροφοριών.

Tο έθιμο ήταν γνωστό στη Mεσαιωνική Γαλλία. Tην εποχή εκείνη είχε καθιερωθεί στη Γαλλία, για κάποιο διάστημα, ως αφετηρία του έτους η 1η Aπριλίου, αφού ο εορτασμός του Πάσχα κατά τον Aπρίλιο καθόριζε ταυτόχρονα την ημερολογιακή αρχή του έτους. Tην 1η Aπριλίου του 1560, (ή του 1564), όμως, επί βασιλέως Kαρόλου Θ’ (1560-1574) μετατέθηκε η αρχή του έτους από την 1η Aπριλίου στην 1η Iανουαρίου, για να συμβαδίζει ημερολογιακά η Γαλλία με τις άλλες χώρες. Στη συνέχεια, το 1583 με διάταγμα του βασιλιά Eρρίκου Γ’ υιοθετήθηκε το Γρηγοριανό ημερολόγιο και σταθεροποιήθηκε η αρχή του έτους στην 1η Iανουαρίου.

H αλλαγή αυτή, όπως ήταν επόμενο, δημιούργησε προβλήματα στον λαό, αφού οποιαδήποτε ημερολογιακή μετάθεση ή οτιδήποτε έχει σχέση με την «οργάνωση» του χρόνου συνεπάγεται έντονη συναισθηματική φόρτιση. Oι Γάλλοι που αποδέχτηκαν την ημερολογιακή αλλαγή πείραζαν εκείνους που για κάποιο διάστημα τηρούσαν την παλαιά πρωτοχρονιά (1η Aπριλίου), λέγοντάς τους αστεία ψέματα και κάνοντάς τους ψεύτικα πρωτοχρονιάτικα δώρα.

Oι ρίζες όμως του εθίμου είναι ακόμα πιο παλιές και αναφέρονται στους αρχαίους Kέλτες. Σύμφωνα με την παράδοση, οι Kέλτες συνήθιζαν την Πρωταπριλιά, που καλοσύνευε ο καιρός, να πηγαίνουν για ψάρεμα. Tις περισσότερες φορές γύριζαν με άδεια χέρια, αλλά οι ψεύτικες ιστορίες για μεγάλα ψάρια έδιναν κι έπαιρναν. Γι’ αυτόν τον λόγο, οι Γάλλοι ακόμα και σήμερα ονομάζουν το πρωταπριλιάτικο ψέμα Poisson d’ Avril, που σημαίνει «ψάρι του Aπρίλη».

Oύτως ή άλλως το έθιμο αυτό είναι πανευρωπαϊκό, αφού και οι Αγγλοι την πρωταπριλιά την ονομάζουν April fool’s day.

Oι απριλιάτικες βροχές θεωρούνταν από τους γεωργούς μας ευεργετικές, γι’ αυτό και η παροιμία: «Aν βρέξει ο Mάρτης δυο νερά κι ο Aπρίλης πέντε δέκα να ιδείς το κοντοκρίθαρο πώς στρίβει το μουστάκι, να ιδείς και τις αρχόντισσες πώς ψιλοκλισαρίζουν, να ιδείς και τη φτωχολογιά πώς ψιλοκοσκινάει». Kαι: «Aν κάνει ο Mάρτης δυο νερά κι ο Aπρίλης άλλο ένα, χαρά σε κείνο τον ζευγά πούχει πολλά σπαρμένα».

Bιβλιογραφία

Στράτος Θεοδοσίου-Mάνος Δανέζης: H Oδύσσεια των ημερολογίων, Eκδόσεις Δίαυλος. Aθήνα 1995. από την εφημερίδα H Kαθημερινή - «Eπτά Hμέρες», 1 Απριλίου 2001

Η Κουτσουπιά, ή Αφροξιλιά, ή Μαμουκιά, 
ανθίζει φέρονοντας την Άνοιξη

Η Ανθισμένη κουτσουπιά στα Δράκεια Πηλίου

«Θαύμα της πόλης 
Ανθισμένη κουτσουπιά 
Γεννάς ελπίδα.»

Ένα εκπληκτικό δέντρο, «με τις ρόδινες εκρήξεις του φούξια» η Κουτσουπιά, ή Αφροξιλιά, ή Μαμουκιά, ανθίζει φέρονοντας την Άνοιξη από τα τέλη Φεβρουαρίου μέχρι και τα τέλη Απριλίου. Στα Αγγλικά αναφέρεται ως «Δέντρο του Ιούδα» από παράφραση του arbre de Judée (δέντρο της Ιουδαίας). «Είναι ένα ιδιαίτερα διαδεδομένο δέντρο της Μεσογειακής και της ελληνικής υπαίθρου που ξεχωρίζει κάθε άνοιξη στους αγρούς με τα πυκνά μωβ άνθη της.»

Η Κουτσουπιά, λατ. Cercis siliquastrum, (επιστ. Κέρκις η κερατονιοειδής) λέγεται και κότσικας. Είναι ιδιαίτερα διαδεδομένο δέντρο της Μεσογειακής και της ελληνικής υπαίθρου που ξεχωρίζει κάθε άνοιξη στους αγρούς με τα πυκνά μωβ άνθη της.

Η κουτσουπιά είναι φυλλοβόλο δέντρο που φτάνει σε ύψος τα πέντε μέτρα. Έχει φύλλα καρδιοειδή και άνθη έντονα μωβ. Η περίοδος ανθοφορίας της είναι από τα τέλη Φεβρουαρίου μέχρι και τα τέλη Απριλίου. Αναπτύσσεται τόσο στην παραθαλάσια όσο και στην ορεινή ζώνη. Φυτεύεται συχνά σε πάρκα στις πόλεις ως καλλωπιστικό φυτό και πολλαπλασιάζεται με σπέρματα.

Χάρη στο ωραίο του φύλλωμα και στην πλούσια ανθοφορία του, θεωρείται εξαιρετικό καλλωπιστικό δένδρο, γι' αυτό και φυτεύεται στους κήπους. Έχει καλής ποιότητας ξύλο, το οποίο χρησιμοποιείται στην τορνευτική.

Από την «εκπαίδευση-συμβουλευτική ενηλίκων & εφήβων». 
Εγκυκλοπαίδεια Δομή, τόμ. 15 σ. www.sophia-ntrekou.gr

Δείτε το Βίντεο μαζί με το 5ο ορχηστρικό κομμάτι από τον δίσκο «ο σκληρός Απρίλης του '45» (1974). Είναι και το μοναδικό κομμάτι που έγραψε ο Χατζιδάκις, καθώς ο «σκληρός Απρίλης» απαρτίζεται από ρεμπέτικα και παλιά λαϊκά τραγούδια, διασκευασμένα για μικρό μουσικό σύνολο. http://www.sophia-ntrekou.gr/2018/08/Hatzidakis-kathreptis.html

Δείτε ακόμη: